Նոյեմբեր 4, 1892ին, վաթսուն տարեկան հասակին, Պոլսոյ ոստիկանական կեդրոնի մը մէջ թունաւոր սուրճի միջոցաւ սպաննուելով՝ վախճանեցաւ հայ հոգեւորականութեան իւրայատուկ դէմքերէն Խորէն Արք. Գալֆայեան, որ ինչպէս իր ժամանակակիցներուն, նոյնպէս եւ հետագայ սերունդներու յիշողութեան մէջ, Խորէն Նարպէյ գրչանունով, մնայուն տեղ գրաւեց իբրեւ հայ ժողովուրդի արժէքաւոր, այլեւ վիճայարոյց ծնունդներէն մէկը։

Ոչ միայն իբրեւ հոգեւորականի, այլեւ իբրեւ ազգային ու հասարակական գործիչի տպաւորիչ կերպարի՝ Խորէն Նարպէյ քսան տարեկանէն սկսեալ իր անձին, մտածումներուն եւ գործունէութեան շուրջ ալիք բարձրացնող ներկայութիւն մը եղաւ հայ կեանքէն ներս։ Ունեցաւ թէ՛ բուռն համակիրներ, թէ՛ նոյնքան ուժեղ ընդդիմախօսներ։ Պաշտելու աստիճան իրեն կապուած շրջանակները, յատկապէս երիտասարդ հայորդիներ, Խորէն Նարպէյի մէջ գնահատեցին մտաւորական մարդու անոր լայն պաշարն ու ազգային իտէալներու համար ըմբոստացող գործիչը։ Իսկ ընդդիմախօսները, մեր ժողովուրդի բոլոր խաւերէն, երբեք չհաշտուեցան Խորէն Նարպէյի ոչ միայն հոգեւորական գործունէութեան ընթացքին թոյլ տուած ցուցամոլութեան ու աշխարհիկ հետաքրքրութիւններուն, այլեւ հանրային կեանքի մէջ անոր դրսեւորած փառամոլութեան հետ։

Պատահական չէ, որ հայ կեանքը հունաւորած արժէքաւոր մեր հոգեւորականներուն թերի կողմերը ձաղկելու ատեն՝ Սիմոն Զաւարեան առանձնայատուկ կերպով պիտի շեշտէր օրինակը Խորէն Նարպէյի, 1913ին «Ազատամարտ»ի էջերուն լոյս տեսած եւ իր գաղափարական կտակը հանդիսացող «Խօսքը առանց գործի մեռեալ է» յօդուածին մէջ։

Իբրեւ այդպիսին, իբրեւ արժէքաւոր, այլ նաեւ վիճայարոյց հոգեւորականի ու ազգային գործիչի՝ Խորէն Նարպէյ իր ուրոյն տեղը գրաւեց հայոց ազգային յիշողութեան մէջ։

Գալֆայեան Խորէն ծնած էր 11 Հոկտեմբեր 1832ին, Կ. Պոլիս։ Ծննդավայրին մէջ տարրական կրթութիւն ստանալէ ետք, ղրկուեցաւ Վենետիկ, ուր Մուրատ Ռափայէլեան վարժարանի ուսումնական շրջանը աւարտելէ ետք, միացաւ Մխիթարեան Միաբանութեան եւ դարձաւ անոր ամէնէն աշխոյժ մտաւորական գործիչներէն մէկը։

Եւրոպական լեզուներուն հմուտ, հայ հոգեմտաւոր ժառանգութեան տիրապետած եւ եւրոպական մշակոյթին սերտօրէն կապուած երիտասարդ վարդապետը շուտով ուշադրութիւն գրաւեց՝ «Բազմավէպ»ի էջերուն լոյս ընծայած իր ինքնուրոյն եւ թարգմանական երկերով։

Նարպէյ գրչանունը հոմանիշ դարձաւ գեղարուեստական որակով խոստմնալից բանաստեղծի մը, որ գրաբարի եւ աշխարհաբարի կամրջման մէջ իր ուրոյն ներդրումը ունեցաւ՝ Հայր Ղեւոնդ Ալիշանի ազգային-հայրենասիրական շունչով առաջնորդուելով եւ Շէյքսփիրի, Լամարթինի ու Հիւկոյի օրինակով հանճարեղ գրողներու լաւագոյն գործերուն հայերէն թարգմանը հանդիսանալով։

Անհանդարտ խառնուածքի տէր անհատականութիւն էր Խորէն Նարպէյ, որ երկար չդիմացաւ Մխիթարեան միջավայրին մէջ։ 1854ին, 22 տարեկանին, միացաւ Գաբրիէլ Եպս. Այվազովսքիի (որ «Բազմավէպ»ի հիմնադիր խմբագիրներէն եղած էր) գլխաւորած երիտասարդ միաբաններու այն փաղանգին, որ ձեռնարկած էր Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ մայր գիրկը վերադառնալու շարժումի մը։ Իր կարգին Նարպէյ հրաժարեցաւ Մխիթարեաններէն եւ, ընդհանրապէս, Կաթողիկէ եկեղեցիէն ու անցաւ Փարիզ, ուր ոգեւորութեամբ փարեցաւ Այվազովսքիի նախաձեռնած «Մասեաց Աղաւնի» հանդէսի հրատարակութեան գործին, միաժամանակ շարունակելով Մխիթարեաններու կողմէ իրեն վստահուած ուսուցչական պաշտօնը Փարիզի «Մուրատեան» վարժարանին մէջ։

Փարիզեան իր գործունէութեան շրջանին, Նարպէյ մօտէն ծանօթացաւ ու մտերմացաւ ֆրանսացի գրողներու եւ մտաւորականներու, ինչպէս նաեւ քաղաքական երիտասարդ գործիչներու հետ, որոնց հետ կապ պահպանեց մինչեւ վերջ։ Յատկապէս Լամարթինի մտերիմն էր, որուն «Դաշնակք» գործը հայերէն թարգմանութեամբ լոյս ընծայեց 1859ին։

1860ականներուն սկիզբը Նարպէյ հեռացաւ Փարիզէն եւ գործեց, յաջորդաբար, Թէոդոսիայի, Էջմիածնի ու Երուսաղէմի մէջ, ուր Եպիսկոպոս ձեռնադրուեցաւ 1867ին։ Իբրեւ թեմակալ առաջնորդ կարճատեւ շրջան մը Ռումանիա ապրելէ ետք՝ 1870ին փոխադրուեցաւ Պոլիս, ուր ծաւալեց ազգային-հոգեւորական եւ գրական¬հասարակական բեղուն գործունէութիւն։

Նարպէյ 1863ին լոյս ընծայեց իր բանաստեղծական երեխայրիքը՝ «Վարդենիք»ը, որ մէկ կողմէ գրաբարեան արտայայտելաոճի իր կապուածութեամբ, իսկ միւս կողմէ ժամանակի մտայնութեան հետ անհաշտ որոշակի սեռականութիւն (erotism) մատնող յուզաշխարհով, առիթ տուաւ թեր եւ դէմ քննադատութեանց։

Իսկ յաջորդաբար 1868ին եւ 1874ին լոյս տեսած իր միւս գործերուն՝ «Քնար պանդուխտի» եւ «Ստուերք Հայկականք» հաւաքածոներուն մէջ, Նարպէյ հիմնովին շրջադարձ կատարեց դէպի հայ իրականութեան ազգային-հասարակական վէրքերն ու ցաւերը։ Իբրեւ այդպիսին, 1870ականներուն, Նարպէյի քերթուածները լայն ժողովրդականութիւն գտան յատկապէս նորահաս սերունդին մօտ։

Նարպէյ ծաւալեց նաեւ քաղաքական աշխոյժ գործունէութիւն, յատկապէս 1877-1878ի Ռուս-Թրքական պատերազմի ժամանակ, երբ ոչ միայն հանդէս եկաւ Հայկական Հարցի պաշտպանութեան նուիրուած հրապարակային ու ատենախօսական ելոյթներով ու յօդուածներով, այլեւ՝ դիւանագիտական աշխոյժ աշխատանքներով, ցարական իշխանութեանց հայանպաստ դիրքորոշումը ապահովելու առաջադրանքով։ Այդ նկատառումով ալ Խրիմեան Հայրիկ իբրեւ խորհրդական ու թարգման իր Պերլինեան պատուիրակութեան կազմին մէջ առաւ Նարպէյը։

Բայց թէ՛ հայ եկեղեցականութեան շարքերուն մէջ իր մրցակիցներուն չարախօսութիւնները եւ թէ ցարական իշխանութեանց կողմէ իրեն հանդէպ ցուցաբերուած մեծարանքները պատճառ դարձան, որ Ապտիւլ Համիտ կասկածելի հռչակէ Նարպէյին։ Սուլթանական վերապահութիւնը այնքան խորացաւ, որ Պատրիարքը ստիպուեցաւ կարգալոյծ հռչակել արժանաւոր եկեղեցականին։ Բայց Նարպէյ շարունակեց իր գործունէութիւնը մինչեւ հոն, ուր ֆրանսացի իր մտերիմներուն միջոցաւ հայանպաստ քարոզչութեան ձեռնարկեց համաեւրոպական տարողութեամբ, ինչ որ արիւնարբու սուլթանի աչքին... «բաժակը յորդեցուց»։

Եւ 4 Նոյեմբեր 1892ին, լուսաբանական տեսակցութեան մը համար Պոլսոյ ոստիկանութեան կեդրոններէն մէկը հրաւիրուելով ու թունաւոր սուրճով հիւրասիրուելով՝թրքական պետութիւնը կտրեց կեանքին թելը Խորէն Արք. Գալֆայեան-Նարպէյի, որ իբրեւ  հոգեւորական եւ բանաստեղծ, մանկավարժ ու հասարակական գործիչ, իր ուրոյն պատուանդանը գրաւած էր հայ իրականութեան մէջ։

Խորէն Նարպէյի վախճանման 121րդ տարելիցը ոգեկոչելու համար, ընթերցողի ուշադրութեան կը յանձնենք անոր հանրածանօթ եւ սիրուած բանաստեղծութիւններէն մէկը՝ «Հայ Ապրինք» քերթուածը.-

ՀԱՅ ԱՊՐԻՆՔ

Հայ ապրինք եղբայրք, մարդկութեան մէջը,
Հայ կնքեր է մեզ պատմութեան էջը.
Հայ անուամբ զմեզ կ’ողջունէ երկինք,
Եղբայրք Հայ ապրինք:

Հայ ապրինք, որ ազգ կայ Հայու նման
Որ ունենայ հին պարծանք այսքան,
Որ ազգ Հայուն պէս շքեղ Հայրենիք.
Եղբայրք Հայ ապրինք:

Ո՛չ, ճակատագիր մեր, չէ միշտ տխուր,
Զթշուառութեան ուտել հացն ու ջուր,
Նոր երջանկութեան ապագայ մ’ունինք.
Եղբայրք Հայ ապրինք

Հայ ապրինք, որ մեր որդիք ալ, եղբայրք,
Կարենան պարծիլ որ զմեզ ունին հարք,
Չըլլանք Հայ անուան, չըլլանք նախատինք
Եղբայրք, Հայ ապրինք:

Ն.