Մարտ 21ի այս օրը կþոգեկոչենք մահուան 70ամեակը հայ գրականութեան արժանաւոր դէմքերէն բանաստեղծ Վահան Միրաքեանի։
Յատկապէս իր «Լալուարի Որսը» երկարաշունչ բանաստեղծութեամբ հանրածանօթ՝ հայ ժողովուրդի ազգային ճակատագրին դիւցազներգակ այս բանաստեղծը հայ գրականութեան անդաստանէն ներս մուտք գործեց 19րդ դարավերջին։
Քսաներորդ դարու սկիզբները արդէն սիրուած բանաստեղծ էր, հրատարակած էր «Լալուարի Որսը» եւ արժանացած էր ընթերցողի ջերմ ընդունելութեան՝ իբրեւ ազգային մեր աւանդութեանց հարազատ երգիչը։
Ճակատագիրը կամեցաւ, որ իր ծննդավայր գիւղին ամրօրէն կապուած եւ ընդհանրապէս հոն գործած Վահան Միրաքեան շարունակէ իր գրական ու մանկավարժական կեանքը Մեծ Եղեռնի եւ Հայաստանի անկախացման բախտորոշ ժամանակաշրջաններուն, ճաշակէ հայ ժողովուրդի խաչելութեան ու յարութեան բախտորոշ վերիվայրումները եւ իւրովի արձագանգէ այդ բոլորին։ Վ. Միրաքեան տեսաւ եւ ապրեցաւ նաեւ դառն լուծը խորհրդային կարգերուն, որոնց ճնշումին հակառակ թէեւ շարունակեց ստեղծագործել, բայց ի վիճակի չեղաւ տպագրութեան յանձնելու ազգային ազատագրական պայքարի ներշնչումով գրուած իր գործերը եւ 1942ի Մարտ 21ին աչքերը առյաւէտ փակեց Երեւանի մէջ՝ անտիպ գործերու ամբողջ շարք մը ժառանգութիւն ձգելով մեր ժողովուրդին։
Քննադատներու կողմէ «Լալուարի Որսը» գնահատուած է իբրեւ Յովհաննէս Թումանեանի հանճարեղ «Անոյշ»ին կողքին իր արժանի տեղը ունեցող տաղանդաւոր գործ։ Անիկա քնարերգական պատումն է հայ գեղջկական կեանքին այնքան բնորոշ անկարելի սիրոյ ողբերգութեան, ուր երիտասարդ զոյգը կը բախի ծնողական մերժումի ու կտրուկ արգելքի, բայց անդրդուելիօրէն փարած կը մնայ իր Սիրոյ ուխտին եւ յուզաշխարհին՝ մինչ ի մահ։
Վահան Աղաբէկի Միրաքեան ծնած էր 1866ի Նոյեմբեր 6ին, Շուլավեր գիւղը (որ խորհրդայիններու օրօք Շահումեան վերանուանուած քաղաքատիպ աւան մըն էր, վրացական Մառնէուլի շրջանին մէջ)։ Մանկութեան՝ 1873ին ուղարկուած էր Սանահինի Սուրբ Աստուածածին վանքի դպրոցը՝ հայեցի իր նախնական կրթութիւնը ստանալու համար։ 1880էն 1886 ուսանած էր Արհեստաւորաց դպրոցին մէջ։ Իսկ 1888ին աւարտած էր Գորիի Ուսուցչական Սեմինարիան։
Տակաւին ուսանող՝ Վ. Միրաքեան Թիֆլիս հրատարակուած «Աղբիւր» ամսագրի էջերուն լոյս ընծայեց «Երեք Վարդ» խորագրով իր առաջին բանաստեղծութիւնը։ Իսկ ուսումը հազիւ աւարտած՝ 1889էն սկսեալ ան ամբողջապէս նուիրուեցաւ ուսուցչական ասպարէզին, հայոց լեզու եւ գրականութիւն ջամբելով հայոց նորահաս սերունդներուն ինչպէս իր ծննդավայր Շուլավերի, նոյնպէս եւ Ջալալօղլիի, Ս. Էջմիածնի Գէորգեան Ճեմարանի, Նուխիի, Նոր Նախիջեւանի, Թիֆլիսի եւ Երեւանի մէջ։
1924ին Վահան Միրաքեան վերջնականապէս հաստատուեցաւ Երեւան՝ Ձերժինսկիի անուան դպրոցին մէջ ստանձնելով հայոց լեզուի եւ գրականութեան ուսուցիչի պաշտօնը։
Վ. Միրաքեանի «Լալուարի Որսը» պոեմը առաջին անգամ տպագրուեցաւ 1901ին, Թիֆլիսի «Մուրճ» ամսագրի էջերուն։ Անմիջապէս արժանացաւ ընթերցող հասարակութեան ուշադրութեան եւ լայն ժողովրդականութիւն գտաւ։ Հետագային, վերահրատարակութեանց կողքին, գործը արժանացաւ նաեւ ռուսերէն (1942), պարսկերէն, անգլերէն եւ այլ լեզուներով թարգմանաբար հրատարակութեանց։ «Լալուարի Որսը» հիմք ունենալով՝ հետագային ստեղծուեցան թատրերգութիւն, օփերա (ինչպէս մեծատաղանդ երաժիշտ Բարսեղ Կանաչեանի «Ալվարդի Երազը») եւ գեղարուեստական շարժանկար («Լալուարի Որսկանը»)։
Խորհրդային տարիներուն Վահան Միրաքեան թափով փարեցաւ թատերական գործերու ստեղծագործութեան։ Գրեց «Մանուշի Հարսանիքը», «Նոր Գիւղի Շէմքին», «Խոզարածի Կինը» թատրերգութիւնները։
Վախճանեցաւ Թիֆլիս 21 Մարտ 1942ին եւ թաղուեցաւ Երեւան։ Խ.Ս.Հ.Մ. Գրողներու Միութեան անդամ էր 1934 թուականղն։
Իր հրատարակուած գործերու շարքին են՝
- «Առանց Լարերի (բանաստեղծութիւններ)», Թիֆլիս, տպարան Վրաց. Հրատ. Ընկ., 1897, 64 էջ (Այս գիրքը լոյս տեսած է Միր Կոնօ գրչանունով, որ բանաստեղծը կազմած էր իր մականունին Միր մասնիկով եւ Շուլավերի բարբառով «Վարդի փունջ» նշանակող Կոնօ բառով)։
- «Լալուարի Որսը» (պոեմ, արտատպուած «Մուրճ» ամսագրէն), Թիֆլիս, տպարան Վրաց. Հրատ. Ընկ., 1901, 78 էջ։
- «Նոր Գիւղի Շէմքին (պիես չորս պատկերով)», այս գործը օրին արժանացաւ Գիւղատնտեսական Գեղարուեստական Գրականութեան մրցանակին, Ե., Պետհրատ, 1927, 46 էջ։
- «Մանուշի Հարսանիքը» (պիես), Ե., Պետհրատ, 1927, 30 էջ։
- «Խոզարածի Կինը (դրամա՝ 5 գործողութեամբ, գիւղական կեանքից)», Ե., Պետհրատ, 1928, 51 էջ։
«Լալվարի Որսը» արժանացած է բազմաթիւ վերահրատարակութեանց՝ 1929ին, 1935ին, 1936ին, 1938ին, 1948ին, 1953ին, 1967ին եւ 1980ին։
Վահան Միրաքեան թողած է նաեւ անտիպ գործերու հարուստ ժառանգութիւն մը, որուն առիւծի բաժինը կը կազմեն հայ ժողովուրդի ազգային¬ազատագրական պայքարէն եւ ցարական փտած կարգերու դէմ հայ գեղջուկի ըմբոստացումէն ներշնչուած երկարաշունչ բանաստեղծութիւններն ու դիւցազնավէպերը, ինչպէս «Եփրատի Կոյսը», «Եղնիկի Փերին», «Արզուման Քեռին» եւ ուրիշներ։ Անտիպներու շարքին կան պատմուածքներ եւ յուշագրութիւններ։ Արժէքաւոր է յատկապէս «Եղնիկի Փերին» հեքիաթ¬պոեմը, որուն վրայ բանաստեղծը աշխատած է 1904էն մինչեւ 1940 եւ մշակած 18 տարբերակներ, որոնցմէ հատուածներ լոյս տեսած են տարիներու ընթացքին ինչպէս հայրենի, նոյնպէս եւ սփիւռքեան հանդէսներու էջերուն (ինչպէս Փարիզի «Անահիտ» գրական հանդէսը եւ Վենետիկի «Բազմավէպ» հայագիտական հանդէսը)։ «Եղնիկի Փերին» ներշնչուած է հեթանոսական շրջանի հայկական աւանդութենէ մը, որ կը վերաբերի անմեղ եղնիկները չարէն պաշտպանող առասպելական փերիի մը։ Այլաբանական մշակումով՝ Վահան Միրաքեան համիտեան կոտորածներուն դէմ հայկական ըմբոստացման դիւցազներգութիւնը շնչաւորած է հայոց քաջերու պահապան «Եղնիկի Փերի»ով եւ անոր յառաջ բերած ազատագրական պայքարի շարժումով։
Վահան Միրաքեանի մահուան 70ամեակին նուիրուած յուշատետրի այս էջը կ՛արժէ փակել բանաստեղծի անտիպ դիւցազներգութիւններէն՝ «Եփրատի Կոյս»ը անունով երկարաշունչ բանաստեղծութեան նուիրուած Լ. Բադիկեանի հետեւեալ վկայութեամբ.
- «Հետաքրքրական է նաեւ «Եփրատի Կոյսը» պոեմր, որը գրուած է 1894-95 թթ. եւ ունի երեք տարբերակ։ Պոեմի նիւթը վերցուած է 90ական թուականների հայկական կոտորածների դրուագներից։ Կարեւոր են առանձնապէս թուրք բարբարոսների դէմ հայերի մղած հերոսական պայքարն արտացոլող էջերը։
«Պոեմի գլխաւոր հերոսները Սասնայ լեոներում հովուական կեանքով ապրող երկու երիտասարդներ են։ Վանիկր լեռնականի անբիծ հոգով սիրում է Ֆիդանին։ Համիդեան արիւնալի եղեռնի օրերին Վանիկը գնում է հայրենիքը պաշտպանելու։ Հայրենասէր հովիւուհին, զգեստափոխուած ու զինավառ, նոյնպէս մեկնում է ռազմաճակատ։ Քաջակորով սասունցիներր կազմակերպում են այնպիսի պաշտպանութիւն, որ բարբարոսները հարկադրուած հաշտութիւն են կնքում ու ռազմական գործողութիւնները դադարեցնում։ Կարճ ժամանակ անց, թուրք հրէշները խաբէութեամբ զէնք կրելու ընդունակ բոլոր հայերին բանտերն են լցնում, իսկ կանանց՝ գերեվարում։ Գերի է տարւում նաեւ Ֆիդանը։ Գերութեան կապանքների մէջ նա արհամարհում է մահը եւ չի յանձնւում բէկին։ Կրօնամոլ ջարդարարները հայ բանտարկեալներին տանում են
Հաւատափոխութեան ։ Անհաւասար մի ճակատամարտում զոհւում է Վանիկը։ Բէկը աղջկան է բերում սիրած տղայի գլուխը։
«Պոեմի ռեալիստական հէնքին հիւսւում Է լեռնական գեղջուկների սիրոյ ռոմանտիկան։ Ֆիդանը մերժում է ատելի բէկի բոլոր պահանջները եւ գերեզման գտնում Եփրատի կոհակների մէջ։ Նա եղեռնական մահուամբ հաստատում է իր յաւերժական սէրը, իր մահուամբ հասնում անմահութեան»։
Ն.