Ես ծնուել եմ ձորերում՝ 
Եղեռնի սեւ օրերում: 
Մայրս կրծքին՝ օրօրել, 
Իմ օրոցքն էլ է կորել: 
Աչքս բացի՝ սով տեսայ, 
Աստուած ասաց՝ «Զոհ է սա»: 

Դեռ փայտէ ձի չհեծած՝ 
Բախտի ձիուց ընկայ ցած: 
Որբ մնացի ու անուս, 
Ես դեռ մանկուց ընկայ դուրս:
Վշտի վիհից, գահեր վէս, 
Հրաշք է, որ հասայ քեզ: 
Քիչ էր մնում՝ Եղեռնի 
Թաթն իմ կոկորդն էլ բռնի: 
Բիւրերին է նա հորել՝ 
Ինչպէ՞ս է, որ չեմ կորել: 
Չեմ պղտորուել, վշտից մեծ 
Սոխակս օձի չփոխուեց: 
Հոգիս՝ արցունք ու ոսկի, 
Խտացուածքն եմ իմ ազգի: 
Այժմ ազգին իմ անչար 
Պարտք են Աստուած ու աշխարհ։
Հատուցումը Եղեռնի՝ 
Երբ էլ լինի՝ կը յառնի: 
Իրար գրկեն պիտի ողջ 
Այս ազգերն էլ մահագոչ: 
Աշխարհ, դու ինձ մի նայիր, 
Իմ ողջ ազգին փայփայիր: 
Վախենում եմ, թէ նրան 
Դու պարտք մնաս... յաւիտեան:

Այսօրինակ պատգամներով եւ յուզախառն խոհերով հայ ժողովուրդի սրտին մէջ իր յաւիտենական գահը հաստատեց Յովհաննէս Շիրազ, որ Մեծ Եղեռնի արհաւիրքի օրերուն, 99 տարի առաջ, Ապրիլ 27ի օրը, լոյս աշխարհ եկաւ Ալեքսանդրապոլի մէջ (Գիւմրի), Ախուրեանի ափին գտնուող գիւմրեցի Թադէոսի եւ կարսեցի Աստղիկի գիւղական խարխուլ տան գիրկը։
Աւազանի անունով Օննիկ Կարապետեան՝ Յովհաննէս Շիրազ հազիւ երեք տարեկան էր, երբ որբացաւ հօրմէ, որուն թուրք զինուորները սպաննեցին 1918ին, Հայոց Ցեղասպանութիւնը շարունակելու համար Արեւելահայաստանի վրայ կատարուած թրքական արշաւանքին ժամանակ։
Թրքական խժդժութեանց հետեւած իրարանցումին մէջ, մանուկ Օննիկը կորսնցուց մօրը, անպատսպար փողոցները թափառեցաւ՝ հացի եւ օթեւանի կարօտ, մինչեւ որ անտէր լքուած հարիւրաւոր որբերու հետ զինք եւս յանձնեցին Ալեքսանդրապոլի որբանոցին խնամատարութեան։
Շիրազ դառն ու դաժան մանկութիւն մը անցուց, յաճախակի փախուստ տուաւ որբանոցի ճնշիչ մթնոլորտէն եւ, ինչպէս որ հետագային պիտի գրէր իր ինքնակենսագրութեան մէջ, «որբանոցից շատերն էին փախչում, մեծ մասը դէպի շուկայ, իսկ ես՝ դէպի Արփաչայի հովիտները՝ փնտռելու հայրիկիս բոստանը: Եւ մի վայրկեան ծաղիկների ու կակաչների մեջ մոռանում էի, որ որբ եմ...»:
Այդ օրերու իր յուզաշխարհը կը խտացնէ եւ հայ որբերու սիրտը այնքան հարազատօրէն կը բանայ հօր նուիրուած բանաստեղծական հետեւեալ պատկերը՝

«Կը գար հայրս Շիրակի հովերի հետ իրիկուայ,
Կը շողշողար բահն ուսին, սարից ելնող լուսնի պէս...»

Աւելի ուշ, երբ արդէն թեւակոխած էր պատանեկութեան տարիքը, Օննիկ լրիւ հեռացաւ որբանոցէն եւ բառին բուն իմաստով փողոցի կեանք ապրեցաւ, մինչեւ որ այդ ձախորդ օրերուն մէջ յանկարծ փայլեցաւ «ճակատագրական մի սուրբ վայրկեան»: Փողոցը պատահականօրէն հանդիպեցաւ հացը ձեռքին անցորդ խեղճ կնոջ մը: Սոված Օննիկը փորձեց փախցնել կնոջ հացը, բայց կինը բռնեց զինք եւ... սեղմեց կրծքին: Մայրն էր՝ Աստղիկը, որ վերջապէս գտած էր իր կորուսեալ որդին: Փաղաքշանքով «գիժ- ջան, գիժ» կրկնելով՝ մայրը որդւոյն տարաւ տուն, որ հին ու կիսափուլ խրճիթ մըն էր: Եւ ճակատագրական այդ օրէն, մօր խօսքը սրբութիւն եւ օրէնք եղաւ Օննիկի համար, իսկ մօր գլխաւոր խորհուրդն էր՝ «Արհեստ սովորիր... արհեստն է մարդուն ոսկէ բիլազուկ»:
Որբութեան եւ չքաւորութեան այդ տարիները ադամանդի պէս կոփեցին տաղանդը ստեղծագործական երկնատուր շնորհներով օժտուած Օննիկի, որ հայ ժողովուրդի անմահ մեծերու երկնակամարին վրայ անմար աստղի իր տեղը գրաւեց իբրեւ Սիրոյ, Վշտի եւ Հայոց Սրբազան Դատի զգայուն եւ խոհուն երգիչը՝ Յովհաննէս Շիրազ գրչանունով։
Շիրազ պատանի տարիքէն նետուեցաւ կեանքի ասպարէզ, բախտը փորձեց կօշկիկի եւ հիսուածեղէնի արհեստներուն մէջ, բայց շուտով անդրադարձաւ, որ բանաստեղծութիւնն է իր կեանքի բուն եւ միակ ասպարէզը։ Սկսաւ ստեղծագործել 15 տարեկանէն եւ իր առաջին քերթուածները լոյս տեսան Լենինականի (Գիւմրիի խորհրդային անուանումը) հիւսուածեղէնի գործարանին գրական հրատարակութեան էջերուն։ 1935ին առանձին հատորով լոյս տեսաւ իր երեխայրիքը՝ «Գարնանամուտ»ը, որ անմիջապէս յափըշտակուեցաւ ընթերցողներուն կողմէ եւ արագօրէն մեծ համբաւ ապահովեց քսանամեայ Շիրազին։
Եւ սկսաւ Շիրազի անկասելի վերելքը դէպի հայ քեր- թողութեան բարձունքը։
Սիրոյ եւ Վշտի երգերով յատկանշուեցաւ Շիրազի մուտքը հայ գրականութեան անդաստանէն ներս եւ որքան ժամանակը թաւալեցաւ, այնքան պարզու- թիւնն ու խոհականութիւնը, գեղարուեստական քնարականութիւնը ու ազգային յուզաշխարհը ադամանդի պէս բիւրեղացան Շիրազի ոճին մէջ, որ իբրեւ ինքնուրոյն դպրոց ԵՐԵՒՈՅԹ դարձաւ քսաներորդ դարու երկրորդ կէսին՝ հայ գրականութեան վերազարթնումին վրայ իր տիրական դրոշմը դնելով։
Պատահական չէ, որ «Շիրազը հայ ժողովրդի վշտի դարաւոր մառախուղից ծագած աստղն է» վկայեց վարպետը՝ Աւետիք Իսահակեան։
Իսկ Ուիլեըմ Սարոյեան պարզապէս արժանին մատուցանեց Հայուն Սիրտը այդպէ՛ս հարազատօրէն, ջերմութեամբ եւ խորութեամբ աշխարհին առջեւ բացող Շիրազին, երբ Հայաստան իր այցէն ետք հաստատեց, թէ «Շիրազ մեծ տաղանդ մըն է: Անիկա մեծ, մեծ անուն ունի՝ մենք շատ կը գնահատենք անոր գոյութիւնը... Շիրազ թանկագին հոգի մըն է, ես շատ կը ցանկանամ լուրեր առնել անոր գրութիւններէն, լսել զանոնք: Ան տաղանդ է, մենք պէտք է հպարտ զգանք՝ մեծ պատիւ համարենք անոր հետ ծանօթ ըլլալը»:
Եւ իրապէս Շիրազ իր կենդանութեան եղաւ ապրող առասպել մը հայ ժողովուրդի կեանքին մէջ, ոչ միայն քաղաքամայր Երեւանի համար, ուր գրեթէ ամէնօրեայ իր գրական հաւաքները կþունենար փողոցը՝ Աբովեան, Ամիրեան եւ Տէրեան փողոցներու խաչմերուկներուն, իր երկրպագուներու հետ հանդիպումներով, այլեւ աշխարհասփիւռ հայաշխարհի ափերուն, ուր հայութեան նորահաս սերունդները իր բանաստեղծութիւններով երգեցին Սէրը, Հայոց Վիշտը, Մօր պաշտամունքը եւ, մանաւանդ, Հայկական Հարցը արդար լուծման արժանացնելու պահանջատիրական պայքարը։
Հայաշունչ մթնոլորտի մէջ կազմաւորուած ո՞ր հայը, այսօր, կրնայ մտահան ընել իր պատանեկութեան սորված եւ արտասանած Շիրազի «Ամենայն Սրտով»ը, որ ամբողջ ազգային զարթօնքի մը պատգամը դարձաւ՝
Ամենայն սրտով բողոքում եմ ես մարդու անարդար վճիռի համար։
Անիծում եմ ես մարդուն նենգաւոր, որ նա ընտրել է պղծուած ճանապարհ.
Ատում եմ հոգով օրէնքներ շատ-շատ, որ ծանրացել են մարդկանց ուսերին
Եւ ստիպում են կեղծել, քծնուել, գովել անարժան, տգէտ բարքերին:

Ես բողոքում եմ, իրաւունք ունեմ գանգատ գրե- լու ամբողջ աշխարհին,
Որ հայոց հողը ետ վերադարձուի եւ տրուի պանդուխտ, տառապող հային,
Ես ցանկանում եմ մէկ անգամ տեսնել քարտէզը հայոց անծայր երկրի,
Դրանից յետոյ եթէ մեռնեմ էլ, իմ հոգին ուրախ եւ յաւերժ կ'ապրի:

Ինչո՞ւ է հայը պանդուխտի ցուպով այսօր թափառում ամբողջ աշխարհում,
Օտարի հողում կեղծուած ու տանջուած, հեռու հիւսիսում կամ անապատում,
Ի՞նչ է նա կորցրել Սուդանում կիզիչ, կամ Հնդկաստանում հեռու հեռաւոր,
Ինչո՞ւ է հայը բեկորներ դարձել, նա չունի հանգիստ, նա չունի անդորր:
Խեղճ պանդուխտ հային հո՛ղ է հարկաւոր, ոչ օտար երկրում, այլ իր սեփական,
Եւ երբ ունենայ նա հողը նորից, դուրս կը շպրտի ցուպն օտարութեան,
Անհուն հրճուանքով կը շտապի հեռուից դէպի Ղարս, Իգդիր, Վան կամ Արդահան,
Նորից կը լսուի հորովելը հին, նորից կը ծխայ ծուխը հայկական:

Օտարի ձեռքից հինգ հարիւր տարուան հողերը այսօր ետ են գրաւում,
Օրէնք է, ու մենք էլ ենք ասում, որ հողը տիրոջն է միայն պատկանում.
Բայց ինչի՞ խօսել ուրիշի մասին եւ միշտ մոռանալ ցաւը սեփական,
Ինչո՞ւ վաստակել, որ ուրիշն ուտի, մոռանալ քաղցը հարազատ մանկան:
Ոչ, բաւական է , չպէտք է լռել, երազել քիչ է, պէտք է պայքարել,
Քառասուն տարին դեռ նոր է անցել, հայոց հողերը պէտք է պահանջել,
Քարտէզի վրայ դեռ շատ անուններ մինչեւ օրս էլ հինն են մնացել
Նոյնն են մնացել քաղաքներ, գիւղեր, շէներ ու գետեր եւ հին ամրոցներ:
Սահմանին թիկնած Արարատն է սէգ, իրեն լանջերով, զմրուխտ կուսական,
Արարատն է սիմբոլը հայոց, միշտ թովչանքով լի, քաղցր մայրական,
Իսկ այն կողմ հեռւում, Բինգէոլն է լքուած, սգուորի նման, սեւ ամպերի մէջ,
Վանայ եւ Նազիկ լճերն են նիրհում, Աղթամարն է մեր արտասւում անվերջ:

Այս բոլորը դուք տեսնում էք հայեր եւ այն թսղել էք բախտի պատմութեան,
Լոկ ցանկանալով հարցեր չեն լուծւում, ա՛յս է մեզ ասում կեանքը այժմեան,
Ժէտք է պայքարել, պէտք է պայքարել եւ պէտք է սոսկալ մահից սեփական,
Մահուան գնով էլ պարտաւոր ենք մենք միացեալ տեսնել հողը հայկական:

Սիրոյ, Ցաւի եւ Պայքարի այսպիսի՛ սրտաբուխ երգերով ու պատգամով իր անցողիկ կեանքը իմաստաւորեց անզուգական Շիրազը, որ մինչեւ իր վախճանը՝ 1984 թուականի Մարտ 14ը, կանգուն մնաց պատնէշի վրայ եւ անմահութեան իր գահը նուաճեց մեր ժողովուրդի սրտին մէջ։
Եւ յաւերժին յանձնեց երգը Հայաստանի ու հա- յութեան.-
Դարերն ինչքան քեզ թաղեցին՝ դու ծլեցիր, ինչպէս ցորեն,
- Դու իմ գողտրիկ հայ ժողովուրդ, պիտի ծաղկես յաւերժօրէն։
Պիտի ծաղկես, պիտի պտղես, քանզի ղու տունկն ես Աստըծու։
Հաւատում եմ քո գալիքին՝ միշտ չես մնայ մի բուռ ածու,
Շատ չես մնայ միաչքանի՝ այս ծովակով քո Սեւանայ,
Ա՛խ, ե՞րբ պիտի միւս աչքդ բանաս՝ ծովով քո աչքը Վանայ,
Փոքր Մհերդ ելաւ բանտից, Մեծ Մհերդ բանտում Է դեռ,
Մեծ Մհերդ՝ ծովը Վանայ, Աասունն անմահ, Մասիսն անմեռ…
Մի՞թէ պիտի զոյգ աչքերդ բաց աչքերով չհամբուրեմ,
Մի՞թե պիտի քո Մասիսը հայոց լեզուով ետ չբերեմ…
Հաստատ գիտեմ, որ կþազատուի՝ թէկուզ դարեր անցնեն գլխով,
Բայց կþուզէի ե՜ս ազատեմ, որ ծածկուէի նրա հողով։

Ն.