18 տարի առաջ, Դեկտեմբեր 29ի այս օրը, մեր աշխարհէն առյաւէտ հեռացաւ հայ բեմի հանճարեղ դէմքերէն Մհեր (Ֆրունզիկ) Մկրտչեան։
1930ին Կիւմրի ծնած մեծատաղանդ դերասանը միայն 63 տարի ապրեցաւ, որովհետեւ մարդկային կեցութեան ամէն կարգի՝ ողբերգական թէ կատակերգական պահերն ու կերպարները այնքան հարազատօրէն վերապրող ու վարպետօրէն վերապրեցնող հայկական բեմարուեստի անմոռանալի Ֆրունզիկին սիրտը չդիմացաւ զինք հարուածած ընտանեկան ողբերգութեան։
Մհեր Մկրտչեանին բաժին հանուած ընտանեկան ողբերգութիւնը այնքան լուռ ու խոր ցաւ պատճառեց հայ բեմի հանճարեղ դերակատարին, որ անոր առողջութիւնը լրիւ քայքայուեցաւ՝ վաղաժամ մահուան գիրկը նետելով իր կենդանութեան իսկ կուռքի վերածուած մեծավաստակ արուեստագէտին։
Առաւելաբար կենսուրախ եւ կատակերգական դերերով հռչակուած ու հանդիսատեսի պաշտելին դարձած Մհեր Մկրտչեանը իր անձնական կեանքին մէջ, ճիշդ հակառակը, դժբախտ եւ տխուր ապրեցաւ։ Կինը՝ Դոնարա Մկրտչեանը ուղեղի խանգարում ունեցաւ եւ հիւանդանոց մնաց մինչեւ կեանքին վերջը։ Մհեր իր վրայ վերցուց երկու փոքրերուն խնամատարութեան ամբողջ հոգը։ Բայց իր որդին եւս ժառանգած էր մօրը ուղեղային հիւանդութիւնը, ինչ որ ուղղակի խոցեց մեծ դերասանին ներաշխարհը։ Ֆրունզիկի մտերիմներուն վկայութեամբ, իր կեանքի վերջին տար
իներուն, անմոռանալի Մհերը ուղղակի խորտակուած էր ներքնապէս եւ անձնատուր դարձած... գինովութեան։
Այդ ցաւով ալ առյաւէտ փակեց աչքերը 29 Դեկտեմբեր 1993ին։
Բազմահազար երկրպագուներ մասնակից դարձան հայ բեմի առինքնող այս վարպետին յուղարկաւորութեան։
Եւ Մհեր Մկրտչեան անմահացաւ։
Ծնած էր մշեցի հօր եւ վանեցի մօր յարկին տակ։ Մանկութեան յաճախած էր երաժշտական եւ նկարչական դպրոցներ. աշխոյժ մասնակիցը եղած էր նաեւ թատերական ինքնագործ խմբակի։ 1945¬1946ին ընդունուած էր Մռաւեանի անուան թատրոնի կից աշխատանոցը, իսկ 1947ին՝ նոյն թատրոնի հիմնական խումբին մէջ։ Հակառակ իր պատանի տարիքին, այդ շրջանին, Մհեր Մկրտչեան բեմ բարձրացած էր աւելի քան տասնեակ մը մեծ ու փոք դերերով՝ դերասանական արտակարգ վարպետութիւն դրսեւորելով եւ արժանանալով ընդհանուր քաջալերանքի։
1953ին տեղափոխուեցաւ Սունդուկեանի անուան թատրոն, ուր Վ. Վաղարշեանի ղեկավարութեամբ հետեւեցաւ գեղարուեստաթատերական ուսման։
Իբրեւ թատրոնի տաղանդաւոր դերասան արդէն հաստատուած անուն էր Մհեր Մկրտչեան 1959ին, երբ բեմադրիչ Համասի Մարտիրոսեան զինք հրաւիրեց նկարահանուելու «01¬99» կարճամեթրաժ ժապաւէնին մէջ։ Մհերի մարմնաւորած առաջին շարժանկարի կերպարը այնքան յաջող էր ու տպաւորիչ, որ հայ հանդիսատեսը մինչեւ այսօր իր տպաւորութեան մէջ թարմ ու հնչեղ կը պահէ զայն։
Թէեւ հազիւ 64 տարի ապրեցաւ Մհեր Մկրտչեան, բայց թէ՛ թատրոնի եւ թէ շարժանկարի աշխարհին մէջ նուաճեց հայ բացառիկ արուեստագէտներու փաղանգին մէջ ինքնուրոյն ու բարձրադիր իր տեղը։
1984ին արժանացաւ Խորհրդային Միութեան բարձրագոյն՝ Ժողովրդային Արուեստագէտի կոչումին։
Մհեր Մկրտչեան անմոռանալի պիտի մնայ հայ թատրոնի եւ ֆիլմարուեստի դասականներուն մէջ՝ իր ստանձնած դերերով եւ մարմնաւորած հերոսներով։ Հայու տիպական իր դէմքը, առինքնող արտայայտութիւնը եւ տիրական ձայնը սկիզբէն գրաւեցին հանդիսատեսին միտքն ու սիրտը։ «Նուագախումբի տղաները», «Եռանկիւնի», «Մենք ենք, Մեր Սարերը», «Հայրիկ», «Նահապետ», «Կտոր մը երկինք», «Հին օրերի երգը» եւ հռչակաւոր շատ մը այլ գործերու մէջ իր մարմնաւորած կերպարներով՝ Մհեր Մկրտչեան անմահացուց Հայու իւրայատուկ տիպարը։
Ահա թէ ինչո՛ւ ֆրանսահայ եւ աշխարհահռչակ բեմադրիչ Հանրի Վերնէոյ (Աշոտ Մալաքեան) կը հաստատէ, թէ «Ես լիովին հաւատացած եմ, որ Մհերը դերասան է ծնուել»...
Իսկ հայ թատրոնի մեծ վարպետ Վարդան Աճէմեանի համոզումով՝
«Մհեր Մկրտչեանը, իրօք, ծնուած է բեմի համար... Նա ունի խոշոր դերասանի բոլոր տուեալները»։
Որքան ժամանակը կþանցնի եւ որքան նոր գործեր կու գան գումարուելու հայ թատրոնի եւ ֆիլմարուեստի խաղացանկին վրայ, հայ հանդիսատեը դարձեալ ու միշտ մեծ հիացումով կը վերադառնայ Մհեր Մկրտչեանի գործերուն՝ մարդկօրէն վերացումի ու լիացումի ֆրունզիկեան անկրկնելի պահերը վերստին ապրելու համար։
Անմահն Ֆրունզիկի յիշատակին նուիրուած ոգեկոչման այս հակիրճ վկայութեան աւարտին՝ կþարժէ ընթերցողին հաղորդութեան մէջ դնել Մհեր Մկրտչեանի մտքերու եւ ապրումներու աշխարհէն վերցուած խոհերու հետագայ ծաղկաքաղին հետ.
« Արուեստի, գրականութեան, գիտութեան եւ այլ ասպարէզներում մարդկանց ճանաչում են իրենց գործերով։ Հեռուից հիացած նայում, լսում, կարդում, նրանցից օրինակներ ենք բերում եւ քանի որ իւրաքանչիւրի գործում դրսեւորւում է նաեւ իր անձը, ուստի ձգտում ենք մօտենալ, ճանաչել նրան։ Շատ է պատահել? որ անծանօթը խփել է ուսիս, բարեւել, ժպտացել։
Պարզ է, որ նա շփոթել է ինձ իմ խաղացած կերպարներից որեւէ մէկի հետ։
Ես այս ամէնին հանգիստ եմ նայում, որովհետեւ ամէնի պատճառը գործն է։ Ուրեմն սա էլ մտնում է իմ գործի մէջ։ Լաւ, թէ վատ խօսակցութիւններն էլ, անծանօթի բարեւելն էլ... Ես բոլորովին չեմ էլ զարմանում։
Նշանավոր մարդը ճանաչուած լինելուց բացի, արդէն գործ ունի հասարակութեան վստահութեան հետ։ Պատկանում է հասարակութեանը աւելին, քան ինքն իրեն, որը կարող է մեծարել եւ սայթաքելու դէպքում՝ չներել։
«... Իմ կարծիքով ամէն տեսակի մոլորութիւններից ամենակործանարարը փառամոլութիւնն է։
«... Թէ՛ թատրոնի, թէ՛ կինոյի հիմքում ընկած է գրականութիւնը։ Իսկ հանդիսատեսին նրա հետ կապող միակ միջնորդը դերասանն է։ «Վերամարմնաւորման վարակիչ ուժով, նա ստիպում է ունկնդրին մասնակից լինելու գրական նիւթի գործողութիւններին։ Ինձ համար կարդալ, նշանակում է աշխատել։ Որքան գրքեր կան աշխարհում։ Քաղաքները լցուած են գրքերով։ Ամէն տեղ՝ գրքեր։ Եւ մտածում ես՝ ովքե՜ր են հեղինակները, ի՛նչ ես գրել, ո՛վ պիտի կարդայ, ե՞րբ պիտի կարդայ։
«Շատ ու քիչ չկայ։ Կայ միայն մի բան՝ կարդալ իմացող, որի համար գիրքը նախ եւ առաջ հոգեւոր սնունդ է։ Շատ եմ նախանձել ազատ ժամերը գրքին նուիրող նստակեաց մարդուն»։
Ն.