Հոկտեմբեր 22ի այս օրը ծննդեան տարեդարձն է ռուսական գրականութեան տաղանդաւոր դէմքերէն Իվան Ալեքսէյեւիչ Բունինի, որ հայկական բանաստեղծութեան հետ իր ունեցած ոգեկան կապով՝ արժանի է իր յատուկ տեղը ունենալու հայոց յուշատետրին մէջ եւս։

Իվան Բունին փայլեցաւ թէ՛ արձակի եւ թէ բանաստեղծութեան մէջ՝ դրսեւորելով նկարիչի խոր զգացողութիւն, որ պատկերաւոր խոհականութեամբ շնչաւորեց անոր բեղուն գրական վաստակը։
Բունին 31 տարեկան էր, երբ 1901 թուին արժանացաւ Ռուսական Ակադեմիային շնորհած գրական բարձրագոյն պարգեւին՝ Պուշկինի Մրցանակի, իր արձակ գործերուն «Տերեւաթափ» ժողովածուին համար։ 39 տարեկան էր, երբ 1909ին ընտրուեցաւ նոյն Ռուսական Ակադեմիայի 12 պատուոյ անդամներէն մէկը։ Իսկ 63 տարեկան էր 1933ին, երբ Նոպէլեան գրական մրցանակի առաջին ռուս դափնեկիրը հռչակուեցաւ։
Բունին սերած էր ռուս աւատապետական ու ազնուական ընտանիքէ, որ գրական յայտնի դէմքեր ու քաղաքական գործիչներ տուած էր ռուս ժողովուրդին։ Ռուսական գիւղը եւ ռուս գեղջուկը իրենց իւրայատուկ թարգմանը գտան Բունինի մէջ, որ հակառակ իր ազնուական ծագումին եւ ունեւորի կեանքին՝ ոչ միայն բաբախուն սիրտը դարձաւ ռուս հողի մարդուն ազգային ու ընկերային ապրումներուն, ցաւերուն եւ երազներուն, այլեւ ամենայն հարազատութեամբ համաշխարհային գրականութեան յանձնեց ռուսական ինքնութեան բանաստեղծական պատկերացումը։
Ռուս մեծատաղանդ գրողը նաեւ ջերմ երկրպագու էր Հայոց բանաստեղծական աշխարհին։ Երիտասարդ տարիքէն թարգմանեց իրեն սերնդակից հայ բանաստեղծներ Յովհաննէս Թումանեանի, Աւետիք Իսահակեանի, Յովհաննէս Յովհաննիսեանի, Ալեքսանդր Ծատուրեանի, Մ. Մանուէլեանի եւ այլոց երկերը, որոնք ամփոփուած են «Ժամանակակից հայ բանաստեծութիւններ» (1903) եւ «Հայկական Մուսա» (1907) ժողովածուներուն մէջ։
Իվան Բունին ծնած էր Վորոնեժ, որ ռուսական գաւառի գլխաւոր կեդրոն էր։ 1891ին Օրիոլի մէջ լոյս տեսաւ իր երախայրիքը՝ «Բանաստեղծութիւններ» ժողովածուն։ Հետեւեցան «Բաց երկնքի ներքոյ» (1898) եւ պուշկինեան մրցանակի արժանացած «Տերեւաթափ» (1901) ժողովածուները, որոնք կը յատկանշուէին բանաստեղծական դասական ձեւերու կատարելագործման որոնումներով եւ գիւտերով։ 1899ին ծանօթացաւ Մաքսիմ Գորկիի հետ եւ գործակիցներ դարձան երկար տարիներ։ Բունինի հռչակը տարածուեցաւ անոր «Գիւղը» (1910) վիպակուվ, ուր պատկերուած է Ռուսաստանի գիւղացիութեան վիճակը։
Թէեւ խոր զգացողութեամբ կը հակէր հասարակական եւ փիլիսոփայական խնդիրներու վրայ, Բունին այդուհանդերձ կը խորշէր քաղաքականութենէն։ Յատկապէս թշնամաբար դիրքորոշուեցաւ 1917ին ռուս պոլշեւիկներու կատարած Հոկտեմբերեան յեղաշրջումին դէմ, որուն հետեւանքով՝ երկու տարի Մոսկուայէն հեռու եւ գիւղական շրջաններու մէջ ապրելէ յետոյ, 1920ին խորհրդայիններու կողմէ վտարուեցաւ Ֆրանսա, ուր եւ մնաց ու ստեղծագործեց աւելի քան 30 տարի, մինչեւ իր մահը՝ 1953 թուի Նոյեմբեր 8ին։
Վտարանդի կեանքի այդ տասնամեակներուն արգասիքը եղան «Միտիայի սէրը» (1925), «Կոռնետ Էլագինի գործը» (1927), «Արսենեւի կեանքը» (1930) եւ բազում այլ ստեղծագործություններ, որոնց մէջ Բունին կը վերծանէ երիտասարդ տարիների իր յիշողութիւնները, յատկապէս ռուս աւատապետական կեանքի առանձնայատկութիւններն ու գալարումները։
Մեծարժէք է նաեւ Բունինի թարգմանական ժառանգութիւնը. մանաւանդ անգլերէնէ՝ Հենրի Լոնկֆելլոյի եւ Ճորճ Պայրոնի գործերէն իր կատարած թարգմանութիւններով, Բունին կարեւոր տեղ կը գրաւէ ռուս գրականութիւնը եւրոպական աւանդներով հարստացնելու բնագաւառին մէջ։
1939ին Գերմանիոյ մէջ եւ 1956ին Մոսկուա, աւելի քան 12 հատորներով լոյս տեսան Իվան Բունինի երկերու լիակատար ժողովածուները։
Բունինի գրական յուզաշխարհին եւ բանաստեղծական ոճին մօտէն ծանօթանալու համար, ընթերցողին ուշադրութեան արժանի է Հ. Թամրազեանի կատարած հետեւեալ թարգմանութիւնը, որ կ'արթնցնէ հայուն հոգեհարազատ Արհաւիրքէն դառն ապրումներ.

Ն.

ՃԱՄԲԱԲԱԺԱՆԻՆ

Հին, վայրի դաշտի ճամբաբաժանին
Մի սեւ ագռաւ է թառել սեւ խաչին,
Աղբախոտն է նա դիտում իր թառից,
Ժանգոտ վահան է ընկած առաջին:

Մի գիր է գրուած այնտեղ հին օրից,
Որից անցորդը սեւ լուր է առնում.
«Ով գնայ գծած այս ճամբով ուղիղ,
Իմացիր, երբեք ետ չի դառնալու:

Թէ աջով գնաս‘ դու ձիդ կը կորցնես,
Մոլորեալ է նա, ով աջ է թեքւում,
Իսկ թէ ձախ ճամբով գնալ դու փորձես,
Մահդ կը գտնես օտար եզերքում»:

Հեռւում‘ շարուէշար շիրիմներ պառկած
Քնած յաւիտեան քնով անցեալի,
Սատար եղիր ինձ, չարագոյժ ագռաւ,
Այս մութ ճամբէքին ուղեկից դառ ինձ:

Լքել եմ կղզին արքայադստեր,
Կապոյտ ծովակը, խրճիթն ու այգին,
Դու անմահական ջուրը լոկ ինձ բեր,
Չեմ ուզում տիրել հեքիաթի հաւքին:

Կէսօրն է ննջում, արահետներին‘
Խոտերի միջից‘ նեխող ոսկորներ,
Երեք ճանապարհ մգլած ու դեղին,
Բայց ես չգիտեմ, թէ ուղիս ո՛րն է:

Որտե՞ղ է ծիրը այս հարթավայրի,
Ո՞վ է խրտնեցնում ձիուս շարունակ,
Ո՞վ է ինձ կանչում ձայնով մարդկային
Կապոյտ լռութեան այս երկրում ունայն:

Եւ մի՞թէ ուրիշ ճանապարհ չկայ,
Որ լինի առանց կորստեան ահի,
Գնայի յուշն ու յոյսերս փրկուած
Եւ ինձ ու ձիուս խլէի մահից:

Հովերն են շնչում վերին լռութեամբ,
Ու մեռեալները քնել են խաղաղ,
Կախարդուած վայրի այդ գեղեցկութեամբ,
Ես խոնարհում եմ հայեացքս ահա:

Կանչում է կեանքը խենթութեան խաղով,
Բայց խառնուած է նա մահուան կանչին,
Իսկ ագռաւը լուռ ու հանդիսաւոր
Այսպէս կիսարթուն թառել է խաչին: