­Յու­լիս 28ի այս օ­րը, 104 տա­րի ա­ռաջ, հա­մաշ­խար­հա­յին նաւ­թի շու­կա­յէն ներս մեծ վարկ ու հռչակ վա­յե­լող հայ մը՝ Ս­տե­փան ­Լիա­նո­սեան ա­նու­նով, ­Լոն­տո­նի մէջ հիմ­նեց «­Ռու­սա­կան Գլ­խա­ւոր ­Նաւ­թա­յին ­Քոր­փո­րէյ­շըն (հա­մա­տի­րու­թիւն)»ը։

Պա­քո­ւի նաւ­թա­յին ար­դիւ­նա­բե­րու­թեան, մթեր­ման ու զտման, ար­տա­հան­ման եւ մի­ջազ­գա­յին շու­կա­յի վրայ գոր­ծա­ծու­թեան ըն­դար­ձակ ու բարդ աս­պա­րէ­զէն ներս, օ­րին, գոր­ծա­րա­րա­կան մե­ծա­գոյն ոս­տում մը ար­ձա­նագ­րեց Ս­տե­փան ­Լիա­նո­սեա­նի նա­խա­ձեռ­նու­թիւ­նը։
­Ռու­սա­կան դրա­մագ­լու­խը այդ­պի­սով իր տի­րա­կան դիր­քը գրա­ւեց ա­մե­րի­կեան, անգ­լիա­կան եւ գեր­մա­նա­կան նաւ­թա­յին՝ աստ­ղա­բաշ­խա­կան գու­մար­նե­րու հաս­նող դրա­մագ­լուխ­նե­րու շու­կա­յին մէջ։

­Ցա­րա­կան ­Կայս­րու­թեան նաւ­թար­դիւ­նա­բե­րա­կան շրջա­նակ­նե­րուն մէջ հան­րա­ծա­նօթ ա­նուն էր Ս­տե­փան ­Լիա­նո­սեան, որ վա­ճա­ռա­կա­նա­կան, ե­լեւմ­տա­կան եւ ար­դիւ­նա­բե­րա­կան իր ձեռ­նե­րէ­ցու­թեամբ ու հնա­րամ­տու­թեամբ՝ 1912ին ար­դէն կը նկա­տո­ւէր ­Պա­քո­ւի «սեւ ոս­կի»ի ար­քա­նե­րէն մէ­կը՝ մե­ծա­հա­րուստ հայ նաւ­թա­տէր ­Ման­թա­շեան հայ ազ­գա­նո­ւան կող­քին հա­մընդ­հա­նուր յար­գանք պար­տադ­րե­լով նաեւ ­Լիա­նո­սեան ազ­գա­նո­ւան նկատ­մամբ։

­Թէեւ խորհր­դա­յին ամ­բող­ջա­տի­րու­թեան տա­րի­նե­րուն ընդ­հան­րա­պէս ան­տե­սու­մի մատ­նո­ւե­ցաւ ­Լիա­նո­սեան ­Հարս­տու­թիւ­նը՝ ­Պա­քո­ւի մէջ ­Հայ­կա­կան Դ­րա­մագ­լու­խին հան­դէպ խորհր­դա­յին պատ­մագ­րու­թեան ցու­ցա­բե­րած գա­ղա­փա­րա­կան հա­կադ­րու­թեան հե­տե­ւան­քով, այ­դու­հան­դերձ՝ ­Հա­յաս­տա­նի վե­րա­կա­խա­ցու­մէն աս­դին, զգա­լի թա­փով ճիգ կը թա­փո­ւի հայ­կա­կան պատ­մագ­րու­թեան կող­մէ, որ­պէս­զի ­Պա­քո­ւի նաւ­թար­դիւ­նա­բե­րա­կան զար­գաց­ման մէջ հա­յոց վճռո­րոշ դե­րա­կա­տա­րու­թեան վե­րար­ժե­ւոր­ման ընդ­հա­նուր շրջա­գի­ծէն ներս՝ ար­ժա­նի տեղն ու կա­րե­ւո­րու­թիւ­նը ըն­ծա­յո­ւի նաեւ Ս­տե­փան ­Լիա­նո­սեան ե­րե­ւոյ­թին։

Ի­րո­ղու­թիւն է, 1920ա­կան­նե­րուն, ար­տա­սահ­ման ա­պաս­տա­նած հայ մտա­ւո­րա­կա­նու­թիւ­նը, դաշ­նակ­ցա­կան թէ ան­կու­սակ­ցա­կան, ­Պա­քո­ւի հա­յու­թեան եւ դաշ­նակ­ցա­կան գոր­ծու­նէու­թեան նո­ւի­րո­ւած Աբ­րա­համ ­Գիւլ­խան­դա­նեա­նի յու­շագ­րու­թեանց ու աշ­խա­տա­սի­րու­թեանց օ­րի­նա­կով՝ նկա­տա­ռե­լի գրա­կա­նու­թիւն կտա­կեց մեր սե­րունդ­նե­րուն, որ­պէս­զի «­Հայ­կա­կան ­Պա­քուն» մո­ռա­ցու­թեան չմատ­նո­ւի։

­Բայց տա­րա­գիր կեան­քի պայ­ման­նե­րը եւս պատ­ճառ ե­ղան, որ­պէս­զի ժա­մա­նա­կի ու մո­ռա­ցու­մի փո­շին աս­տի­ճա­նա­բար նստի ­Պա­քո­ւի մէջ ­Հայ­կա­կան Դ­րա­մագ­լու­խին ու­նե­ցած բախ­տո­րոշ դե­րա­կա­տա­րու­թեան ընդ­հա­նուր ար­ժե­ւոր­ման վրայ։
­Հե­տե­ւան­քը ծա­նօթ է. մեր սե­րունդ­նե­րուն հա­մար փաս­տօ­րէն ան­ծա­նօթ մնա­ցին Ս­տե­փան ­Լիա­նո­սեա­նի օ­րի­նա­կով ձեռ­նե­րէց եւ յա­ջո­ղակ հայ մար­դոց կեանքն ու գոր­ծը, անձն ու ար­ժէ­քը։ ­Միայն վեր­ջին տա­րի­նե­րուն է, որ նո­րո­վի լոյս կը սփռո­ւի մե­ծա­նուն այս ձեռ­նե­րէց ու գոր­ծա­րար հա­յուն վրայ։ Այդ ա­ռու­մով յա­տուկ գնա­հա­տան­քի ար­ժա­նի է «­Նո­րա­վանք» ­Հիմ­նադ­րա­մը, որ 2006ին լոյս ըն­ծա­յեց ­Խա­չա­տուր ­Դա­դա­յեա­նի «­Հա­յե­րը եւ ­Բա­քուն (1850ա­կան թթ. - 1920թ.)» ե­րախ­տա­շատ գոր­ծը՝ նո­ւի­րո­ւած ­Հա­յաս­տա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թեան վե­րան­կա­խաց­ման 15ա­մեա­կին։ Խ. ­Դա­դա­յեա­նի այդ գոր­ծէն առ­նո­ւած է ա­հա Ս­տե­փան ­Լիա­նո­սեա­նի ան­ձին ու գոր­ծին վե­րա­բե­րեալ այս հա­կիրճ անդ­րա­դար­ձը.-

«19րդ ­դա­րու երկ­րորդ կէ­սէն սկսեալ ա­րագ թա­փով զար­գա­ցում ապ­րած ­Պա­քո­ւի նաւ­թար­դիւ­նա­բե­րու­թեան եւ հայ գոր­ծա­րար­նե­րու տի­րա­կան դե­րա­կա­տա­րու­թեան առ­ջեւ «ո­րա­կա­կան, սկզբուն­քա­յին նոր փուլ սկսաւ... եր­կու ան­ձանց մա­հո­ւամբ. 1906թ. վախ­ճա­նո­ւեց մոս­կովեան 1ին գիլ­դիա­յի (գոր­ծըն­կե­րու­թեան) վա­ճա­ռա­կան, հնա­գոյն ֆիր­մա­նե­րից (հիմ­նարկ) մէ­կի` «­Ռու­սա­կան ­Նաւ­թար­դիւ­նա­բե­րա­կան Ըն­կե­րու­թեան» (РУНО) սե­փա­կա­նա­տէր ­Գէորգ Ս­տե­փա­նի ­Լիա­նո­սեա­նը, իսկ 1911ին` Ա­լեք­սանդր ­Ման­թա­շեան­ցը: Ն­րանց փո­խա­րէն ե­կան որ­դի­նե­րը` ­Լե­ւոն ­Ման­թա­շեան­ցը եւ Ս­տե­փան ­Լիա­նո­սեա­նը: Այս վեր­ջի­նիս վի­ճա­կո­ւած էր գե­րա­զան­ցել բո­լո­րին, դառ­նալ հա­մաշ­խար­հա­յին նաւ­թար­դիւ­նա­բե­րու­թեան «ար­քայ», ո­րին վե­րա­պա­հո­ւած էր նաեւ խոր ող­բեր­գու­թիւն եւ ցա­ւա­լի, ոչն­չով չար­դա­րա­ցո­ւած ա­նէա­ցում՝ ­Մո­ռա­ցու­թիւն, ո­րից ստո­րեւ կը փոր­ձենք դուրս բե­րել...

«Ա­մէն ինչ սկսո­ւեց 1872թ., երբ նաւ­թա­դաշ­տե­րը ա­ճուր­դի հա­նո­ւե­ցին. ծա­գու­մով պարս­կաս­տան­ցի, Աստ­րա­խա­նի 1ին գիլ­դիա­յի վա­ճա­ռա­կան Ս­տե­փան ­Մար­տի­նի ­Լիա­նո­սեա­նը 1310ռ. մեկ­նար­կա­յին գնի դի­մաց վճա­րեց 26.220ռ. գու­մար եւ դար­ձաւ 6 նաւ­թա­հո­րով թիւ 7 տե­ղա­մա­սի տէ­րը, ո­րը են­թադ­րա­բար ու­նէր ըն­դա­մէ­նը 4599 փութ ար­տադ­րո­ղա­կա­նու­թիւն: Այս քայ­լը ոչ այն­քան նաւ­թար­դիւ­նա­բե­րու­թեան ա­պա­գա­յի ըմբռ­նում էր, որ­քան ֆի­նան­սա­կան պարզ ներդ­րում` հող էր գնել, սե­փա­կան հո­ղա­տա­րածք էր ձեռք բե­րել, ո­րի ար­դիւն­քում ստեղ­ծո­ւեց «РУНО » շքեղ ա­նո­ւամբ ֆիր­ման (հիմ­նար­կը):

­Բայց Ս.Մ.­Լիա­նո­սեանն ու­նէր հե­տաքրք­րու­թիւն­նե­րի ա­ւե­լի լայն շրջա­նակ. մէկ տա­րի անց` 1873ին, նա ­Շա­հի կա­ռա­վա­րու­թիւ­նից ստա­ցաւ կոն­ցե­սիա (թոյլ­տո­ւու­թիւն), ո­րը ­Կաս­պից ծով թա­փո­ւող պարս­կա­կան գե­տե­րի գե­տա­բե­րան­նե­րում ձկան որ­սի մե­նաշ­նորհ էր տա­լիս: ­Պայ­մա­նա­գի­րը կնքո­ւել էր 5 տա­րի ժա­մա­նա­կով, բայց բազ­միցս նո­րո­գո­ւեց: Ձկ­նոր­սա­րան­նե­րը բա­ժան­ւում էին հինգ ինք­նու­րոյն շրջան­նե­րի` Աս­տա­րա­յի, Էն­զե­լիի, ­Սե­ֆիդ­րու­դի, ­Մա­շա­դի­սե­րի եւ Աստ­րա­բա­դի, ո­րոն­ցից իւ­րա­քան­չիւ­րը մաս­նա­գի­տա­նում էր ո­րո­շա­կի ձկնա­տե­սա­կի ար­տադ­րու­թեան մէջ:

«Ս. ­Լիա­նո­սեա­նի մա­հից յե­տոյ բիզ­նեսն (գոր­ծա­րա­րու­թիւ­նը) ստանձ­նեց որ­դին` ­Գէոր­գը, ո­րը դի­մեց ցա­րա­կան կա­ռա­վա­րու­թեա­նը` խնդրե­լով վար­ձա­կա­լու­թեան տալ ­Կաս­պից ծո­վի ա­ռափ­նեայ ջրե­րը (­Թուրք­մէն­չա­յի պայ­մա­նագ­րով` ­Կաս­պից ծո­վը պատ­կա­նում էր ­Ռու­սաս­տա­նին): 1900թ. ­Մար­տի 22ին Գ. ­Լիա­նո­սեա­նի եւ ­Ռու­սաս­տա­նի հո­ղա­գոր­ծու­թեան ու պե­տա­կան ու­նե­ցո­ւած­քի նա­խա­րա­րու­թեան մի­ջեւ կնքո­ւեց պայ­մա­նա­գիր` 25 տա­րի ժամ­կէ­տով: (Ս­տո­րագ­րող կող­մե­րից ոչ մէ­կի մտքով չէր անց­նում, որ 1917ից յե­տոյ այդ պայ­մա­նա­գի­րը կը խզո­ւի...):
«Այս­պի­սով, Գ. ­Լիա­նո­սեա­նը դար­ձաւ ամ­բողջ ­Կաս­պից ծո­վի ա­ռափ­նեայ գե­տա­բե­րան­նե­րում ձուկ եւ ձկնամ­թերք ար­տադ­րող ա­մե­նա­խո­շոր ձեռ­նար­կա­տէ­րը: Ե­թէ XIXդ. 90ա­կան թթ. ձկնոր­սա­րան­նե­րի հա­մա­խառն ար­տադ­րան­քը մի­ջին հա­շո­ւով տա­րե­կան կազ­մում էր 600 հազ. ռ., ա­պա դա­րա­վեր­ջից մին­չեւ 1906թ. ըն­կած ժա­մա­նա­կա­հա­տո­ւա­ծում այն հաս­նում էր 900 հազ. ռ., իսկ 1907-1915թթ.` 2,25 մլն ­ռուբ­լու:

«Ա­ռա­ջին ­Հա­մաշ­խար­հա­յին ­Պա­տե­րազ­մի նա­խօ­րեա­կին՝ ­Մար­տին, Ս­տե­փան, ­Լե­ւոն ­Լիա­նո­սեան եղ­բայր­նե­րի ձկնոր­սա­րան­նե­րը ժա­մա­նա­կա­կից ար­դիւ­նա­բե­րա­կան ձեռ­նար­կու­թիւն­ներ էին` յա­գե­ցո­ւած տեխ­նի­կա­յի (ար­հես­տա­գի­տու­թեան) վեր­ջին խօս­քով: Դ­րանք ու­նէին է­լեկտ­րա­կա­յան­ներ, սառ­նա­րան­ներ, հե­ռա­խօ­սա­կապ, մե­խա­նի­կա­կան եւ այլ ար­հես­տա­նոց­ներ, ինչ­պէս նաեւ՝ 20 լո­ղա­մի­ջո­ցից բաղ­կա­ցած մի նա­ւա­տորմ, այդ թւում՝ եր­կու խո­շոր շո­գե­նաւ, ո­րոն­ցից մէ­կը կոչ­ւում էր «­Պի­րո­գով», իսկ միւ­սը կրում էր սե­փա­կա­նա­տէ­րե­րի պա­պի ա­նու­նը` «­Մար­տին»:

«Ձկ­նոր­սա­րան­նե­րում աշ­խա­տում էր 5900 մարդ, պա­տե­րազ­մի նա­խօ­րեա­կին կա­պի­տալ (ընդ­հա­նուր) ներդ­րում­նե­րը կազ­մում էին շուրջ 3 մլն. 380 հազ. ֆրանկ, իսկ 1916ին` 9 մլն. ռուբ­լի: Այս­պի­սով, ­Լիա­նո­սեան­նե­րի 35 ձկնոր­սա­րան­նե­րը ­Պարս­կաս­տա­նի ա­մե­նա­խո­շոր ար­դիւ­նա­բե­րա­կան ձեռ­նար­կու­թիւնն էին մին­չեւ 1909թ., երբ ստեղ­ծո­ւեց «Անգ­լօ-պարս­կա­կան ­Նաւ­թա­յին Ըն­կե­րու­թիւ­նը»:

«Այս­քա­նը՝ ձկան մա­սին, հի­մա անդ­րա­դառ­նանք նաւ­թին:
«Գ. ­Լիա­նո­սեա­նի օ­րօք «РУНО»ն ­մի­ջին կար­գի ֆիր­մա էր: Ս­տե­փան ­Լիա­նո­սեա­նը հօր մա­հից յե­տոյ ձու­կը «թո­ղեց» եղ­բայր­նե­րին, իսկ ին­քը գլխո­վին ընկղ­մո­ւեց նաւ­թի մէջ, ին­չի հե­տե­ւան­քով մի նոր դա­րաշր­ջան սկսո­ւեց հա­մաշ­խար­հա­յին նաւ­թար­դիւ­նա­բե­րու­թիւ­նում: Այս­տեղ խիստ կա­րե­ւոր է մի դի­տար­կում. հայ նաւ­թար­դիւ­նա­բե­րող­նե­րի ա­ռա­ջին սե­րուն­դը (եւ առ­հա­սա­րակ վա­ճա­ռա­կա­նու­թիւ­նը) ու­նէր բիզ­նե­սա­վար­ման (գոր­ծա­րար վար­չա­գի­տու­թեան) վար­քա­յին մի ա­ռանձ­նա­յատ­կու­թիւն, ին­չը մենք ա­նո­ւա­նում ենք նա­հա­պե­տա­կա­նու­թիւն եւ ինչն ու­նէր իր տրա­մա­բա­նա­կան բա­ցատ­րու­թիւ­նը: Ա­մէն ինչ վաս­տա­կո­ւած էր սե­փա­կան քրտին­քով, եւ այդ սե­փա­կա­նու­թեան պահ­պա­նու­մը թե­լադ­րում էր, որ իւ­րա­քան­չիւ­րի բիզ­նե­սում ընդգր­կո­ւէին վստա­հե­լի ան­ձինք` զա­ւակ­նե­րը, մեր­ձա­ւոր ազ­գա­կան­նե­րը, հայ­րե­նա­կից­նե­րը (շու­շե­ցի­ներ, շա­մա­խե­ցի­ներ, թիֆ­լի­սե­ցի­ներ եւ այլն) կամ ազ­գա­կան­նե­րը:

«Այ­սինքն, բիզ­նե­սը ազ­գա­յին էր` բա­ռիս բուն ի­մաս­տով: Այդ­պի­սիք էին տաս­նեակ ֆիր­մա­ներ` ­Միր­զո­յեան եղ­բայր­նե­րի­նը, Ա­դա­մեան եղ­բայր­նե­րի­նը, «Ա­մու­րը», «Ա­նա­հի­տը», «Ա­րա­մազ­դը», «­Վա­նան­դը», «Ո­րո­տա­նը», ­Ղու­կա­սեան եղ­բայր­նե­րի­նը, ­Թու­մա­նեանց եղ­բայր­նե­րի­նը, Կ­րա­սիլ­նի­կեան եղ­բայր­նե­րի­նը ե­ւայլն, ե­ւայլն, ո­րոնց չենք թուար­կում զուտ տե­ղի խնա­յո­ղու­թեան պատ­ճա­ռով:

«Ան­գամ մեծն ­Ման­թա­շեան­ցը, ո­րը հրա­շա­լի հաս­կա­նում էր նաւ­թար­դիւ­նա­բե­րու­թիւ­նում ֆի­նան­սա­կան (ե­լեւմ­տա­կան) նո­րա­նոր մի­ջոց­նե­րի ա­նընդ­հատ ներդրման անհ­րա­ժեշ­տու­թիւ­նը, ­Կով­կա­սի բան­կա­յին (դրա­մատ­նա­յին) «ար­քան» էր, պե­տեր­բուր­գեան եր­կու խո­շոր բան­կե­րի վար­չու­թեան ան­դամ, միեւ­նոյն է` իր բիզ­նե­սի կա­ռա­վար­ման մէջ օ­տար­նե­րի չէր թող­նում. 1909թ. նրա ըն­կե­րու­թեան վար­չու­թեան մէջ էին որ­դի ­Լե­ւո­նը, ազ­գա­կան­ներ ­Դա­ւիթ ­Խա­րա­զեա­նը, ­Գէորգ ­Շա­հու­մեա­նը, Ա­ռա­քել ­Սա­րու­խա­նը եւ Ս.­Չեր­քե­զո­վը, ո­րի եղ­բայրն այդ ժա­մա­նակ իր հա­րա­զատ քա­ղա­քի` ­Թիֆ­լի­սի քա­ղա­քագ­լուխն էր: Ըստ էու­թեան, ստեղ­ծո­ւել էին «փակ բիզ­նես-տա­րածք­ներ», ին­չը ծնում էր այ­լազ­գի­նե­րի (ա­ռա­ջին հեր­թին՝ ռուս­նե­րի եւ թա­թար-ա­զե­րի­նե­րի) խանդն ու ակն­յայտ դժգո­հու­թիւ­նը, միւս կող­մից ար­գե­լա­կում էր բուն բիզ­նե­սի զար­գա­ցու­մը:

«Ս­տե­փան ­Լիա­նո­սեանն ա­ռա­ջինն էր, որ կոտ­րեց այս մտա­ծե­լա­կեր­պա­յին կարծ­րա­տի­պը, ա­ռա­ջինն էր, որ իր գոր­ծու­նէու­թեամբ ազ­գա­կից­նե­րին սո­վո­րեց­րեց, թէ բիզ­նե­սի ազ­գա­յին բնոյ­թը փա­կու­ղա­յին է, ազ­գա­յին պէտք է լի­նի բիզ­նե­սի ար­դիւն­քը` կա­պի­տա­լը (դրա­մագ­լու­խը):

«1907թ. նա 2 մլն. ռ. հիմ­նա­դիր կա­պի­տա­լով ­Պե­տեր­բուր­գում ստեղ­ծեց «Գ.Մ.­Լիա­նո­սեա­նի որ­դի­ներ» բաժ­նե­տի­րա­կան ըն­կե­րու­թիւ­նը, ո­րի տնօ­րէն-կա­ռա­վա­րիչն ինքն էր, իսկ վար­չու­թեան մէջ ներգ­րա­ւեց Պ. ­Լեժդ­նովս­կուն ու կայս­րու­թեան խո­շո­րա­գոյն ձեռ­նար­կա­տէ­րե­րից մէ­կին` ­Պե­տեր­բուր­գի «­Պու­տի­լո­վեան գոր­ծա­րան» մե­քե­նա­շի­նա­կան, կաթ­սա­յա­շի­նա­կան եւ պող­պա­տա­ձու­լա­կան բաժ­նե­տի­րա­կան ըն­կե­րու­թեան սե­փա­կա­նա­տէր Ա.­Պու­տի­լո­վին:

«­Բա­ցի նաւ­թա­բեր հո­ղա­տա­րածք­նե­րից, ըն­կե­րու­թիւնն ու­նէր հե­տե­ւեալ ձեռ­նար­կու­թիւն­նե­րը. ­Բաք­ւում` Ս­պի­տակ քա­ղա­քում, կե­րո­սի­նի, քսաիւ­ղե­րի գոր­ծա­րան­ներ, կե­րո­սի­նի եւ մա­զու­թի կա­յան­ներ, նաւ­թա­լից նա­ւա­մա­տոյց` ­Կաս­պից ծո­վի ա­փին, 10 վերստ եր­կա­րու­թեամբ նաւ­թա­մուղ, նաւ­թա­կա­յան եւ պա­հես­տա­րան­ներ` ­Բա­թու­մում: «­Ներգ­րա­ւե­լով ռու­սա­կան խո­շոր կա­պի­տա­լի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րին` Ս. ­Լիա­նո­սեանն ա­րա­գօ­րէն յա­ջո­ղու­թեան հա­սաւ. 1907թ. ար­տադ­րեց 240, 7 հազ. փութ նաւթ, 1908ին` 1168 հազ., 1909ին` 2173 հազ., 1910ին` 2133 հազ. փութ:

«­Բայց սա դեռ սկիզբն էր:
«­Նաւ­թա­խա­ղի» մէջ պէտք է ոտք դնէր եւս մէ­կը, ո­րի ան­մի­ջա­կան հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թեամբ եւ ա­ջակ­ցու­թեամբ Ս. ­Լիա­նո­սեա­նը պէտք է նո­ւա­ճէր հա­մաշ­խար­հա­յին շու­կան: Այդ մար­դը ­Լե­ւոն ­Ման­թա­շեանցն էր: ­Նա, ով մտա­ծե­լա­կեր­պա­յին նոյն սկզբունք­ներն ու­նէր, ինչ Ս. ­Լիա­նոս­յա­նը:
«... Այդ եր­կու­սի մի­ջեւ կա­յա­ցել էր զուտ հայ­կա­կան-տղա­մարդ­կա­յին պայ­մա­նա­ւո­րո­ւա­ծու­թիւն, ո­րին նրանք հա­ւա­տա­րիմ մնա­ցին մին­չեւ վերջ:

«1912թ. հա­մաշ­խար­հա­յին նաւ­թար­դիւ­նա­բե­րու­թիւ­նը Ս. ­Լիա­նո­սեա­նի շնոր­հիւ (իսկ գու­ցէ եւ պատ­ճա­ռով) թե­ւա­կո­խեց զար­գաց­ման ո­րա­կա­կան միան­գա­մայն նոր դա­րաշր­ջան. այդ թո­ւա­կա­նի ­Յու­լի­սի 28ին նա 2,5 մլն. ֆունտ ստեր­լինգ հիմ­նա­դիր կա­պի­տա­լով ­Լոն­դո­նում ստեղ­ծեց «­Ռու­սա­կան Գլ­խա­ւոր ­Նաւ­թա­յին ­Կոր­պո­րա­ցիան (հա­մա­տի­րու­թիւն)» (Russian General Oil Corporation, կրճատ` «Օյլ»):

«­Նաւ­թար­դիւ­նա­բե­րու­թիւ­նը մշտա­կան ֆի­նան­սա­կան ներ­հոս­քի կա­րիք ու­նի, իսկ բան­կա­յին կա­պի­տա­լը ձգտում է շա­հա­ւէտ ներդ­րում­ներ կա­տա­րել: Ս. ­Լիա­նո­սեա­նը ռու­սա­կան խո­շոր բան­կա­յին կա­պի­տա­լը բե­րեց ­Բա­քո­ւի նաւ­թար­դիւ­նա­բե­րու­թիւն, ին­չը ձեռն­տու էր եր­կուս­տեք»:

Ս. ­Լիա­նո­սեա­նի եւ ընդ­հան­րա­պէս ա­նոր օ­րի­նա­կով ժա­մա­նա­կի եւ մեր օ­րե­րու յա­ջո­ղած ու մե­ծա­հա­րուստ հայ ձեռ­նար­կա­տէ­րե­րու ազ­գա­յին դի­տան­կիւ­նէ ար­ժե­ւո­րու­մը, ան­կաս­կած, ա­ռան­ձին շա­հե­կա­նու­թեան նիւթ է։ ­Բայց ան­մի­ջա­պէս կ’ար­ժէ նշել, որ երբ ան­հա­տա­կան ի­րենց յա­ջո­ղու­թեանց ամ­րապնդ­ման հա­մար իսկ հայ ձեռ­նար­կա­տէ­րե­րը յա­տուկ կա­րե­ւո­րու­թեամբ կը գուր­գու­րան հայ­կա­կան դրա­մագ­լու­խի մեր­ձեց­ման, մէկ­տեղ­ման եւ հա­մա­գոր­ծակ­ցա­բար ար­դիւ­նա­ւոր­ման վրայ, այդ վար­քա­գի­ծէն ի վեր­ջոյ կը շա­հի ազ­գա­յին մեր նե­րու­ժին ներ­քին կազ­մա­կեր­պու­մը՝ ան­հա­տա­կան յա­ջո­ղու­թիւն­նե­րէն ազ­գա­յին յա­ջո­ղու­թեանց հաս­նե­լու հնա­րա­ւո­րու­թեանց այն­քան կեն­սա­կան դաշ­տը։

Ն.