Հայաստանի անկախութեան ամրապնդման եւ հայոց ազգային պետականութեան հիմնաւորման պատմակերտ գործին մէջ իր անկորնչելի ներդրումն ու մեծարժէք աւանդը ունի հայ ժողովուրդի ճարտարապետական հանճարին արժանաւոր ներկայացուցիչներէն Ալեքսանդր Թամանեան, որուն ծննդեան տարեդարձը կը նշենք Մարտ 4ին։
1878ի այս օրը ռուսաստանեան Էկատերինոդար (այժմ՝ Կրասնոդար) քաղաքը ծնած Յովհաննէս Թամանեանի որդի Ալեքսանդրը կոչուած էր դառնալու հայկական ճարտարապետութեան բազմադարեան հարստութիւնը իւրովի զարգացնող մեծատաղանդ վարպետ մը, որ իր անջնջելի դրոշմը դրաւ մեր ժամանակներու հայոց մայրաքաղաքին ճարտարապետական ծրագրման, կառուցման եւ զարգացման վրայ։
Ճարտարապետի իր ուսումն ու մասնագիտական խորահմուտ պատրաստութիւնը Ալեքսանդր Թամանեան ստացաւ Ս. Փեթերսպուրկի Գեղար- ւեստի Ակադեմիայի բարձրագոյն ուսումնարանի ճարտարապետութեան բաժանմունքին մէջ, որմէ շրջանաւարտ եղաւ 1904ին՝ նկարիչ-ճարտարապետի պատուոյ յիշատակութեամբ։ Ուսման աւարտին Թամանեանի նախաձեռնած ճարտարապետական առաջին ծրագիրը եղաւ Ս. Փեթերսպուրկի 18րդ դարուն կառուցուած հայոց եկեղեցւոյ վերանորոգումը, որ իրմէ խլեց երկու տարի եւ պսակուեցաւ փայլուն արդիւնքով՝ հայկական աւանդական ոճի պահպանման սկզբունքին վրայ ճարտարապետական նորարարութեամբ ուշագրաւ լուծումներ իրականացնելով։
20րդ դարասկիզբի ռուս երիտասարդ ճարտարապետներու մտերիմն ու գործակիցը եղաւ Թամանեան, որ Ս. Փեթերսպուրկի, Մոսկուայի թէ Ցարական Կայսրութեան գլխաւոր քաղաքներուն ու շրջաններուն մէջ իր անունին կապեց ճարտարապետական մեծ ծրագիրներու՝ համալիրներու նախագծումն ու կառուցումը։
Ճարտարապետական նոր-դասական ուղղութեան եւ գեղազարդումի յառաջապահներէն էր Թամանեան, որուն սկզբնական իրագործումները - ինչպէս Մոսկուայի մէջ իշխան Ս.Ա. Չերպաթովի հոյակերտ բը- նակարանն ու Մոսկուայի մերձակայ երկաթուղագծի աշխատաւորներու Առողջարանային Համալիրը - մեծ հռչակ ապահովեցին հայ ճարտարապետին։
Բարձրարժէք իր այդ վաստակով՝ Թամանեան 1914ին արժանացաւ թէ՛ ճարտարապետութեան ակադեմիկոսի կոչումին, թէ՛ Ս. Փեթերսպուրկի Դումայի Ոսկեայ շքանշանին։ Իսկ 1917ին ընտրուեցաւ կայսերական Գեղարուեստից Ակադեմիայի խորհուրդի անդամ՝ փոխ-նախագահի կարգավիճակով։
Ռուսաստանի տարածքին ճարտարապետական իր այդ բեղուն գործունէութեան շրջանին, Թամանեան իր սրտին ու մտքին մէջ շարունակ ճգնեցաւ հայկական ճարտարապետութեան վերանորոգման ծրագիրներու վրայ՝ նախագծելով ուշագրաւ կառուցումներ, ինչպիսին էր 1911ին իր յղացած Անիի թանգարանի ծրագիրը, որոնք սակայն իրականացման հնարաւորութիւն չունեցան։
Այդ առումով ալ, 1919ին, երբ իր անկախութիւնը նուաճած Հայաստանի Հանրապետութեան կառավարութեան կողմէ պաշտօնապէս Երեւան հրաւիրուեցաւ, Ալեքսանդր Թամանեան անվարան ընդառաջեց՝ կեանքի իր երազի իրագործման լծուելու ամենայն խանդավառութեամբ։
Սիմոն Վրացեան, իր «Կեանքի Ուղիներով» յուշագրական շարքի Ե. հատորին մէջ, ամբողջութեամբ լոյս ընծայած է Ալ. Թամանեանի կողմէ 12 Օգոստոս 1920ին պատրաստուած «Հայաս- տանի Շինարարութեան Ծրագիր»ը, որ լաւագոյնս կը խտացնէ հայ մեծ ճարտարապետին շինարարական եւ ազգային-գաղափարական առաջադրանքները՝ մանուկ հանրապետութեան ամրապնդման եւ հետագայ զարգացման ուղղութիւններուն վերաբերեալ։ Թամանեանի համար ճարտարապետական եւ շինարարական թիւ 1 խնդիրը եղաւ հայոց նոր մայ- րաքաղաքը ծայրամասային գաւառի իրավիճակէն դուրս բերելը՝ նախագծելով կառուցումը հայոց նո- րաստեղծ պետականութեան հետագայ զարգացումը հունաւորող արդիական մայրաքաղաքի։ Արդիական՝ նոր ժամանակներու պետական կեդրոնատեղիներու պատկերացումով։ Միաժամանակ նաեւ ազգային-աւանդական՝ հայկական ճարտարապետութեան ինքնուրոյն ոճը վերաթարմացնելու եւ նորովի հարստացնելու առաջադրանքով։
Թամանեանին կը յուզէր ամբողջ Հայաստանի շինարարական ապագան եւ անոր մշակած ճարտարապետական ծրագիրը սահմանափակուած չէր միայն մայրաքաղաք Երեւանով։ Այդ մեկնակէտով՝ Թամանեան առաջադրեց կառավարութեան առընթեր ստեղծել հանրապետութեան Գլխաւոր Ճարտարապետի հաստատութիւնը, ինչ որ որդեգրուեցաւ օրուան կառավարութեան կողմէ եւ Թամանեան անձամբ ստանձնեց այդ պատասխանատուութիւնը։
Մայրաքաղաքի եւ միւս քաղաքներու թէ գիւղերու շինարարութեան նախագիծերու կողքին, Թամանեան յատուկ կարեւորութիւն ընծայեց հայոց յուշարձաններու վերականգնման, վերանորոգման եւ պահպանման գործին՝ համապատասխան պետական պաշտպանութեան տակ առնելով հայկական ճարտարապետութեան կոթողները։
Թամանեան արագօրէն ձեռնարկեց իր ծրագրին գործադրութեան, բայց Հայաստանի Հանրապետութեան կործանումով եւ օրուան ղեկավարութեան դէմ ծաւալած պոլշեւիկեան հալածանքին հետեւանքով՝ կիսատ մնաց գործը Թամանեանի, որ Հանրապետութեան կառավարութեան անդամներուն հետ 1921ին անցաւ Պարսկաստան։ Բարեբախտաբար, խորհրդային նորահաստատ իշխանութիւնները իմաստութիւնը ունեցան վերստին Երեւան հրաւիրելու հայոց մեծ ճարտարապետին եւ Թամանեան 1923ին վերադարձաւ իր հողին ու ժողովուրդին՝ վերստանձնելով Հայաստանի Գլխաւոր Ճարտարապետի պատասխանատուութիւնը։
Այնուհետեւ մինչեւ 20 Փետրուար 1936ի իր մահը, Ալեքսանդր Թամանեան ապրեցաւ ու գործեց Երեւանի մէջ՝ հայոց նոր մայրաքաղաքի բնակարանային աճին, գեղազարդման, կանաչապատման եւ յուշարձաններով շնչաւորման մեծ գործին ճարտարապետական իր ուրոյն լուծումները տալով։ Երեւանի կողքին ան նախագծեց քաղաքաշինական զարգացման յատակագիծերը Լենինականի, Գաւառի եւ Էջմիածնի։ Իսկ Թամանեանի ճարտարապետական հանճարին անմահ վկաները դարձան Օփերայի համալիրն ու Երեւանի կեդրոնական հրապարակը։
Այդ ամէնով Թամանեան արժանաւորապէս մարմնաւորեց ա- զատ ու անկախ Հայաստանի գլխաւոր ճարտարապետի կերպարը՝ իր անջնջելի դրոշմը դնելով արդի ժամանակներու հայոց մայրաքաղաքին ճարտարապետական հմայքին ու գեղեցկութեան վրայ։
Հայաստանի անկախութեան ու ազգային պետականութեան հիմնադիր սերունդին արժանաւոր Ճարտարապետին յիշատակը ոգեկոչելով՝ ընթերցողի ուշադրութիւնը կը հրաւիրենք հայրենական 168 ԺԱՄ.am կայքէջին վրայ 7 Մարտ 2013ին հրապարակուած եւ Ալեքսանդր Թամանեանի ծննդեան 135ամեակին առիթով գրուած Ասատուր Փաշայեանի յօդուածին հետագայ խորհրդածութեանց վրայ.-
« 1923ի Մարտին ճարտարապետն ընտանիքի հետ վերջնականապէս հաստատւում է Երեւանում: Երեւան ժամանելու առաջին մի քանի տարիներին Խորհրդային Հայաստանում կիրառւում էր համեմատաբար մեղմ քաղաքականութիւն, ինչի շնորհիւ Թամանեանը հնարաւորութիւն է ունենում զգալի աշխատանք կատարել: Նրա նախագծերով սկսում են կառուցուել Կառավարական Շէնքը, Անասնաբուժական Ինստիտուտը, Անատոմիկումը, Աստղադիտարանը եւ այլն: 1926 թ. նրան յանձնարարւում է Երեւանի Օպերայի եւ Բալետի Թատրոնի կառուցման աշխատանքը: Սակայն, կարճ ժամանակ անց, մշակութային շատուշատ գործիչների, այդ թւում՝ Թամանեանի հանդէպ սկսւում են բռնաճնշումներ կիրառուել: Եթէ սրան յաւելենք նաեւ Թամանեանի կոմունիստ չլինելը եւ Ցարական Ռուսաստանի ճարտարապետութեան ակադեմիկոսի տիտղոսը, ապա ամէն ինչ հասկանալի կը լինի:
«Շուտով նրա կառուցած բարձրաճաշակ շինութիւնները համարուեցին կղերա-ֆեոդալական ոճի արտայայտութիւն եւ ոչ-հարազատ պրոլետարիատին: Թամանեանի հանճարեղ մտայղացումները, նրա խիզախումները, Հայաստանին ամէն գնով ծառայելու պատրաստակամութիւնն ի զօրու չեղան օգնել նրան՝ խուսափելու անխուսափելիից: 1929 թ. յետոյ նոր շէնքի նախագիծ ու կառուցում Թամանեանին այլեւս չի յանձնարարւում։
«1930 թ. Մայիսին Հայաստանի Կոմկուսի առաջին քարտուղար է ընտրւում Աղասի Խանջեանը: Թամանեանի նկատմամբ ծաւալուած անմարդկային հալածանքները փոքր-ինչ մեղմանում են: Ճարտարապետը շարունակում է աւարտին հասցնել կիսատ ծրագրերը: Ճակատագիրը, սակայն, նոր ու սարսափելի անակնկալ էր նախատեսել: 1934ին Երեւանում մահանում է Թամանեանի արդէն երկրորդ՝ կրտսեր դուստրը (1921ի Դեկտեմբերին, Թաւրիզի մէջ, Տիֆի համաճարակի հետեւանքով մահացած էր Թամանեանի աւագ դուստրը՝ 14 տարեկան Մարիան - Ն.): Նա գրեթէ կորցնում է տեսողութիւնը: Աղջկայ մահուանից յետոյ արուած լուսանկարներում Թամանեանի աչքերում նշմարւում է գեր-յոգնածութեան ու տխրութեան կնիքը: Կարճ ժամանակ անց բժիշկների խորհրդով նա սեւ ապակիներով ակնոց է կրում եւ դժուարանում է ճարտարապետական գծագրերով զբաղուել: Յայտնի է, որ այդ օրերին նրան մեծապես օգնել է Յովհաննէս Թումանեանի տասներորդ զաւակը՝ ճարտարապետ Թամար Յովհաննիսեանը (1907-1989), ով 1931-1936 թթ. աշխատել է Թամանեանի ճարտարապետական արուեստանոցում, մասնակցել Կառավարական Տան եւ Օպերայի ու Բալետի Թատրոնի շէնքի նախագծերի մշակմանը: Այս առումով շնորհակալ գործ կատարեց Թամանեանի աւագ որդին՝ Գէորգ Թամանեանը, ով իր ճարտարապետական բոլոր հմտութիւնները ներդրեց հոր կիսատ թողած գործերն աւարտին հասցնելու համար: Յատկանշական է, որ թէ՛ Թամանեանը, թէ՛ նրա ժառանգները միշտ էլ ծառայեցին Հայաստանին: Ասուածի ապացոյցն է նաեւ այն, որ Թամանեանի թոռը՝ կրտսեր Ալեքսանդր Թամանեանը, 1990ականների սկզբներին ակտիվօրէն մասնակցեց Արցախի ազատագրման գործին:
«Անհնար է միայն մէկ յօդուածով, թէկուզեւ ամենահամառօտ ձեւով խօսել այն ամէնի մասին, ինչն արել է Ալեքսանդր Թամանեանը: Նա վախճանուեց 1936 թ. Փետրուարի 20ին: Երեք օր անց «Խորհրդային Հայաստան» թերթը տպագրեց Եղիշէ Չարենցի՝ Թամանեանի յիշատակին նուիրուած «Մահուան տեսիլ» բանաստեղծութիւնը, որի չորրորդ՝ «Նա տեսել է երեւի արեւային մի քաղաք» տողը դրոշմուած է Երեւանի կենտրոնում քանդակագործ Արտաշէս Յովսէփեանի 1974ին կերտած Թամանեանի բազալտակուռ յուշարձանին:
«Շատ չեն այն քաղաքները, որոնք ժամանակին կառուցուել են միայն մէկ մարդու նախագծով: Երեւանը Թամանեանի հանճարի շնորհիւ այդ քաղաքներից է եւ այն էլ՝ Արեւային»:
Ն.