Թարգմանչաց  Շարժման  խորհուրդն ու  կարեւորութիւնը
հայկական  ինքնութեան  բիւրեղացման  մէջ

Հոկտեմբեր ամսու երկրորդ Շաբաթ օրը Հայաստանեայց Եկեղեցին նուիրած է Սրբոց Թարգմանչաց տօնին։
Հայկական տօներու ժամանակացոյցով՝ Թարգմանչաց տօնը 2012ին կը զուգադիպի Հոկտեմբեր 13ին։

Խորքին մէջ մեր եկեղեցին երկու տօն նուիրած է հինգերորդ դարու հայոց Թարգմանիչ Սուրբերուն։ Առաջին տօնը նուիրուած է ուղղակի Սուրբ Սահակ Պարթեւ ու Մեսրոպ Մաշտոց Հայր Թարգմանիչներուն եւ տեղի կþունենայ Յունիսի վերջը կամ Յուլիսի սկիզբը։ Իսկ երկրորդը, Հոկտեմբերի երկրորդ Շաբաթ օրը գրաւող տօնը, նուիրուած է Անոնց արժանաւոր աշակերտներուն՝ Եզնիկ Կողբացիի եւ Կորիւն Սքանչելիի, Եղիշէ Պատմիչի եւ Մովսէս Խորենացիի, Ղազար Փարպեցիի եւ Դաւիթ Անյաղթի, Ղեւոնդ Վանանդեցիի եւ մեր միւս թարգմանիչ մատենագիրներուն ու հայ մտքի ռահվիրաներուն։
Հանրագիտական ճշգրտութեամբ՝ «Սուրբ Թարգմանչաց տօն (ամբողջական անուանումը՝ Սուրբ թարգմանիչ Վարդապետների՝ Մեսրոպի, Եղիշէի, Մովսէս Քերթողի, Դաւիթ Անյաղթ փիլիսոփայի, Գրիգոր Նարեկացու եւ Ներսէս Կլայեցու տօն), հայ ժողովրդի նուիրական եւ սիրուած ազգային-եկեղեցական տօներից է, նշւում է Սուրբ Խաչի տօնից չորրորդ կիրակիին յաջորդող Շաբաթ օրը։
«Հայ Առաքելական եկեղեցին Սուրբ Թարգմանիչ վարդապետների անուան ներքոյ տօնում է վարդապետ Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի, նրա աւագ ու կրտսեր աշակերտների պայծառ յիշատակը։ Նրանց մէջ են մտնում նաեւ հետագայ դարերում թարգմանչաց սերնդի գործն ու առաքելութիւնը շարունակած Սուրբերը»։
Թէեւ իբրեւ եկեղեցական տօն սկսաւ Սրբոց Թարգմանչաց ոգեկոչումը, բայց ժամանակի ընթացքին ժողովրդային այնքա՜ն լայն ընդունելութեան գտաւ եւ հայ ժողովուրդին հոգեհարազատ աւանդութիւն կերտեց ա՛յն աստիճան, որ նաեւ ազգային-ժողովրդային տօն դարձաւ՝ արժանաւորապէս խորհրդանշելով Հայ Մշակոյթի եւ Դպրութեան Օրը։
Եւ երբ 16 դարերու հեռաւորութենէն կը նայինք ու արժեւորման լուսարձակին տակ կþառնենք հինգերորդ դարու հայոց Թարգմանչաց Շարժումը, առաջին հերթին ուշադրութիւն կը գրաւէ հայ ժողովուրդին առանձնայատուկ՝ թարգմանիչներ սրբացնելու եւ անոնց տօն նուիրելու ազգային երեւոյթը։
Հայ հոգեմտաւոր ժառանգութեան երախտաւորներէն Խորէն Պալեանի վկայութեամբ, Հայ Առաքելական Եկեղեցին ինք չեղաւ նախաձեռնողը Թարգմանչաց սրբացումին։ Մեր ժողովուրդը ի՛նք իբրեւ սուրբերու ընկալեց եւ պաշտամունքի առարկայ դարձուց հինգերորդ դարու թարգմանիչները։ Իսկ Հայաստանեայց Եկեղեցին, ի տես ժողովրդային այդ փարումին, Սուրբերու կարգին արժանացուց հայ մշակոյթի եւ դպրութեան առաքելատիպ մեր նախահայրերը։
Տարբեր ալ չէր կրնար ըլլալ, որովհետեւ սոսկ թարգմանիչներ չեղան Անոնք՝ բառին ընթացիկ, օտարներու ստեղծած մարդկային մտքի գլուխ-գործոցները հայերէնի փոխադրելու հասկացողութեամբ։ Ոչ ալ, նոյնիսկ, ժամանակի քաղաքակրթական նուաճումները հայացնելու, ազգային մեր լեզուամտածողութեան պատշաճեցնելու թարգմանական իրենց արժանիքին համար, միայն, անոնք սրբացուեցան։ Թարգմանչաց Շարժումը շատ ու շատ աւելին էր այդ բոլորէն, ուղղակի հայ գրերու գիւտը մշակութային արարումով կենսագործելու մեծ երկունք մը եղաւ եւ, իբրեւ այդպիսին, դարերուն բացուելու թռիչքով օժտեց մինչեւ քրիստոնէութեան Հայաստան մուտքը ստեղծուած ու զարգացած հայ մշակոյթը՝ անոր վերանորոգման եւ նոր ժամանակներու շունչով վերահաստատման երթին թափ տալով։
Պատահական չէր, որ Սահակ Պարթեւ եւ Մեսրոպ Մաշտոց, Վռամշապուհ Արքայի ամբողջական աջակցութիւնը վայելելով՝ իրենց պատրաստած արժանաւոր աշակերտներու մեծաթիւ հոյլով ձեռնարկեցին, առաջին հերթին, նորաստեղծ հայ գիրերով Աստուածաշունչը թարգմանելու տիտանական աշխատանքին։ Աւելի քան երեսուն տարի խլեց հաւաքական այդ աշխատանքը եւ պսակուեցաւ Աստուածաշունչի հայացումով, որ օտարներու իսկ վկայութեամբ՝ արժանացաւ «Թագուհի Թարգմանութեանց» կոչումին։ Եբրայերէնի եւ յունարէնի հմուտ ու բազմակողմանի ճանաչողութեամբ ու հոգեմտաւոր մշակումի բարձրորակ մակարդակով կատարուեցաւ թարգմանչական աշխատանքը՝ զուգահեռաբար հայ թարգմանիչներուն ընձեռելով իրենց ժամանակի գիտութեան եւ ճանաչողութեան յառաջապահ դիրքերուն վրայ յաղթահասակ կանգնելու զարգացումը։
Հետեւաբար, հայկական ինքնասիրութիւնը շոյելու համար չէ, այլ Աստուածաշունչի հայացման հոգեմտաւոր մեծ նուաճումը եւ, դարեր ետք, անոր լուսապսակը դարձած Նարեկը ըստ արժանւոյն մեծարելու մղումով է, որ օտարը նոյնիսկ վկայեց, թէ Աստուծոյ հետ խօսելու լեզուն հայերէ՛նն է։
Աւելի՛ն. Աստուածաշունչի թարգմանութիւնը միայն սկիզբն էր երկանց։ Հետեւեցան աստուածաբանական իմաստասիրութեան եւ քրիստոնէական գրականութեան ժամանակի գլուխ-գործոցներուն նոյնքան յաջողակ թարգմանութիւնները, որոնք ենթահողը դարձան թարգմանչաց միեւնոյն սերունդին կողմէ ոչ¬կրօնական, մարդկային մտքի տարբեր բնագաւառներէ ներս արձանագրուած օտարալեզու նուաճումներուն հայացման, ապա նաեւ՝ համապատասխանաբար հայկական մեծարժէք գործերու ստեղծումին։
Այդպէ՛ս, հայերէնով իրենց նոր կեանքը ապրեցան ժամանակի յոյն թէ ասորի շատ մը մեծութիւններ, ինչպէս Աթանաս Աղեքսանդրացի եւ Եփրեմ Խուրի Ասորի, Պրոկլ եւ Տիոնիսիոս Թրակացի, Արիսթոթէլ եւ Պղատոն, Փիլոն Եբրայեցի եւ Պորփիւր ու անուանի բազում այլ հեղինակութիւններ։ Անոնց իմաստասիրական, գիտական եւ գեղարուեստական գլուխ¬գործոցներուն հայերէն թարգմանութիւնը եւ հայացումը ոչ միայն յատկանշուեցան հարազատութեամբ ու խոր ընկալումով, այլեւ ներշնչման աղբիւր դարձան թարգմանիչներու ինքնուրոյն ստեղծագործութեանց համար։ Մեծանուն այդ հեղինակներու գործերէն ոմանք, ինչպէս որ կը վկայէ հայոց ազգային մշակոյթի ուրիշ մեծ երախտաւոր մը՝ Ռաֆայէլ Իշխանեան, այսօրուան մարդկութեան ծանօթ են իրենց հայացուած տարբերակով, որովհետեւ մայրենի լեզուով գրուած բնագիրները կորսուած են...
Թարգմանչաց Շարժումը ազգային նշանակութեամբ մեծ գործ կատարեց նաեւ Հայաստանի ամբողջ տարածքին դպրոցներու ցանց ստեղծելով ու ընդարձակելով։ Հարկ էր պատրաստել ու դաստիարակել հայերէն գիրն ու գրականութիւնը գիտցող ու գործածող նոր սերունդ, որ իր կարգին սեփական ժողովուրդը առաւելագոյն չափով հաղորդ ու մասնակից պիտի դարձնէր Թարգմանչաց իրագործած մեծ թռիչքին՝ հայ մշակոյթի եւ դպրութեան վերանորոգման, հայոց հոգեմտաւոր ինքնահաստատման կենարար երկունքին։
Հետագայ դարերու խաւարին եւ կործանման հայ ժողովուրդը դիմադրեց իր Թարգմանչաց լոյսով։ Եւ այդ հիման վրայ սրբացուց իր Թարգմանիչները։
Սփիւռքի տարածքին մեր ժողովուրդն ու Հայաստանեաց Եկեղեցին աւանդապահօրէն եւ յաւուր պատշաճի ամէն տարի կը տօնէ Թարգմանչաց տօնը։
Իսկ հայրենի կողմն Հայաշխարհի, խորհրդային ամբողջատիրութեան լուծին տակ երկար տասնամեակներ լուսարձակներէ հեռու եւ խորհրդապահօրէն նշուելէ ետք, Սրբոց Թարգմանչաց տօնը վերանորոգ երկիւղածութեամբ արժանացաւ ամենամեայ հանդիսաւոր տօնակատարութեան՝ Հայաստանի վերանկախացումով։

Սրբոց Թարգմանչաց տօնին հայրենական մերօրեայ վերանորոգումին մասին շահեկան է կարդալ այս էջով արտատպուած Հայկական Հանրագիտարանի վկայութիւնը։

Սրբոց Թարգմանչաց Տօնը

«Թարգմանչաց տօնը նշւում է Հոկտեմբերի երկրորդ Շաբաթ օրը: Տօնակատարութիւնը պաշտօնապէս բացւում է Օշականում՝ Հայոց այբուբենին նուիրուած յուշարձանի մօտ: Երեւանում, Գառնիում եւ այլ վայրերում կազմակերպւում են շքեղ տօնախմբութիւններ: Տօնի առթիւ լաւագոյն թարգմանիչներին (հայ եւ օտարազգի) շնորհւում է Հայաստանի գրողների միութեան Եղիշէ Չարենցի անուան մրցանակ: 2005 թ-ից կազմակերպւում է թարգմանիչների ամենամեայ միջազգային գիտաժողով:
Թարգմանչաց շարժումը ծաւալուել է հայ գրերի ստեղծումից անմիջապէս յետոյ՝ 405 թ-ին, որի նպատակը երկիրը յունական ազդեցութիւնից ազատելն էր՝ հայոց դպրոցներ հիմնելու, քրիստոնէական կարեւոր գրքերը եւ այլ երկեր հայերէն թարգմանելու, եկեղեցական ծեսերը հայկականացնելու, ինքնուրոյն հայալեզու դպրութիւն սկզբնաւորելու միջոցով: Շարժումը նաեւ պետական շահեր էր հետապնդում. հայոց գրերի ստեղծմամբ Արշակունիների թուլացած գահի պաշտօնական գրագրութիւնը յունարէնից եւ ասորերէնից պէտք է անցներ հայերէնի, իսկ հայալեզու դպրոցն ու գրականութիւնը հայալեզու եկեղեցու միջոցով պէտք է նեցուկ դառնային հայոց պետականութեան ու ժողովրդի ինքնութեան պահպանմանը: Վռամշապուհ արքայի աջակցութեամբ թարգմանչաց շարժումը գլխաւորել են Մեսրոպ Մաշտոցը, Սահակ Պարթեւն ու նրանց աշակերտները՝ Մովսէս Խորենացին, Եղիշէն, Կորիւնը, Եզնիկ Կողբացին, Դաւիթ Անյաղթը, Յովսէփ Պաղնացին, Ղեւոնդ Վանանդեցին, Մամբրէ Վերծանողը, Ղազար Փարպեցին եւ ուրիշներ:
Առաջինը թարգմանուել է Աստուածաշունչը եւ այնքան կատարեալ, որ ֆրանսիացի գիտնական Լա Կրոզը (1661-1719 թթ.) այն համարել է «Թարգմանութիւնների թագուհի»: Առաջին նախադասութիւնը, որ թարգմանուել ու գրուել է հայերէն՝ «Ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ», Սողոմոն Իմաստունի «Գիրք առակաց»-ից է: V դարում յունարէնից եւ ասորերէնից թարգմանուել են բազմաթիւ երկեր՝ Աթանաս Աղեքսանդրացու, Բարսեղ Կեսարացու, Կիւրեղ Երուսաղէմացու, Եփրեմ Ասորու, Յովհան Ոսկեբերանի, Գրիգոր Նազիանզացու, Պորփիւրոսի, Արիստոտելի, Պլատոնի եւ ուրիշների գործերից: Հետագայում այդ հեղինակներից մի քանիսի՝ Փիլոն Աղեքսանդրացու, Բարդուղիմեոս Բոլոնիացու, Պետրոս Արագոնացու եւ ուրիշների որոշ երկեր պահպանուել են միայն հայերէն թարգմանութիւններով.  յունարէն եւ լատիներէն բնագրերը կորել են:
V դարի թարգմանական գրականութիւնը հիմք է ստեղծել հայ ինքնուրոյն՝ մեկնողական, աստուածաբանական, դաւանաբանական, իմաստասիրական, պատմական եւ այլ գրականութեան ստեղծման համար: Թարգմանչաց շարժման կարեւոր նուաճումներից էր նաեւ Հայաստանի տարբեր վայրերում հայկական դպրոցների ստեղծումը, որոնք դարձան հայ գրականութեան եւ մշակոյթի հետագայ զարգացման, հայ ժողովրդի ինքնութեան պահպանման հիմքը:
Թարգմանչաց տօնը Հայ եկեղեցին նշում է տարին 2 անգամ. Յունիսի վերջին կամ Յուլիսի սկզբին Օշականում՝ Մեսրոպ Մաշտոցի եւ Սահակ Պարթեւի տօնը, իսկ Հոկտեմբերին՝ Մեսրոպ Մաշտոցի ու նրա սաների առաջին թարգմանութիւններով սկզբնաւորուած հայ դպրութեան ու մշակոյթի տօնը:
Տարբեր ժամանակներում հայ թարգմանիչներին ձօնուել են ներբողներ, բանաստեղծութիւններ, հոգեւոր եւ ժողովրդական երգեր: Թարգմանչաց շարժմանը եւ թարգմանիչներին է նուիրուած Վարդան Արեւելցու «Որք զարդարեցին» շարականը, որտեղ գովերգւում է թարգմանիչների ազգանուէր գործը: Հայոց մէջ տարածուած են Սբ Թարգմանչաց անունով վանքեր, եկեղեցիներ, կրթական կենտրոններ (ՀՀ Արմաւիրի մարզի Էջմիածնի ենթաշրջանի Այգեշատ գիւղի Սբ Թարգմանչաց եկեղեցին, Կոստանդնուպոլսի Թարգմանչաց վարժարանը եւայլն):
Հայկական Հանրագիտարան
http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=2&hId=1176