Հայաստանի վերանկախացումէն ասդին կատարուած արխիւային բացայայտումներու լոյսին տակ, որոնք տակաւին կը կարօտին սպառիչ ամբողջացումներու,  Յուլիս 8ի այս օրը, 76 տարի առաջ, հայ արդի գրականութեան հսկաներէն Ակսէլ Բակունց գնդակահարուեցաւ խորհրդային իշխանութեանց հրահանգով եւ անոնց ծառայամիտ հայ սպասարկուներու ձեռամբ։
8 Յուլիս 1937ին, «Ստալինեան մաքրագործումներ»ու արհաւիրքի շրջանին, խորհրդային մականին տակ ինկած այլ մշակոյթներու շարքին եւ առաջին դիրքերու վրայ, հայ մշակոյթին դէմ ծաւալած եղեռնագործութեան մեծ նահատակներէն եղաւ Բակունց։
Հայկական Արձակի մեծագոյն վարպետներէն է Բակունց, որ իր սերնդակիցին՝ հանճարեղ բանաստեղծ Եղիշէ Չարենցի հետ միասին ու գործակցաբար, նոր դարաշրջան բացին հայ գրականութեան առջեւ, նորելուկ ու պետական բրտութեամբ պարտադրուած խորհրդահայ մշակոյթը ազգային հուն բերելու գործին մէջ պատմակշիռ ներդրում ունենալով։
Բայց ազգային ինքնահաստատման նոյն այդ ներդրումին համար միեւնոյն ողբերգական վախճանը ունեցան հայ ժողովուրդին Փառքին ու Հպարտութեան զոյգ կերտիչները։ Զոհ գացին պոլշեւիզմի ձեռնարկած մշակութասպան եղեռնին, որ իբրեւ անջնջելի Ամօթ յաւէտ խարանուած պիտի մնայ պոլշեւիզմի ճակտին։
Այսօր սնանկացած, դատապարտուած ու պատմութեան փոսը նետուած է պոլշեւիզմը՝ իր երգած «կոմունիզմ»ով հանդերձ, իսկ Չարենցն ու Բակունցը՝ ամբողջ սերունդ մը շնչաւորած իրենց անմահ գրականութեամբ, ոչ միայն կը շարունակեն լուսաւորել մեր սերունդներու ոգեղէն աշխարհը, այլեւ՝ իբրեւ յաւէտ ճառագայթող աստղեր, կը պսպղան հայ մշակոյթի բազմադարեան հարստութեան երկնակամարին վրայ։
Հայոց բնաշխարհի եւ յուզաշխարհի գեղեցկութիւններուն ու խորհուրդներուն, երազներուն եւ տենչերուն, աւանդութեանց ու նորարար երկունքին մեծ նկարիչն ու երգիչը եղաւ Ակսէլ Բակունց։ Հայկական Արձակը յատկապէս Բակունցի գրչով նուաճեց պարզութեան եւ խտութեան, պատկերաւոր գեղեցկութեան եւ խոհական ընդգրկումի եզակի բարձունք մը՝ ժամանակներէն վեր բարձրացող եւ յաւերժի ուղին լուսաւորող ինքնատիպ գագաթ մը դառնալով ոչ միայն արեւելահայ, այլեւ ամբողջ հայ արձակագրութեան անեզր աշխարհին մէջ։
Թէեւ Զանգեզուրի զաւակ էր, բայց արմատներով Ալեքսանդրապոլէն մինչեւ Սասուն կþերկարէին աւազանի անունով Ալեքսանդր Ստեփանի Թեւոսեանի ոգեղէն ակունքները։ Ծնած էր 1899ի Յունիս 13ին, Գորիս՝ հայոց Զանգեզուր աշխարհի բնական գեղեցկութեան եւ խորհրդաւորութեան ծոցին մէջ։ Գորիսի ծխական դպրոցը աւարտելէ ետք, 1910ին ընդունուեցաւ Էջմիածնի Գէորգեան Ճեմարանը, ուր եօթը տարի ոչ միայն աշակերտեց ժամանակի հայ դպրութեան վաւերական բոլոր մեծերուն, այլեւ՝ տիրապետեց հայ ժողովուրդի հոգեմտաւոր հարստութեան ու մշակութային ժառանգութեան, այդ բոլորով հարթելու համար Հայաստանի ու հայ ժողովուրդի դժուարին ուղին դէպի նոր ժամանակներ։
Գէորգեան Ճեմարանի գաղափարաշունչ մթնոլորտը թրծեց նաեւ Բակունցի քաղաքացիական ու ազգային¬քաղաքական ճառագայթող կերպարը՝ իբրեւ հայոց ազգային¬ազատագրական շարժման փարած ջերմեռանդ դաշնակցականի, իբրեւ հայոց գիւղական աշխարհի անանց արժէքներու համակարգին պահապանի եւ, միաժամանակ, արդիականացման յառաջապահ դրօշակիրի։ Իբրեւ Հայ Կամաւորական Շարժման զինուորի մասնակցեցաւ 1918ի Անկախութեան թէժ մարտերուն՝ Կարինէն մինչեւ Կարս եւ Ալեքսանդրապոլ։ Եւ երբ անկախացաւ Հայաստանը եւ մեր ժողովուրդը ամբողջ թափով լծուեցաւ իր ազգային պետականութեան կառուցումին՝ Բակունց վերադարձաւ իր ծննդավայրը եւ ամբողջապէս նուիրուեցաւ ուսուցչութեան՝ նորահաս սերունդին հայոց լեզուն եւ գրականութիւնը, պատմութիւնն ու մշակոյթը սորվեցնելու սրբազան գործին։ Նոյն շրջանին, գրական¬գեղարուեստական իր գործերուն կողքին, Բակունց ձեռնամուխ եղաւ հայ գիւղի ընկերային եւ տնտեսական հոգերն ու ցաւերը դարմանելու, զարգացման ուղին ճշդորոշելու եւ առկայ ապօրինութիւններն ու անարդարութիւնները յաղթահարելու աշխոյժ հրապարակագրութեան։
Խաչատուր Աբովեանի, Միքայէլ Նալբանդեանի եւ Րաֆֆիի ազգային¬գաղափարական աւանդին առանձնայատուկ համադրումը կար Բակունցի մէջ, որ Հայաստանի խորհրդայնացման առաջին տարիներուն գրական պայքարի ասպարէզ նետուեցաւ՝ հինի եւ նորի հակադրութիւնն ու բախումը ազգային հունով յառաջ մղելու առաջադրանքով, թէ՛ գեղարուեստական իր գրականութեան, թէ՛ հրապարակագրութեան մէջ հետեւողականօրէն շեշտելով դարերով պահպանուած լաւն ու գեղեցիկը, արդարն ու մարդկայինը պահպանելու եւ նորոգելու, արդիական շունչով զարգացնելու հրամայականը։
Բակունցի ազգային-գաղափարական այդ ջինջ նկարագիրը կոտրելու նպատակով՝ խորհրդայինները կատաղի պայքար ծաւալեցին Բակունցի դէմ. 1936ին ձերբակալեցին, քանի մը ամիս ամէնէն ահաւոր չարչարանքներու ենթարկեցին հայկական արձակի փառքը մարմնաւորող մեծ գրողին, բայց չկրցան Բակունցին պարտադրել «խոստովանութիւններ»... Ի վերջոյ կարճատեւ, հազիւ 25 ռոպէ տեւած «դատավարութենէ» մը ետք, մահուան դատապարտեցին եւ անմիջապէս, գնդակահարումով, պոկեցին կեանքի թելը հայկեան հանճարին այս եզակի ճառագայթումին։
«Սովորենք հայերէն» ելեկտրոնային կայքէջի վկայութեամբ՝ «Դեռեւս 30ական թուականներից այլախոհի պիտակի տակ էին առել շատերի հետ նաեւ Բակունցին: Գրական հակառակորդների կողմից ծայր էին առել բամբասանքն ու բանսարկութիւնը, ինչպէս ինքն էր գրում. զրպարտւում էր «մահացու բոլոր մեղքերի մէջ»: Քաղաքական ծանրագոյն մեղադրանքներ են բարդւում Բակունցի հասցէին. 1936 թուականի Օգոստոսի 9ին շատերի հետ նաեւ ձերբակալում են նրան: Նոյնն էր մեղադրանքը՝ «հակահեղափոխական, հակախորհըրդային, ազգայնամոլական գործունէութիւն»: Բանտային խիստ պայմաններում 11 ամիս անընդմէջ Բակունցին ենթարկում են կտտանքների: Նրա ինքնարդարացմանն ճիգերը ապարդիւն են անցնում, իսկ յուզիչ նամակները՝ մնում անպատասխան: Նամակներից մէկում այսպէ՛ս է ներկայացնում իր հոգեվիճակը. «Ծա՜նր է, շա՜տ ծանր...Մտածում ես մէկ ժամ, երկու, երեք,  մեկ օր, երկու օր, մտածում ես յիմարանալու աստիճանի, մինչեւ յիշողութիւնդ փուլ է գալիս, եւ չգիտես՝ գիշե՞ր է, թէ՞ ցերեկ, միայն պարզ գիտակցում ես, որ կեանքը մնաց փակ դռների ետեւում...Երբ ես հարցնում եմ, թէ ի՞նչ է լինելու յետոյ, յուսահատւում եմ, գիտակցութիւնս մթագնում է, ջղաձգութիւնները խեղդում են կոկորդս...Ի՞նչ է լինելու ինձ հետ...Գոյութեան միակ նպատակը մնում է գրականութիւնը... Ինձ գրելու եւ կարդալու հնարավորութի՜ւն տուէք, ինձ գիրք ու մատի՜տ տուէք...»
Գիրք ու մատիտի աղերսական այդ ճիչը շըր- թներուն՝ հայ ժողովուրդէն առյաւէտ խլեցին եւ սպաննեցին Բակունցին։
Ամբողջ տասնամեակներ լռութիւն պարտադրուեցաւ եւ մութի մէջ պահուեցաւ Բակունցի գնդակահարութիւնը. ո՞ւր եւ ինչպէ՞ս սպաննեցին Բակունցին։
Բակունցի ծննդեան 110ամեակին առիթով, «Ազգ»ի էջերէն, Մարիամ Ասլամազեան որոշ լոյս սփռեց.
«Մահուան դատապարտելուց յետոյ, նրան բերում են Զանգուի կիրճ, Խանջեանի նախկին սեւ ամառանոցի դիմաց: Զանգուի հակառակ ափին նրա ձեռքն են տալիս բահը եւ ստիպում փորել սեփական գերեզմանը: Նա շատ երկար է փորում, յետոյ ջուր է խնդրում ու նստում հանգստանալու, որից յետոյ կրկին շարունակում է փորել: Նրան շտապեցնում էին: Երբ վերջացնում է փորելը, նետում է բահը, նստում հողաթմբին եւ թոյլտուութիւն խնդրում ծխելու վերջին գլանակը: Նրան թոյլ են տալիս: Նա երկար ու դանդաղ ծխում, վերջացնում է եւ անմիջապէս էլ գնդակահարում եւ նետում են իր իսկ փորած գերեզմանի մէջ...: «Եւ դա արւում էր մի երկրում, որտեղ որոշել էին կոմունիզմ կառուցել...»։
Բայց ինչպէս որ յոբելինական միեւնոյն առիթով Սիւնիքի մարզպետը կը նշէր՝ «Մենք մեծ պարտք ունինք Ակսել Բակունցին ու բակունցագիտութեանը։ Մասնաւորապէս պիտի կարողանանք գտնել Բակունցի գերեզմանն ու գրական ժառանգութեան կորսուած մասը, պիտի մինչեւ վերջ վերականգնենք ստալինեան վարչակարգի կամայականութիւնների հետեւանքով նրա խամրած փայլն ու փոխանցենք սերունդներին»։
Հայ ժողովուրդը տակաւին կը սպասէ այդ Մեծ Պարտքի ի կատար ածումին։
Բակունցի ողբերգական վախճանին 76րդ տարելիցը նաեւ առիթ մըն է անդրադառնալու հայ մտաւորականութեան ներքին չարիքին, որ 1933¬1937ի սեւ ժամանակաշրջանին դրսեւորուեցաւ՝ Խորհրդային Հայաստանի գրական¬հասարակական ներքին մթնոլորտի թունաւորումով։ Քաղաքական, հասարակական եւ գրական ականառու դէմքեր իրարու դէմ ելան եւ իրարու հասցէին մամուլի էջերը եւ պաշտօնական¬կոմունիստական արխիւները լեցուցին այնպիսի մաղձով ու գաղափարական աղբով, որոնց համար ազգովին ամչնալու շատ ու շատ պատճառներ ունինք։
Նայիրի Զարեանի եւ Հրաչեայ Քոչարի տարողութեամբ տաղանդաւոր դէմքերու անունը երկար տասնամեակներ արատաւորուեցաւ՝ Չարենցի, Բակունցի, Մկրտիչ Արմէնի եւ Ստալինեան եղեռնագործութեան զոհ գացած մեր շատ ու շատ արժանաւորներու դէմ իրենց կատարած բանսարկութիւններուն, մատնութիւններուն եւ հաշուեյարդարի պարսաւագրերուն համար։
Փաստօրէն Նայիրի Զարեան, իր կեանքի վերջալոյսին, օրագրային գրառումներու ձեւով կատարեց «Ո՞վ եմ ես» խորագրով ինքնամերկացումներու շարք մը, ուր ի միջի այլոց յապաղած խոստովանեցաւ՝
«Բակունցի նկատմամբ ես կատարել եմ շատ կոպիտ սխալ եւ դրա համար ամաչում եմ ինքս ինձանից: Դա 1936ին գրած իմ յօդուածն է նրա մասին: <...> Իմ այդ յօդուածը սխալ էր նաեւ այն տեսակէտից, որ ես այն գրեցի Բակունցի ձերբակալութիւնից յետոյ, երբ նա այլեւս անզօր էր պաշտպանուել: Այդպիսի փոքրոգութիւն եմ կատարել»:
Ինչպէս որ Ն. Զարեանի այս խոստովանութեան առթիւ գրականագէտ Դաւիթ Գասպարեան վերջերս կը մատնանշէր, «Մարդուն ձերբակալութեան ու գնդակահարութեան տանող զրպարտութիւնն այստեղ դարձել է մի քնքուշ «փոքրոգութիւն»: Մինչդեռ նրա մէջ եղել է կատաղի ատելութիւն Բակունցի հանդէպ, որի դրդապատճառը գրական նախանձն էր եւ անհանդուրժողականութիւնը՝ վարագուրուած գաղափարական պաստառով: Եւ Ն. Զարեանը ոչ թէ մէկ, այլ մէկ տասնեակից աւելի յօդուածներ է գրել Բակունցի դէմ»...
Աւելի՛ն. ահաւոր է Ն. Զարեանի ինքնամերկացումը, երբ կը շարունակէ խոստովանիլ. «Մի տարի շարունակ, այսինքն՝ մինչեւ 1937 թուի ամառը, ես կարծում էի, համոզուած էի (ինձ հաւատացրել էին պաշտօնապէս), որ նրանք (Բակունցը, Չարենցը, Մահարին, Արմէնը, Թոթովենցը, Զ. Եսայեանը, Հ. Սուրխաթյանը, Կ. Միքայէլյանը, Պ. Մակինցեանը, Դ. Տէր-Սիմոնեանը, Ն. Ստեփանեանը եւ միւսները ¬ Դ.Գ.), իրօք, «ժողովրդի թշնամիներ են...»:
Այսօրինակ դառն ու տխուր, դաժան եւ ամօթալի ժամանակաշրջանի մը սեւ թղթածրարը բացող թուական է, ահա՛, 1937ի Յուլիս 8ն, երբ գնդակահարութեամբ հայ ժողովուրդէն խլուեցաւ Բակունցի պէս յաւերժական արժէքը։
Յիշելով եւ յիշեցնելով հայ մշակոյթի եղեռնագործութեան անփոխարինելի նահատակները, հայ ժողովուրդը ամէն տարելիցի կը վերահաստատէ իր Մեծ Պարտքը՝ երբեք թոյլ չտալու, որ նաեւ իր ներքին ցեցերուն մեղքով մեր արիւնէն, հողերէն եւ հոգեմտաւոր անանց արժէքներէն յաւելեալ տուրք տրուի եկող ու գացող բռնակալներուն։

Ն.