Սեպ­տեմ­բե­րի այս օ­րը, 120 տա­րի ա­ռաջ, հայ ժո­ղո­վուր­դը ար­ձա­նագ­րեց իր նո­րա­գոյն պատ­մու­թեան ա­մէ­նէն հե­րո­սա­կան դրո­ւագ­նե­րէն մէ­կը։

3 ­Սեպ­տեմ­բեր 1895ին ար­ծո­ւա­բոյն, այ­լեւ ա­նա­ռիկ ­Զէյ­թու­նի հա­յու­թիւ­նը պար­զեց ապս­տամ­բու­թեան դրօշ՝ Օս­մա­նեան ­Կայս­րու­թեան ա­րիւ­նար­բու գա­հա­

altՍեպ­տեմ­բեր 3ին, 187 տա­րի ա­ռաջ, ներ­կա­յիս իբ­րեւ Ատր­պէյ­ճան ճանչ­ցո­ւած երկ­րին հիւ­սիս ա­րեւ­մուտ­քը գտնո­ւող ­Շամ­խոր քա­ղա­քին մէջ, իր ա­ւար­տին հա­սաւ 18րդ ­դա­րուն սկսած եւ մին­չեւ 1829 թո­ւա­կա­նը շա­րու­նա­կո­ւած ռուս-պարս­կա­կան եր­կա­րա­տեւ պա­տե­րազ­մին կա­րե­ւո­րա­գոյն ու վճռո­րոշ ճա­կա­տա­մարտ­նե­րէն մէ­կը՝ ռու­սա­կան զօր­քե­րու

Սեպ­տեմ­բեր 2ի այս օ­րը, 24 տա­րի ա­ռաջ, այդ ժա­մա­նակ ­Լեռ­նա­յին ­Ղա­րա­բա­ղի Ինք­նա­վար ­Մարզ եւ ­Շա­հու­մեա­նի Շր­ջան ա­նու­նով ծա­նօթ հա­յոց Ար­ցախ Աշ­խար­հին մէջ, ա­տե­նի խորհր­դա­յին իշ­խա­նու­թեանց մօտ ար­ցա­խա­հա­յու­թիւ­նը ներ­կա­յաց­նող ժո­ղովր­դա­կան պատ­գա­մա­ւոր­նե­րը, օ­րէնս­դիր իշ­խա­նու­թեան ­Մար­զա­յին եւ

Սեպ­տեմ­բե­րի ա­ռա­ջին օ­րը, 95 տա­րի ա­ռաջ, ­Պաքուի մէջ տե­ղի ու­նե­ցաւ այս­պէս կո­չո­ւած «Ա­րե­ւե­լեան ­Ժո­ղո­վուրդ­նե­րի Ա­ռա­ջին ­Հա­մա­գու­մար»ը։

1920ի Ապ­րի­լին ար­դէն խորհր­դա­յին դրօշ պար­զած Ատր­պէյ­ճա­նի մայ­րա­քա­ղա­քը այդ ա­ռի­թով դար­ձաւ սա­դա­յէ­լա­կան ժա­մադ­րա­վայ­րը հա­յա­կոր­ծան... այ­

31 Օ­գոս­տո­սին, 1904 թո­ւա­կա­նին, ­Վա­նայ ծո­վու Աղ­թա­մար կղզիին վրայ, ար­ձա­նագ­րո­ւե­ցաւ ա­մէ­նէն հե­րո­սա­կան դրո­ւագ­նե­րէն մէ­կը հայ ազ­գա­յին-ա­զա­տագ­րա­կան շարժ­ման։