Այսօր՝ Մարտ 13ին կը լրանայ ծննդեան 115րդ տարեդարձը մեր ժողովուրդի «Անուշ Հայաստանի արեւահամ բառը» աշխարհով մէկ յաւերժացուցած անզուգական Եղիշէ Չարենցի։
Միայն իր արարած այդ մէկ հատիկ բառին՝ Հայաստանի «արեւահամ» խորհուրդն ու յուզաշխարհը բանաձեւող ու անմահացնող իր պայծառատեսութեան համար իսկ, Չարենց անտարակոյս արժանի է հայոց սերունդներու երախտագիտութեան, այլեւ՝ հպարտութեա՛ն։

Բայց հայ ժողովուրդի ու Հայաստան Աշխարհի հանճարեղ երգիչին՝ Չարենցի ստեղծագործական յորդառատ հոսքին միայն սկզբնաւորումը եղաւ երիտասարդական տարիքի իր «Տաղարան»ը զարդարող «Ես իմ անոյշ Հայաստանի»ի բանաստեղծութիւնը, ուր «արեւահամ»ի կողքին՝ ազգային մեր ինքնաճանաչողութիւնը խորացնող պատկերաւոր խոհերու եւ յոյզերու ամբողջ աշխարհ մը բացող յայտնագործումներով՝ Չարենց հարստացուց հայ ժողովուրդին հոգեմտաւոր գանձարանը այսպէ՛ս.-

Ես իմ անուշ Հայաստանի արեւահամ բառն եմ սիրում,
Մեր հին սազի ողբանուագ, լացակումած լարն եմ սիրում,
Արնանման ծաղիկների ու վարդերի բոյրը վառման,
Ու նաիրեան աղջիկների հեզաճկուն պա՛րն եմ սիրում։

Սիրում եմ մեր երկինքը մուգ, ջրերը ջինջ, լիճը լուսէ,
Արեւն ամրան ու ձմեռուայ վիշապաձայն բուքը վսեմ,
Մթում կորած խրճիթների անհիւրընկալ պատերը սեւ,
Ու հնամեայ քաղաքների հազարամեայ քա՛րն եմ սիրում։

Ո՛ւր էլ լինեմ - չե՛մ մոռանայ ես ողբաձայն երգերը մեր,
Չե՜մ մոռանայ աղօթք դարձած երկաթագիր գրքերը մեր,
Ինչքան էլ սո՜ւր սիրտս խոցեն արիւնաքամ վէրքերը մեր -
Էլի՛ ես որբ ու արնավառ իմ Հայաստան - եա՛րն եմ սիրում։

Իմ կարօտած սրտի համար ո՛չ մի ուրիշ հեքիաթ չկայ,
Նարեկացու, Քուչակի պէս լուսապսակ ճակատ չկայ,
Աշխա՜րհ անցի՛ր, Արարատի նման ճերմակ գագաթ չկայ,
Ինչպէս անհաս փառքի ճամբայ՝ ես իմ Մասիս սա՛րն եմ սիրում։

Հայ ժողովուրդին դէմ թրքական պետութեան գործադրած ցեղասպանութեան Արհաւիրքին, ապա եւ փիւնիկի պէս աւերակներու մոխիրներէն յառնող հայոց Վերածնունդին արգասիքը եղաւ Չարենց, որ ապրեցաւ եւ ստեղծագործեց աշխարհասասան առաջին Աշխարհամարտի եւ ռուսական մեծ յեղափոխութեան բարդ ժամանակաշրջանին մէջ։ Եւ ինչպէս վայել է հանճարեղ գրողներուն, քսանամեայ իր ստեղծագործական կեանքով երկար ու բարդ ճանապարհ կտրեց հայոց վերանորոգման շունչն ու թռիչքը՝ յեղափոխակա՛ն ոգին մարմնաւորող անմահն Չարենցը։ Եւ որքան մեծ թռիչքի, այնքան ահաւոր անկումի պահերով յատկանշուեցաւ Չարենցի ուղին, որ երբ հասաւ «Գիրք Ճանապարհի»ն արարելու հասունութեան՝ խորհրդային խորշակը բրտօրէն կտրեց կեանքի թելը ազգային մեր հպարտութիւնը մարմնաւորող մեծ բանաստեղծին։
Բայց Չարենցի ողբերգական վախճանին մասին խօսելու առիթը չէ Մարտ 13ի այս օրը։ Այսօր ծննդեան 115ամեակն է հայ գրականութեան, այլեւ հայոց հոգեմտաւոր հարստութեան բացառիկ Երեւոյթին, որ Չարենց անունով թէ՛ սիրուեցաւ մեր ժողովուրդին ամբողջութեան կողմէ, թէ՛ ազգային մեր երթին դէմ ցցուած ծանրագոյն փորձութեանց պահերուն լուսաւորեց մութ ու խաւար ճամբաները եւ թէ, ըստ ամենայնի, համազգային ներշնչման աղբիւր դարձաւ հայոց հետագայ սերունդներուն համար։

Կը բաւէ որեւէ օր կամ օրուան որեւէ ժամուն կարդալ Չարենցը, որպէսզի մեր ապրած ժամանակն ու կեանքը դիտենք ու ընկալենք նոր լոյսի տակ՝ Չարենցի մարգարէական խոհերու եւ յոյզերու լուսարձակով։
Եւ որովհետեւ այս տարին նուիրուած է Հայ գիրքին, Չարենցի ծննդեան տարեդարձին նուիրուած այսօրուան էջը արդարօրէն կը կեդրոնանայ Չարենցի բացած «Գրքերու աշխարհին անեզր տիեզերք»ին վրայ.-
Օ՜, գրքերի աշխարհը - տիեզերք է անեզր: -
Արեւների նման բազմապիսի,
Ե՛ւ աստղերի նման, ե՛ւ շողերի -
Ես սիրում եմ գրքերը, որ աշխարհի մասին
Բարբառում են անձուկ ու մտերիմ:
Տարփանքով, ինչպէս պատանին,
Որ սիրում է իր լոյս ընկերուհուն փարուել -
Ես սիրում եմ գրքերը թէ՛ նոր, թէ՛ հին,
Թէ արուեստով գրուած, թէ՛ անարուեստ:
Բայց եւ կամքով անշեղ, ինչպէս ղեկավարը,
Ինչպէս ա՜յրն է հասուն ձգտում սիրած գործին, -
Ես սիրում եմ գրքերի աշխարհը,
Իմ խոհերի վսեմ այրուձին: -
Նրանք շա՜տ են ու բազմապիսի, տարբեր ու գունագեղ,
Ծնուած զանազան դարերում ու երկրներում,
Իւրաքանչիւրը բերում է մի առանձի՜ն պարգեւ,
Իւրաքանչի՜ւրն իր մէջ մի աշխարհ է կրում: -
Մեր կեանքի երկար ճանապարհին
Հանդիպում են նրանք հետզհետէ,
Եւ դառնում են ընկեր ու մտերիմ,
Կամ մնում են անցած տարիների ետեւը:
Ուղեկից են դառնում մինչեւ ի մահ
Մի քանիսը միայն անդաւաճան յաւէտ, -
Եւ այնպիսի գրքեր կան, որ չարքերի նման
Հալածում են մեզ մինչեւ վե՜րջ:
Գրքեր կան, որ կեանքում մի ակընթա՜րթ միայն
Մեզ ժպտալով՝ անցնում են ու կորչում,
Բայց նրանցից մնում է մեր սրտերում մի բան,
Որ տարինե՛ր ենք մենք անրջում:
Գրքեր կան, որ խոժոռ են ու խստադէմ,
Ինչպէս ուսուցիչը, կամ առաջնորդը, -
Եւ այնպիսի՜ գրքեր ես գիտեմ,
Որ համրերի նման անհաղո՜րդ են:
Աղջիկների նման սեթեւեթ
Կան կարկաչուն գրքեր, որ հանդիպում են մեզ,
Հրապուրում, գերում - եւ մոռացւում յաւէտ...
Օ՜, գրքերի աշխարհը - տիեզերք է անեզր: -
Նրանք շա՛տ են ու բազմապիսի,
Իւրաքանչիւրն իր մէջ մի աշխարհ է ուրոյն,
Եւ պատմում են նրանք մեզ աշխարհի մասին
Խօսքերով անկրկնելի եւ անագորոյն: -
Կան անզգեստ գրքեր, կան պճնազարդ
Ֆոլիանտներ, որոնք սնամէջ են, ինչպէս
Ասորական արքայ Բալթասարը,
Որ պճնում էր իրեն պչրուհու պէ՜ս:
Եւ անարուեստ գրքեր կան, որ բնութեան նման
Խառնիխուռն են թւում, խառնիճաղանջ,
Բայց գերում են, կապում մինչեւ ի մահ,
Եթէ անխոնջ ոգով ու տքնութեամբ ջանաս
Խորասուզուել, բանալ գաղտնիքները նոցա,
Նոցա ներքին դաշնութիւնն հասկանալ, -
Այդ գրքերը խոհի ամրոցներ են գոցած,
Եւ կը բացուեն քո դէմ, եթէ լինես անահ: -
Գրքեր կան, որ դրսից նման են հոյաշէն
Դղեակների, սակայն ներս ես մտնում դու երբ -
Գաղջ՝ շնչում է դէմքիդ ամայութեան փոշին
Եւ սեղմում է կոկորդդ մի մեռեալ ձե՜ռք:
Անտառների նման գրքեր կան թանձր ու մութ,
Կան ովկիանի՜ նման անհուն գրքեր,
Կան զեփիւռի նման, նման քամո՜ւ,
Կան, որ գգւում են մեզ, ինչպէս ձեռքեր: -
Ե՛ւ սրինգի ձայնով, ե՛ւ շեփորի,
Ե՛ւ որոտի ձայնով կան գրքեր,
Եւ կան անձա՜յն գրքեր, որ լռին
Սրսկում են մեր սիրտը եղերական կրքեր...
Օ՜, գրքերի աշխարհը - տիեզերք է անեզր: -
Ես սիրում եմ նրանց բազմախորհուրդ
Այս ինքնութիւնը դաշն, անկրկնելի,
Նրանց միջեւ եղած տարբերութիւնն այս խոր,-
Եւ բոլո՜րն են նրանք ինձ սիրելի:
Արեգակի բոլո՜ր երանգների նման,
Տիեզերքի նման բազմալեզու -
Ես սիրում եմ նրանց երփներանգ
Այս հուրերը կիզուն
Եւ բնութեան բոլո՜ր ձայների,
Եւ մարդկային կեանքի բուրմունքների բոլոր
Այս ճառագո՜ւմն եմ ես սիրում վերին...
Այս բո՜յրը մշտահոլով:
Եւ այս ամէնը՝ մեծ մի դաշնութիւն կազմած,
Կազմած ուրոյն մի կեանք, մի ինքնամփոփ աշխարհ -
Մեր տների փայտեայ դարակներում բազմած՝
Ապրում են լո՛ւռ կեանքով եւ կենդանի են յար:
Ես սիրում եմ նրանց լաբիրինթոսն այս լուռ,
Երանգների՜, գոյնի՜ շռայլութիւնն այս մեծ,
Ինձ սիրելի է միշտ-բազմազեղումն այս խոր...
Օ՜ , գրքերի աշխարհը - տիեզերք է անեզր: -
1933, VI. 2

1897ի Մարտ 13ին Կարս ծնած, բայց ծնողներուն բնակավայր պարսկական Մակու քաղաքը իբրեւ ծննդավայր երգած Եղիշէ Աբգարի Սողոմոնեանը, հազիւ պատանի դարձած, ոչ միայն անձամբ մաս կազմեց Արեւմտահայաստանին օգնութեան փութացող Հայ Կամաւորական Շարժումին, այլեւ՝ արեան ու արցունքի ճամբաներուն իր ապրած ծանրախոհ պահերը վերածեց բանաստեղծութեան։
Հազիւ քսանամեայ Եղիշէ Չարենցի մէջ յաղթահասակ կանգնեցաւ բոլոր ժամանակներուն եւ սերունդներուն համար իր պատգամը ունեցող մեծ բանաստեղծը։ Կեանքը երգի վերածեց եւ երգեց այն, ինչ որ բոլոր ջիղերով զգաց ու ապրեցաւ։ Ինքնամփոփ բանաստեղծի տեսակն ու կեանքը անհաղորդ եւ անյարիր մնացին Չարենցին։
Այդպէ՛ս էր, որ Չարենցի գրականութեան մէջ մնայուն յաճախանք եղաւ «Մահուան Տեսիլ»ը. համանուն ստեղծագործութիւններ նուիրեց հայ ժողովուրդի բազմաչարչար ճակատագրին եւ, այլանուն քերթուածներու մէջ անգամ, յաճախակի կանգ առաւ հայ ժողովուրդի մահուան տեսիլքին առջեւ։
Յատկապէս «Գիրք Ճանապարհի»ն խտացուց վերջին խօսքը հանճարեղ Չարենցին, որ Քերթողութեան «մեծ վարպետ»ին առաջնորդութեամբ կտրեց 19րդ դարու հայոց ազգային-ազատագրական պայքարի դաժան ու մռայլ ճանապարհը, հասաւ Հայաստանի անկախութեան կերտումին եւ հայ ժողովուրդի վերածնունդին ու հանգիստ շունչ քաշեց՝ «պայծառ գալիք»ի յոյսով ու լաւատեսութեամբ...
1933ին գրուած Չարենցի վերջին «Մահուան Տեսիլ»ն էր ատիկա, ուր համաշխարհային յեղափոխութենէն հիասթափուած՝ Չարենց վերաժեւորումը կատարեց իր ազգային ակունքներուն, ի շարս ազգային մեր հիմնարար արժէքներուն վերագնահատումը կատարելով մեր ժողովուրդին «քաղաքական անօթ»ը նուաճած գաղափարական մեծ շարժումին՝ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան, իբրեւ հայոց «արի այրերու տառապակոծ բանակ», որուն տուաւ եւ «Հըդահի՜ւն» անուանումը։
Չարենց բնաւ դաշնակցական չեղաւ, Նիկոլ Աղբալեաններու՝ Դաշնակցութեան կողմէ յայտնագործուելով եւ ամբողջական գուրգուրանքի արժանանալով հանդերձ, երկար ժամանակ ներքին պայքար մղեց Դաշնակցութեան պատմական դերին ու արժէքին խոստովանութեան եւ ընդունման դէմ, բայց ի վերջոյ եւ, գլուխը վրայ տալու գնով, կանգնեցաւ հայոց նորագոյն պատմութեան համազգային արժեւորման դիրքերուն վրայ։
Եւ պատահական չէր, որ բանտային չարչարանքի տակ անգամ, Չարենց ամբողջական հաւատքով ու փարումով իր «Պատգամ» խորագրուած ծածկագիր կտակը գրեց եւ հայ ժողովուրդին պատգամեց՝
«Ով հայ ժողովուրդ, քո միակ փրկութիւնը քո հաւաքական ուժի մէջ է»։
Այո՛, որքան մեծ ու սրտաբուխ եղաւ պոլշեւիկեան յեղափոխութեան նկատմամբ Չարենցի պաշտամունքը, նոյնքան մեծ ու անհակակշռելի դարձաւ խորհրդային ամբողջատիրութենէն իր հիասթափութիւնը։
Իր կեանքով ալ վճարեց ծանրագոյն գինը իր շրջադարձին, երբ «երկաթ»ն ու «պեթոն»ը ներբողելու իր խանդավառութեան վերջակէտ դրաւ ու հակեցաւ «Գիրք Ճանապարհի»ի ծանրախոհ դասերուն եւ պատգամներուն վրայ։
Հայաստանի «արեւահամ բառը սիրելու» Տաղարանով հայ քերթողութեան բարձունքը մագլցած Չարենցը, երբ կռնակ դարձուց «Լենինն ու Ալին» գովերգելու իր խանդավառութեան, բանտարկութեան մէջ եւ չարչարանքի տակ անգամ շարունակեց յեղափոխաշունչ իր երգը՝ հայ ժողովուրդի հզօրացման մէջ տեսնելով միակ փրկարար ուղին եւ պայծառ գալիքի գրաւականը։
Կþանցնին ժամանակները, կու գան ու կ'երթան ամէնէն ահեղ կայսրութիւններն անգամ, բայց անկորնչելի կը մնան դարու ոգին մարմնաւորող իրա՛ւ մեծութիւնները, որոնք նաեւ այժմէական շունչ կը հաղորդեն իրենց յաւերժ ներկայութեան։
Չարենց այդ հսկաներէն է եւ հայոց հաւաքական ուժի հրամայականը պատգամող իր աւանդը վերարժեւորելով՝ հայ ժողովուրդը այսօր կը տօնէ ծննդեան տարեդարձը ազգային մեր վերանորոգման շունչն ու թռիչքը անեզրին բացած անմահն բանաստեղծին։

Ն.