Այսօր՝ 22 Նոյեմբերին, կը լրանայ մահուան 47րդ տարելիցը հայ գրականութեան մեծարժէք երգիծագիրներէն Լեռ Կամսարի, որուն կեանքն ու գործը խօսուն, այլեւ դառն վկայութիւն մը եղան Հայաստանի ու հայ ժողովուրդին բաժին բանուած խորհրդային լուծին ողբերգական հետեւանքներուն։

Արդէն կազմաւորուած ու լայն ժողովրդականութեան արժանացած երգիծագիր էր Լեռ Կամսար 1920ականներու սկզբնաւորութեան, երբ Հայաստանի Հանրապետութեան պարտադրուեցաւ խորհրդային ամբողջատիրութիւնը։ Հակառակ որ իր աշխարհայեացքով ու գաղափարական հակումներով ընչազուրկ խաւին պաշտպանութեան եւ ընկերային ցաւերու քննադատութեան նուիրուած հեղինակ էր Լեռ Կամսար, ո՛չ խորհրդային կարգերը մարսեցին անոր գրականութեան ու երգիծանքին ազգային ջիղը, ոչ ալ Լեռ Կամսար ինք կրցաւ հաշտուիլ Հայաստանի ու հայ ժողովուրդի կեանքն ու ազգային-ազատագրումի երթը այդպէս՝ անփոյթ եւ անխիղճ հարուածած խորհրդային պատուհասին հետ։
Խորհրդային վարչակարգին նկատմամբ տարբեր չէր կրնար ըլլալ կողմնորոշումը Լեռ Կամսարի՝ աւազանի անունով Արամ Թովմասեանի, որ 1888ին ծնած էր Վան, ուսանած ու ազգային-գաղափարական իր կազմաւորումը ստացած էր Էջմիածնի Գէորգեան Ճեմարանի ատենի յեղափոխաշունչ մթնոլորտին մէջ եւ աշխոյժ մասնակցութիւն ունեցած էր Վանի ինքնապաշտպանութեան հերոսամարտին, Մեծ Եղեռնի ժամանակաշրջանին։
1915ին ընտանեօք Երեւան հաստատուած հայ երգիծագիրը ականատես դարձաւ Արեւմտահայաստանի նկատմամբ ռուսական՝ հաւասարապէս ցարական թէ խորհրդային քաղաքականութեան կործանարար հետեւանքներուն։ Տեսաւ մինչեւ Վան ու Մուշ յաղթական մուտքը, ռուսական զօրքին հետ, հայ կամաւորական գունդերուն, որոնց սակայն պարտադրուեցաւ նահանջել՝ արեւմտահայ գաղթականութեան հետ... երբ Լենինի ղեկավարած պոլշեւիկեան յեղաշրջումը «Տուն Դարձ»ի հրահանգ տուաւ ռազմաճակատի ռուսական զօրքին։
Լեռ Կամսար ապրեցաւ նաեւ Հայաստանի անկախութեան կերտման եւ Հայաստանի Հանրապետութեան խորտակման դարակազմիկ վերիվայրումները՝ շարունակաբար դէմ յանդիման գալով ռուսական քաղաքականութեան հայավնաս խոտորումներուն՝ ոչ միայն Լենին-Քեմալ հակահայ սադրանքներուն, այլեւ՝ յանուն աշխատաւորական յեղափոխութեան հայանուն պոլշեւիկներու նորանկախ Հայաստանին հասցուցած ծանր վնասներուն։
Լեռ Կամսար եղաւ 1921ի Փետրուարեան համաժողովրդային ապստամբութեան կողմնակիցը եւ իր կարգին անցաւ Թաւրիզ՝ Պարսկաստան, երբ կարմիր բանակի սուիններուն տակ ճզմուեցաւ հայոց ապստամբութիւնը։ Եւ որովհետեւ հայրենի հողէն հեռու կեանք չէր պատկերացներ, Լեռ Կամսար երկար չմնաց Թաւրիզի մէջ եւ առաջին առիթին իսկ վերադարձաւ Երեւան։
Խորհրդահայ գրականութեան սկզբնական եւ առաջին թռիչքներուն հետ քայլ պահող երգիծագիրը դարձաւ Լեռ Կամսար, որ երգիծական ստեղծագործութիւններով իր կարեւոր նպաստը բերաւ Չարենցի, Բակունցի, Նորենցի, Մահարիի եւ երիտասարդ միւս տաղանդներու ինքնահաստատման երթը ազգային ներշնչումով հունաւորելու մարզին մէջ։ Այդ բոլորը թշնամանքով ընկալուեցան խորհրդային «գաղափարախօսներուն» կողմէ, որոնք 1937ին ձեռնարկեցին հայ մտաւորականութիւնը գլխատելու՝ մշակութասպանութեան ահաւոր ոճիրին։
Լեռ Կամսար իր կարգին աքսորուեցաւ Ռուսաստանի խորերը եւ շուրջ քսանամեայ տաժանակիր կեանքէ ետք միայն, Խրուշչովեան ձիւնհալէն օգտուելով, կրցաւ հայրենիք վերադառնալ, բայց այլեւս ամբողջապէս քէնցած «խորհրդահայ» իրականութեան հետ։ Թէեւ Հայ Գրողներու Միութիւնը իրեն բնակարան յատկացուց, բայց Լեռ Կամսար իր ընտանիքին ձգեց այդ բնակարանը, իսկ ինք քաշուեցաւ նախքան աքսորը իր ապրած խրճիթը, ուր եւ աշխարհէն կտրուած անցուց իր կեանքին վերջին տարիները, մինչեւ որ 22 Նոյեմբեր 1965ին առյաւէտ փակուեցան Հայաստանի ու հայութեան այնքան մեծ տառապանքէն զարհուրած աչքերը հայ երգիծագրութեան տաղանդաշատ այս վաստակաւորին։
Հայկական երգիծանքի հանճարեղ վարպետին՝ Յակոբ Պարոնեանի եւ մեծանուն տաղանդաւորին՝ Երուանդ Օտեանի կողքին, Լեռ Կամսար գրաւեց իր ուրոյն տեղը հայ գրականութեան անմահներու համաստեղութեան մէջ։
Լեռ Կամսար (լեռ կամ սար) գրչանունով անոր երգիծական առաջին գործերը լոյս տեսան Վանի «Աշխատանք» թերթին մէջ 1910ին, երբ իբրեւ ուսուցիչ կը պաշտօնավարէր։ 1915ին Երեւան հաստատուելէ ետք եւս, ուսուցչական իր ասպարէզի կողքին, Լեռ Կամսար շարունակեց երգիծական քրոնիկներ գրել ու կանոնաւորաբար աշխատակցիլ Թիֆլիսի «Հորիզոն»ին, Բագուի «Արեւ»ին եւ Երեւանի «Աշխատանք»ին։ Յատկապէս Հայաստանի նորանկախ Հանրապետութեան կարճատեւ կեանքի ընթացքին, Լեռ Կամսարի գրեթէ ամէնօրեայ քրոնիկները լայն ժողովրդականութեան արժանացան։ Մեծ պաստառի վրայ նկարող հեղինակ մը չեղաւ, այլ՝ սրատես եւ ծիծաղաշարժ գրչախաղերով ընթերցողին ուշադրութիւնը գրաւող երգիծաբանը դարձաւ, որ քանի մը տողերու մէջ կամ կարճ մանրապատումներով՝ կրցաւ թէ՛ ազգային-քաղաքական մեծ խնդիրներ, թէ՛ ընկերային-հանրային ցաւոտ վէրքեր երգիծական լուսարձակի տակ բերել։
Լեռ Կամսարի առաջին հատորը լոյս տեսաւ 1924ին՝ «Անվաւեր մեռելներ» անունով։ Յաջորդաբար լոյս ընծայեց «Ազգային Այբբենարան» եւ «Վրիպած արցունքներ» գործերը, 1926ին եւ 1934ին։ Այնուհետեւ, աքսորի աւարտէն ու Երեւան վերադարձէն ետք,1959ին, լոյս տեսաւ «Գրաբար մարդիկ» հատորը, իսկ 1965ին, մահուան առիթով եւ Գ. Մահարիի խմբագրութեամբ, հրատարակուեցաւ Լեռ Կամսարի «Մարդը տանու շորերով» ժողովածուն։
Թէեւ իր կեանքի վերջին տարիներուն լրիւ քաշուած էր գրական հրապարակէն, բայց Լեռ Կամսար վար դրած չէր գրիչը եւ փաստօրէն, խորհրդային կարգերու փլուզման նախօրէին ու այնուհետեւ, հայ գրական մամուլի էջերուն լոյս տեսան անոր անտիպ գործերը, որոնք առաւել սրութեամբ քննադատութեան կþենթարկեն խորհրդային ժամանակներու բարքերն ու հայ ազգային-քաղաքական միտքը յուզող խնդիրները։
Յատկանշականօրէն, Լեռ Կամսար մինչեւ մահ հաւատարիմ մնաց արեւմտահայերէնով գրելու իր արեան կանչին, նոյնիսկ երբ բացառապէս խորհրդային իրականութենէն վերցուած բարքերու կը վերաբերէին երգիծական իր քննադատութիւնները։
Հայկական երգիծագրութեան վերջին վարպետին յիշատակը ոգեկոչելով, ընթերցողի ուշադրութեան կը յանձնենք «Ազգ» օրաթերթի «Մշակոյթ» բաժնով 19 Օգոստոս 2006ին լոյս տեսած Լեռ Կամսարի անտիպ մասունքներէն նմոյշներ, մեծարժէք երգիծագրին դստեր՝ Վանուհի Թովմասեանի ներածութեամբ։

Երկար նամակ Լեռ Կամսարից
(պարապ ժամանակ կարդալու համար)

Լեռ Կամսարի գրական արխիւում կը գտնէք բազում անպատասխան նամակներ եւ դիմումներ ուղղուած երկնային եւ երկրային բազմապիսի աստուածներին:
Կարդալով դրանք՝ չգիտես լա՞ս ոտնահարուած մարդկային պարզագոյն իրաւունքների համար, թէ՞ խնդաս երգիծական անզուգական հնարանքների վրայ:
Երկնային աստուածներից դիմում չի յղել միայն Ստալինին:
«Ես շատ վաղուց է ուզում եմ Աստծուն մի դիմում գրել, բայց յարմար տիտղոս չգտնելու համար հետաձգում եմ անվերջ,- տարակուսում է երգիծաբանը:
Չգիտեմ ինչպէս դիմեմ: Ապրում եմ մի սոցիալիստական երկրում, ուր «պարոն» չի թոյլատրուած, իսկ «ընկեր» չեմ ուզում ասել:
Ես իսկի Ստալինին էլ «ընկեր» չեմ ասել: Բանտում եղած ժամանակ բոլորը Ստալինին դիմում տուին ազատուեցին, ես որպէսզի «ընկեր» չանուանեմ նրան, դիմում չտուի ու 20 տարի տառապեցի:
Ինչո՞ւ: Որովհետեւ Ստալինի նման համաշխարհային ոճրագործի «ընկեր» ասել նշանակում է նրա կատարած ոճիրների կէսը վերցնել իմ վրայ:
Այդ բանը անել չէի կարող՝ ես անմեղ բանտարկեալ էի»:

* * *

Հայաստանի կոմունիստական պարտիայի կենտկոմի Ա քարտուղար ընկեր Զարոբեանին
Առաջին ծանօթութիւն
Յարգելի ընկե՛ր Զարոբեան, որպէս նորընտիր քարտուղար, ձեր մասին լաւ են խօսում՝ թուելով ձեր բարեմասնութիւնները:
Ու ես էլ որովհետեւ մի լաւ մարդու էի ման գալիս, որ հետը մի քիչ խօսեմ՝ շտապում եմ գրել ձեզ, քանի չեք «վատացել»...
Ըստ ընկալեալ սովորութեան, առանց բացառութեան, նոր ընտրուելիս քարտուղարները միշտ «լաւ» են լինում՝ յետոյ «վատանում»:
- Ինչո՞ւ:
- Որովհետեւ նրան այնքան շատ պահանջներ են ներկայացնում, որոնց ի վիճակի չլինելով բաւարա-րելու, առաջ է գալիս մասսայական դժգոհութիւն, եւ մէկ էլ տեսաք հեռախօսը վերցնելով ձեր ընտրողները ձայնեցին.
- Ատբոյ տուէք, դուք մեր ուզած մարդը չէք...
Ես օրինակ, բնաւ չէի ցանկանայ ձեր տեղը լինել:
Դաշնակցութեան ժամանակ ինձ կամեցան մտցընել պառլամենտ, որպէս չեզոք պատգամաւորների լիդեր, ես մերժեցի՝ գրականութիւնը վեր դասելով պառլամենտից:
...Ի՞նչ գործս է. ինչո՞ւ բարձրանամ՝ ինչու իջնեմ:

*  *  *

Գէորգ Հայրեան
Այս մարդու հետ ես ծանօթանալ կամեցայ այն ժամանակ, երբ նա «Պրավդայի» թղթակից էր:
Մօտենալով իրեն՝ տուի անունս եւ հարցրի, թէ երբեւիցէ լսե՞լ է իմ անունը:
Նա այն տոնով ասաց «լսել եմ», որ հաւասար էր՝ «չեմ լսել եւ լսել անգամ չեմ ուզումին»:
...Երբ Հայրեանի այս վերաբերմունքը տեսայ՝ ասացի.
- Չէ՜, սրանից վատ բան դուրս կուգայ, եթէ երբեւիցէ սա մի ղեկավար պաշտօնի անցնի՝ ինձ կը վնասի:
Հետագայում, դժբախտաբար նա բարձր պաշտօնի անցաւ եւ իրօք սկսեց ինձ «վնասել»՝ կամենալով   իմ յիշատակը ջնջել աշխարհի երեսից:
Այդ նպատակով ինձ «գռեհիկ» անուանեց «Սովետական Հայաստանում» եւ բոլոր թերթերի դռները փակեց վրաս: Այնպէս որ խմբագիրները բանալու ծակից են հիմա խօսում ինձ հետ:
Այս առաջին:
Երկրորդ՝ իմ յիսուն տարուայ գրական ողջ վաստակը պետհրատից վերցրեց ու իր աշխատակից Վազգէն Ամիրբեկեանի ձեռքով «հնակարկատի աղբարկղը» նետեց:
Երրորդ՝ կանչեց «Ոզնու» խմբագրութեանը եւ պատուիրեց ինձ չտպել այլեւս՝ ինձ ու Պարոնեանին համարելով հնացած երգիծաբաններ, որոնցից այլեւս չի կարելի օգտուել:
Այս առիթով ես «Ոզնու» խմբագրին խնդրեցի ասել Հայրեանին, որ նախ նոր շապիկ առ՝ յետոյ հինն աղքատին տուր՝ այլապէս կը մնաս տկլոր:
Այսպիսով Հայրեանը ինձ որպէս գրող իսպառ բնաջնջեց:
Բայց ես իմ դարդը չեմ, ես խեղճ Պարոնեանի մասին եմ մտածում, որ իմ պատճառով այսպիսի աղետալի վախճան ունեցաւ...
Նայելով գործին նման տեսանկիւնից՝ ժամանակը չէ՞ արդեօք մէկ-մէկ գերեզմանից դուրս կանչել մեր բոլոր կլասիկներին եւ երկրորդ անգամ մեռցնելով՝ իրենց տեղերը ուղարկել՝ այլեւս չյիշուելու համար:

* *  *

Նարեկացի
Մենք այսօր Նարեկացի չէինք ունենայ, եթէ Աստուած լսելով նրա պաղատանքները՝ սրբեր նրա մեղքերը եւ անմիջապէս նրա հոգին առնելով՝ արքայութիւն տաներ:
Մենք հիմա Նարեկացի ունենք նրա համար, որ Աստուած չուզեց լսել նրա աղաչանքները, որի հետեւանքով իր ամբողջ կեանքում աղաչեց, պաղատեց Աստծուն եւ այդ աղաչանքները հատորներ կազմելով մեզ հասան, որ այսօր մենք հպարտանանք նրանցով:
Եթէ Թովմասեանը մի քիչ էլ յարատեւէր իր պոստում՝ ես հիմա երկրորդ Նարեկացին էի դարձել:
Թովմասեանն էլ Աստծու նման իմ բազմաթիւ դիմումներից ոչ մէկին չպատասխանեց: Միայն, հետեւելով Աստծուն, Մովսէսի նման ինձ մի անգան «Սինա լեռը» կանչեց իր «կրունկը» ցոյց տալու համար...
Եւ սա աշխարհաբար լեզուով կոչւում է «դեմոկրատիզմ»:

Ն.