Հայ ժողովուրդի մեծարանքին արժանացած տոհմ է արեւմտահայ Օտեան ընտանիքը, որուն արժանաւոր ներկայացուցիչներէն Գրիգոր Օտեանի ծննդեան 177րդ տարեդարձն է այսօր՝ Դեկտեմբեր 9ին։
Թէեւ Օտեաններու կրտսերագոյն սերունդի ներկայացուցիչը՝ հայ երգիծական գրականութեան մեծանուն վարպետ Երուանդ Օտեանը անմահութեան արժանացուց Օտեան տոհմանունը, այսուհանդերձ՝ անոր հօրեղբայր Գրիգոր Օտեանի ներդրումը եւս եղաւ մեծարժէք։

Շնորհալի գրողի եւ խոհուն մտաւորականի իր արժանիքներէն անդին՝ Գրիգոր Օտեան հռչակուեցաւ իբրեւ ազգային, քաղաքական եւ հասարակական ազատախոհ ու յառաջադէմ գործիչ, որ մինչեւ վերջին շունչ պայքարեցաւ հայոց Ազգային Զարթօնքին նուաճման համար։
Հայ իրականութեան մէջ Գրիգոր Օտեան եղաւ դրօշակիրն ու յառաջապահը Սահմանադրական կարգերու հաստատման՝ իր անունին կապելով ոչ միայն մշակումն ու որդեգրումը 1862ի Հայոց ազգային Սահմանադրութեան, այլեւ 1876ին վարչապետ Միտհաթ փաշայի կողմէ հրապարակուած ու Սուլթանին պարտադրուած Օսմանեան Սահմանադրութեան։
Գրիգոր Օտեան երկրորդ սերունդի ներկայացուցիչներէն էր Օտեաններու գերդաստանին, որ փայլեցաւ իր անուանի զաւակներով, որոնք ապրեցան եւ գործեցին Կոստանդնուպոլսոյ մէջ, իրենց մեծակշիռ ներդրումը ունենալով պոլսահայ եւ ընդհանրապէս արեւմտահայ հասարակական, քաղաքական եւ մշակութային կեանքին մէջ։
Գրիգոր Օտեան հռչակուեցաւ իբրեւ բարձրարժէք մտաւորական, որ հայոց 19րդ դարու Ազգային Զարթօնքի պատմութեան մէջ ունեցաւ վճռորոշ դերակատարութիւն։ Պոլսոյ մէջ հայերէնով եւ օսմաներէնով կրթութիւն ստանալէ ետք, ան բարձրագոյն ուսման հետեւեցաւ Փարիզի համալսարաններէն ներս, ականատեսն ու մասնակիցը դարձաւ 1848ի ֆրանսական եւ եւրոպական յեղափոխութեանց հետեւած ընկերային շարժումներուն, որոնց ներշնչումով ալ, Պոլիս վերադարձին, 1850ականներուն, գաղափարակիցն ու գործակիցը դարձաւ նոյնպէս Փարիզ ուսանած եւ Երկիր վերադարձած ազգային անուանի յառաջդիմական գործիչներ Նահապետ Ռուսինեանի, Նիկողոս Պալեանի եւ Սերովբէ Վիչենեանի, որոնք ստեղծեցին հայոց Ազգային Սահմանադրութիւնը:
Հայոց Ազգային Սահմանադրութիւնը, իր ընդհանուր փիլիսոփայութեամբ, մինչեւ մեր օրերը կը պահպանուի եւ հիմքը կը կազմէ տարագիր հայութեան ազգային¬եկեղեցական կեանքի կազմակերպումին՝ աշխարհական մասնակցութեան եւ ժողովրդային հակակշռի սկզբունքները սահմանադրականօրէն նուիրագործելով։ Գրիգոր Օտեան յայտնի է նաեւ որպէս Օսմանեան Կայսրութեան պետական գործիչ: 1860ին ան արժանացաւ Արտաքին Գործոց նախարարութեան քարտուղարի պաշտօնին, իսկ այնուհետեւ գլխաւորեց միեւնոյն նախարարութեան օտար թղթակցութեանց դիւանապետի աշխատանքները, համապատասխան պետական աստիճան ստանալով (սանիյէ):
1865ին ան ուղարկուեցաւ Տանուփեան կուսակալութեան կեդրոնը՝ Ռուսչուկ, իբրեւ քաղաքական ընդհանուր տեսուչ: 1868ին նշանակուեցաւ Պետական Խորհուրդի քարտուղար, իսկ 1869ին Արտաքին գործոց նախարարութեան դիւանապետ:
1871ին ան կոչուեցաւ Հանրային Կառոյցներու եւ Շինութեանց նախարարութեան մէջ փոխ¬նախարարի պաշտօնին: Նոյն թուականին, կարճ շրջանի մը համար, խորհրդականի պաշտօն ալ ստանձնեց Առեւտուրի նախարարութեան մէջ։ 1872ին ընտրուեցաւ Օսմանեան Պետական Խորհուրդի անդամ:
1875ին, Հանրային Շինութեանց նախարարութեան մէջ փոխ¬նախարարի իր պաշտօնավարութեան ժամանակ, նախարարի բացակայութեան բերմամբ՝ Գրիգոր Օտեանի վստահուեցաւ նախարարութեան ընդհանուր գործերը ղեկավարելու պատասխանատուութիւնը։
Գ. Օտեան սերտ կապեր մշակած էր ատենի թուրք պետական գործիչներու աւագանիին հետ։ Անոնց բարձրագոյն եւ ամենագաղտնի խորհրդակցութիւններուն մասնակից եղած էր: Յատկապէս մտերիմն ու վստահելի խորհրդականն էր այդ թուականներու Օսմանեան Կայսրութեան մեծ եպարքոս՝ նախարարապետ Միտհաթ փաշայի, որուն յանձնարարութեամբ եւ խրախուսանքով Գրիգոր Օտեան աշխոյժ մասնակցութիւն ունեցաւ պետութեան օրէնսդրական եւ սահմանադրական բարենորոգման համար կատարուած ծրագրումներուն եւ անոնց իրագործման աշխատանքներուն։
Այդ ճամբով էր, որ Գրիգոր Օտեան ոչ միայն խորհրդատուն եղաւ Միտհաթ փաշայի նախաձեռնած Սահմանադրական բարեկարգումներուն, այլեւ համահեղինակը դարձաւ մեծ եպարքոսի անունով 1876ին հռչակուած Օսմանեան Սահմանադրութեան։
Բայց նորահաստատ Օսմանեան Սահմանադրական Ժողովը երկար կեանք չունեցաւ։ Նոյն տարին սուլթանական գահին բազմած Ապտիւլ Համիտ Բ.ը առկախեց Սահմանադրութիւնը եւ ցրուեց Սահմանադրական Ժողովը։ Այնուհետեւ վտանգի տակ ինկաւ սահմանադրութեան հեղինակներուն եւ համակիրներուն կեանքը: Թուրք պետական¬քաղաքական բարձրաստիճան գործիչներու շարքին, խուսափելու համար Համիտի հալածանքներէն, Գրիգոր Օտեան իր կարգին 1880ին ստիպուեցաւ ապաստանիլ Փարիզ, ուր եւ մնաց ու գործեց մինչեւ իր վախճանը՝ 1887 թուին։
1870ականներու վերջերուն, Գրիգոր Օտեան կարեւոր ներդրում ունեցաւ նաեւ Հայկական Հարցի միջազգայնացման գործին մէջ։ 1878ին, Պերլինի Վեհաժողովի նախօրեակին, Գրիգոր Օտեան հանդէս եկաւ Հայկական Նահանգներու ինքնավարութեան առաջադրանքով, որ դժբախտաբար արձագանգ չգտաւ ատենի Թրքահայոց Պատրիարքարնի ազգային իշխանութեանց կողմէ. միայն Խրիմեան Հայրիկ դրականօրէն արձագանգեց բարենորոգումներու պահանջէն անդին անցնող եւ ուղղակի հայոց ինքնավարութիւնը պահանջող Գրիգոր Օտեանի պատրաստած յուշագրին ((«Ծրագիր կազմակերպական կանոնագրի օսմանեան Հայաստանի»)։
Հայկական ինքնավարութեան իր պահանջով հանդերձ՝ Գրիգոր Օտեան բնաւ կողմնակից մը չեղաւ յեղափոխութեան։ Միշտ գործեց ազատական մտածողութեամբ եւ ընդդիմացաւ յեղափոխական քայլերուն՝ յատկապէս գաւառներու հայ բնակչութեան ազգային¬քաղաքական ընդհանուր լուսաւորումը եւ քաղաքացիական կազմակերպումը նկատելով գրաւականը Հայկական Հարցի արդար լուծման։
Գրիգոր Օտեանի ծննդեան 177ամեակին առիթով եւ աւելի մօտէն ծանօթանալու համար Զարթօնքի Սերունդին այս յառաջապահ Ազատախոհին մտքերուն եւ Գործին հետ, կþարժէ կարդալ 1985ին գրուած եւ վերջին տարիներուն համացանցի վրայ շրջանառութեան մէջ դրուած հետագայ վկայութիւնը։

Սկիւտարի Արծիւը՝ Գրիգոր ՕտԵան

Կարլեն Մամիկոնեան
«Գարուն», 1985թ, թիւ 2

«Ան հայը, որ իր պետական պաշտօնին ընծայած դիւրութիւններէն օգտուելով իր շահերուն կը զոհէ այս խեղճ, տարաբախտ ազգը, անիծեալ ըլլայ, երիցս անիծեալ»:
Գր. Օտեան

Հեռաւոր Պեր-Լաշէզում, Կոմունարների պատից ոչ հեռու, ուր դէպի յաւերժութեան միտող սլացքի մէջ իր ամեհի նժոյգն է սանձել ամենայն հայոց զօրավարը, կայ մենաւոր մի շիրիմ։ Ամէնքից լքուած ու մոռացուած այդ շիրիմի տակ հանգչում է հայոց «Մեծ Վտարանդին», նա՝ որ «կարող էր դղրդել մարդկային գունդեր դէպի ազգօգուտ նպատակ մը, կարող էր պատրիարք, ժողով, բարձրադիր մարդիկ սասանել» իր մէն մի խօսքով։
Ամէն օր հազարաւոր մարդիկ են անցնում այդ շիրիմի մօտով եւ կարդալով մարմարեայ սալին դրոշմուած տապանագիրը, անցնում են փութով եւ յետոյ միայն զարմանում ներքուստ, թէ ո՞վ է նա եւ ի՞նչ գործ ունի տոհմիկ հայորդին Փարիզի սրտում:
Իսկ նա, որ ծնուել էր գեղատեսիլ Մարմարայի ափին, իր վերջին հանգրուանն է գտել այստեղ՝ Փարիզում, եւ հայրենիքի հետ ունեցած կապի միակ վկայութիւնը հայերէն ու ֆրանսերէն գրուած տապանագիրն է՝ «Հայ հայրենասէր»։
Եթէ մի օր այցելելու կը լինես Պեր-Լաշէզ, մի պահ կանգ ա՛ռ, հայորդի՛, կարդա՛ տապանագիրը, դրոշմիր քո յիշողութեան մէջ ամէն մի տառը‘

ԳՐԻԳՈՐ ՕՏԵԱՆ
1834-1887 ՀԱՑ ՀԱՑՐԵՆԱՍԷՐ

Իսկ ես կը փորձեմ մասունք առ մասունք հաւաքել այն նշխարները, որ մասն են կազմում նրա մեծ կեանքի եւ ներկայացնել նրան այնպէս, ինչպէս կար...
«Այս Մեծ հայը Սկիւտարի մեջ ծնաւ 1834ի Դեկտեմբերի 9ին եւ Փարիզի մէջ մեռաւ 1887ի Օգոստոսի 15ին»։ Օտեանի մասին իր դամբանականն այսպէս է սկսում նրա զինակիցն ու հետեւորդը՝ Մինաս Չերազը, եւ ավելացնում.¬ «Եթէ Պ. Դուրեան Սկիւտարի սոխակն է, Գր. Օտեան Սկիւտարի արծիւն է ապահովաբար»։ Եւ սա ճշմարտութեան իրական յայտարարն է, քանզի 18րդ դարի երկրորդ կէսի արեւմտահայ իրականութեան մէջ չկայ մէկ այլ ազգային գործիչ, որն այնքան ժողովրդականութիւն վայելէր, որքան Գր. Օտեանը։ Նոյնիսկ նրա եղբօր որդին՝ հետագայում մեր նշանաւոր երգիծաբան Երուանդ Օտեանը, չունեցաւ այն ճանաչումը, թէկուզ եւ գրական շրջաններում, որքան նրա համբաւաւոր հօրեղբայրը։
Հինգ տարեկան էր Գրիգորը, երբ հայրը, որ շատ էր սիրում որդուն, իր միջոցներով եւ իր յարկի տակ բացում է մասնաւոր դպրոց, ուր եւ սովորում է նա՝ որպէս դասակից ու խաղընկեր ունենալով հետագայում մեր նշանաւոր հրապարակագիր Յարութիւն Սվաճեանին, որ այդ ժամանակ ապրում էր նրանց տանը։
Գրիգորը չափազանց ուշիմ էր, ազնիւ ու զուարճախօս, ծարաւի էր ուսման եւ իր ուսուցիչների պարծանքը եղաւ։ «Օր մը,- պատմում է ուսուցիչը,¬ երբ պատուհանին առջեւ նստած կը սերտէր իր դասերը, հովը փչեց ու դարձուց թուղթը։ Երբ հրամայեցի, որ նորէն բանար դասին էջը, պատասխանեց ժպտելով.- «Պիտի սպասեմ, որ հովը բանայ իր գոցածը։ Յանցաւորը կրելու է իր յանցանքին պատիժը»։
Առանձնակի հետաքրքրութիւն էր ցուցաբերում պատմութեան, իմաստասիրութեան եւ աստուածաբանութեան ասպարէզում։ Չամուրճեանի մօտ հոգեբանութիւն էր սովորում, Կ. Իւթիւճեանի մօտ‘ հին ու նոր հայերէն, թուրքերէնի ուսուցիչն Էր Օգսէն Շահանեանը, իսկ ֆրանսերէնի համար պարտական էր ֆրանսիացի Կառտէին, որը նաեւ սուլթան Աբդալ Մեջիդի դասատուն էր։ Բոլոր առարկաներին տիրապետում էր կատարելապէս, բայց ամէնից շատ սիրում Էր բանախօսել, յանպատրաստից ճառել: Տանը եւ դպրոցում իր շուրջն Էր հաւաքում բոլորին եւ ստիպում լսել իրեն։
Առաջին հրապարակային ելոյթն ունեցաւ, երբ ընդամէնը 11 տարեկան Էր։ Բարձր հասարակութեան եւ Պատրիարքի ներկայութեան կամքի ազատութեան մասին արտասանած այդ ճառը տպագրուեց «Արշալոյս Արարատեան»ի 1845թ. Սեպտեմբերի 21ի համարում՝ «Բարոյական ճառ» վերնագրով։ Իսկ 17 տարեկան հասակում տպագրեց իր առաջին գործը՝ «Առաջարկութիւն աշխարհաբար լեզուի վրայ»՝ դրանով իսկ հիմք դնելով գրապայքարին, որն այնքան նշանակալից դեր խաղաց արեւմտահայութեան կեանքում։
Ելնելով այն բանից, որ աշխարհաբարը հանդէս էր գալիս մի քանի բարբառների ձեւով, գրաբարի կողմնակիցները գտնում էին, որ նրանցից դժուար է ձուլել մէկ ընդհանուր համազգային լեզու։ Պատասխանելով նրանց եւ պաշտպանելով աշխարհաբարի դատը, Օտեանն առաջարկում Էր որպէս աշխարհաբարի հիմք ընդունել Պոլսի բարբառը։
Հետագայում ճիշտ այդ ուղիով Էլ ընթացաւ գրական աշխարհաբարի զարգացումը եւ, ինչպէս հաստատում է մեծ լեզուաբան Հ. Աճառեանը, ժամանակն ապացուցեց Օտեանի իրաւացիութիւնը։
Տակաւին պատանի, Օտեանը հասկացաւ արեւմտահայութեան սոցիալ¬տնտեսական ու քաղաքական անբարեյոյս կացութեան պատճառները եւ անվերադարձ կերպով զինուորագրուեց նրա ազատութեան ուխտին։
...
Նա ձգտում էր Թուրքիայի տնտեսական վերածնութեանը եւ քաղաքական վերակառուցմանը՝ բարժուադեմոկրատական սկզբունքներով (Յօդուածը կը կրէ խորհրդային դարաշրջանի դրոշմը ¬ Ն.)։ Դա նրա իդեալն էր, որին ձգտում էր հասնել «առանց բռնի յեղաշրջումներու», սահմանադրական բարենորոգումների ճանապարհով, յուսալով, որ դա ազատութեան դուռ կը բացի նաեւ իր ժողովրդի առջեւ։ Այդ մտայնութեամբ էր, որ իր գործակիցների հետ յղացաւ հայոց Ազգային Սահմանադրութեան գաղափարը եւ վերջապէս այդ նոյն մտայնութեամբ էր, որ սահմանադրութեան գաղափարը ներշնչեց Միդհաթ փաշային եւ նրա հետ միասին մշակեց օսմանեան առաջին Սահմանադրութիւնը։
Հարկաւ դիւրին չէր ցնցել դարաւոր բռնութեան մէջ թմրած հայութեանը, նրան մղել ինքնագիտակցութեան, ազգային արժանապատուուութեան եւ ինքնուրոյնութեան գաղափար ներարկել նրան։ Դրա համար անհրաժեշտ էր հզօր մի շարժում, որը դուրս էր անհատների կարողութիւնից։
Այդ առաքելութիւնն իր վրայ վերցրեց 50ականների սերունդը՝ որպէս առաջնորդ ունենալով միանգամից մի քանի լուսաւոր գլուխներ, որոնցից էին Ն. Ռուսինեանը, Նիկողոս եւ Յարութիւն Պալեանները, Գրիգոր եւ Մկրտիչ Աղաթոնները, Մ. Պեշիկթաշլեանն ու Ծերենց¬Շիշմանեանը, Մ. Մամուրեանն ու Ստ. Ոսկանը եւ անշուշտ՝ Գրիգոր Օտեանն ու Յարութիւն Սվաճեանը։
Սրանցից ամենակրտսերն էր Գր. Օտեանը, բայց եւ նրանց ճանաչուած առաջապահն ու խորհրդատուն էր նա, նրանց ոգին էր եւ ժամանակի ամենալուսաւոր գլուխներից մէկը։ «Ընտիր ուսումնական անձերու գումարին մէջ առանձնակի կը փայլէր նա, եւ ամէն բերան Նոր Վահանը կը գովէր»,- հաւաստում է յուշագրողը, որ Մամուրեանն ինքն էր՝ ուսումնական այդ անձերից մէկը։
Եւ կանոնաւոր վարժարան չտեսած, բարձրագոյն կրթութիւն չստացած այս անձն էր, որ դարձաւ ժամանակի մեծ հռետորը, «հայոց Միրաբոն», ազգային կեանքի ու մշակոյթի անվիճելի հեղինակութիւնը, սահմանադրականների ոգին եւ ազգուրացների երդուեալ հակառակորդը։
Իր գաղափարներն իրականացնելու եւ Ազգային Սահամանադրութիւնը կեանքի կոչելու, նրան զօրավիգ լինելու ցանկութեամբ էր, որ 20ամեայ Օտեանն անցաւ պետական ծառայութեան, դարձաւ Թուրքիայի Պետական Խորհրդի անդամ, հասարակական շինութեան նախարարի օգնական, արտաքին գործոց նախարարի տեղակալ, հետագայում նաեւ՝ մեծ եպարքոսի աւագ խորհրդատուն, եղաւ թուրքական կառավարութեան ամենաազդեցիկ գործիչը, որի հետ հաշուի էին նստում նաեւ եւրոպական տէրութիւնների վարչապետներն ու քաղաքագէտները, քանզի մի որոշ շրջանում նա էր տնօրինում Թուրքիայի արտաքին քաղաքականութիւնը։ Բայց փառքն ու աստիճանը երբեք չշլացրին նրան, չկեղծեցին նրա ազգային դիմագիծը։ Նա մէկն էր սակաւաթիւ այն հայերից, առաւել եւս պաշտօնատար հայորդիներից, որ իր «հայութիւնը փառքի տիտղոս կը համարէր իրեն եւ չէր հանդուրժեր, որ վիրաւորիչ բառ մ’ըսուէր մեր ցեղին դէմ»։
Նրա համար չկար մէկ այլ սրբութիւն, քան ազգը եւ ազգային արժանապատուութիւնը։ «Օր մը,¬ պատմում է Ա. Արփիարեանը,- Ազգային Ժողովին մէջ՝ իր ատենապետական աթոռէն յայտարարեց տրտմութեան զգացեալ շեշտով մը.- «Ան հայը, որ իր պետական պաշտօնին ընծայած դիւրութիւններէն օգտուելով իր շահերուն կը զոհէ այս խեղճ, տարաբախտ ազգը, անիծեա՛լ ըլլայ, երի՛ցս անիծեալ»։ Ժողովուրդն ու երեսփոխանութիւնը «ամէ՜ն» որոտացին սարսռագին»։
Եւ իրաւունք չունենք չհաւատալու Մ. Մամուրեանի պէս լրջմիտ գրողին, որն հաւաստում է, թէ «ազգասիրութիւնը բառ մþէր մեր մէջ, Օտեան տուաւ անոր իմաստ մը, երբ ազգային իրաւանց դրօշակը ձեռքը, նոյնիսկ պետութեանը սոյն իրաւունքը յարգել տալու ելաւ ի վնաս իր անձին, շահուն եւ տարաբնիկ մեծութեան մը»։ Արհամարհելով անձնական շահը, անգամ իր անձին սպառնացող վտանգը, նա ոչ միայն խօսքով, այլեւ գործով շեշտեց իր հայութիւնը, յաճախ ազգի պահանջածից էլ աւելի հակուեց դէպի նա եւ դա այնպիսի մի ժամանակ, երբ ազգուրացութիւնը պաշտօնական առաջադիմութեան խթաններից մէկն էր։ Այդ նրա մասին է ասուած, ոչ թէ պաշտօնը պատիւ բերեց նրան, այլ նա իր անձով պատիւ բերեց իր զբաղեցրած պաշտօնին։
«Անտարակոյս Կեսարին պէս Ռուպիգոնը պիտի անցնի այս հայը»։ Իսկ այդ հայը՝ Նուրհան-Օտեանը, «գեղեցիկ հոգի, մեծ հանճար, զգայուն սիրտ, այլ ի՜նչ օգուտ, անիրաւ բախտը կապեր կաշկանդեր է անոր թեւերը, որ եթէ արձակ ձգուէին, թերեւս արծուին պէս անսահման հորիզոնն իր սուր աչերով չափէր եւ Հայաստան ոչ միայն կորովաբիբ, այլ քաղաքագէտ Հայկ մը տեսնէր»։ Նա դիւրաթեք այն անձը չէր, որին հնարաւոր լինէր շեղել իր ընտրած ճանապարհից, այլ խօսքի հզօր մի ապստամբ, որի «միտքը վառօդի շտեմարան մþէր, փայլակ ու որոտում սպառնացող երկինք մþէր անոր հոգին, եւ միայն կայծ մը, պատրոյգ մը, շունչ մը բաւական պիտի լինէր հրդեհ մ’արտադրելու եւ եթէ ոչ աշխարհի, ապա հայոց նոր Գայոս մ’աւետելու»։
Կարծում ենք ի սկզբանէ գովեստներից հեռու Մամուրեանն անհարկի այսքան չէր մեծարի Օտեանին, եւ դա այն ժամանակ, երբ վերջինս դեռ չէր հասել իր փառքի ու ճանաչման գագաթնակէտին, երբ չէր դարձել Թուրքիայի ամենաազդեցիկ պետական գործիչը եւ երբ տակաւին 32 տարեկան էր նա։ «Հայոց Միրաբօ», «Նոր Գայոս», «Նոր Վահան» - եթէ անգամ որոշ վերապահութեամբ ընդունենք Օտեանին տրուած այս պատուանունները, քանորդում դարձեալ կþունենանք եզակի մի մեծութիւն զօրավոր մտքի, հռետորական փայլուն տաղանդի, կորովի եւ ազատատենչ ոգու տէր մի անձնավորութիւն, որն օժտուած էր մտքի ճկունութեամբ եւ զարմանալի կուռ տրամաբանութեամբ։
... Եւ Մամուրեանն է դարձեալ, որ գծում է օտարի իշխանութեան տակ ապրող նման անհատներին սպասուող ճանապարհը, օտարի ոտքն ընկած «կա՛մ պիտի սողալ ճզմուելու չափ, կա՛մ կանգնիլ պատուով՝ յարգուելու չափ»։ Եւ նա կանգնեց պատուով, կանգնեց իր ողջ հասակով մէկ՝ անգամ ոչ մի մեծութիւն ու սրբութիւն չյարգող թուրքերին, եւրոպական վարչապետներին ու քաղաքագէտներին ստիպելով յարգել իրեն եւ իր ժողովրդին։
Բիրտ ուժի դիմաց բնութիւնը հայ ժողովրդին շնորհել էր միայն շինարարի ձիրք ու միտք։ Դա էր հայութեան զէնքը եւ դրանով պէտք է հաստատէր իր ինքնութիւնը, ապրելու իր իրաւունքը։ Այդ զէնքով էր կռւում նաեւ նրա մեծ որդին։ Եւ բիրտ ուժով յաղթողին գոնէ մտքով յաղթելու անզուսպ ցանկութիւնն էր, որ Օտեանին տարաւ Բ. Դուռ, ստիպեց դառնալ պետական պաշտօնեայ։ Դժուարին մի պայքար էր սա, որին զինուորագրուեց նա։ Զոհելով իր անձի ազատութիւնը, նա զոհեց նաեւ ազգի համար ազատ խօսելու եւ անարգել գործելու իր հնարաւորութիւնը։ Թերեւս դրանով պէտք է բացատրել ժամանակի ամենաճանաչուած այդ գրագէտի գրական փոքրիկ վաստակը, քանզի որպէս պետական պաշտօնեայ, իր ասելիքն ասելու իրաւունք չունէր։ Պայքարը դժուար էր նաեւ այն առումով, որ անհնարին խորագիտութիւն եւ զգօնութիւն էր պէտք, որպէսզի կառավարութեան անդամ մնալով հանդերձ չոտնահարէր իր ազգային արժանապատուութիւնը, առաւել եւս՝ պետութեանը չզոհել ազգի շահերը եւ հաշտեցնել ու համատեղել անհաշտելի ու անհամատեղելի այդ երկու ուժերը՝ զսպել մէկի կատաղութիւնը, վայրենի մոլուցքը եւ չչարաշահել միւսի համբերութիւնն ու վստահութիւնը, այլ կամաց-կամաց, քայլ առ քայլ հիւսել այն բարդ հէնքը, որ դրօշակ պիտի դառնար գալիք պայքարի համար։ Իսկ հայոց Սահմանադրութիւնը, որ կեանքի կոչուեց նրա ջանքերով, գնահատուեց որպէս «ապստամբութեան դրօշակ մը»։ Եւ նա, որ հայր չէր դարձել տակաւին (ու չդարձաւ երբեք), եղաւ ազգի հայրը, հայոց Ազգային Սահմանադրութեան հայրը, եւ «առաջին ինք նշմարեց անոր մէջ ազգին ապագան»։
Այո՛, որքան էլ անկատար էր Ազգային Սահմանադրութիւնը, որն ընդունուեց 1860թ. Մայիսի 24ին եւ որքան էլ թլպատուեց յետոյ, սակայն նրա գոյութիւնն իսկ կարեւոր յաղթանակ էր. սահմանադրական ազգ՝ անսահմանադիր պետութեան մէջ։ Իր բոլոր թերութիւններով հանդերձ, անգամ կրճատուած ձեւով (150 յօդուածից մնացել էր 99 միայն) Սահմանադրութիւնն առաջադիմական երեւոյթ էր եւ սուր սայրով ուղղուած էր անսահմանադրական Թուրքիայի բռնատիրական ռեժիմի դէմ։ Այն արեւմտահայութեան ինքնութիւնն հաստատող կարեւոր փաստաթուղթ էր, որը հիմք պիտի դառնար ինքնուրոյնութեան։ Սակայն գալիք ինքնուրոյնութեան այդ ուրուականից սարսափած Բ. Դուռը, ազգային կղերի եւ միապետութեան կողմնակիցների սադրանքներով՝ 1862 թ. արգելեց հայոց Սահմանադրութիւնը։ Նրանցից հանուեցին այն սկզբունքները, որոնք, Չամուրճեանի կարծիքով, յաւակնութիւն ունէին «պետութիւն ստեղծել պետութեան մէջ»։

Արդ, ովքե՞ր էին «անհայտ կերպով» Սահմանադրության օգտին աշխատողները, որոնց ընդգծում, բայց, թեր’ս վախենալով նրանց բացահայտելուց, չի թվարկում Նալբանդյանը։ Ովքե՞ր էին այն երիտասարդները, որոնք «Մեղվի» հետ միասին «մահու չափ ճգնեցին Սահմանադրությունը պաշտպանելու»։

Կասկածից դուրս է, որ «անհայտ կերպով» աշխատողները պետական հայ պաշտոնյաներն էին՝ Գ. ‘ Մ. Աղաթոնները, Գ. Օտյանը, Հ. Նորատունկյանը ‘ ուրիշներ, որոնք, իրենց պաշտոնից ելնելով, չէին կարող բացահայտ գործել։ Բացի դա, ինչպես կտեսնենք նա’ հետագայում, թաքուն գործելակերպը ամենից շատ բնորոշ էր հենց Գր. Օտյանին։ Եվ վերջապես, ովքե՞ր էին «Մեղվի» հետ գործակցող երիտասարդները, որոնց «մաքուր բերանն էր» «Մեղուն»։ Դարձյալ կասկածից վեր է, որ դրանցից առաջինը պետք է լինի Գր. Օտյանը, քանզի «Մեղվին» ‘ Նալբանդյանին հայտնի հետ’ողական սահմանադրականներից` Սվաճյանից, Պեշիկթաշլյանից, Ծերենց-Շիշմանյանից, Մամուրյանից, Քյաթիպյանից, Թագվորյանից ու մյուսներից ամենաերիտասարդը Գր. Օտյանն էր, որն այդ ժամանակ ընդամենը 30 տարեկան էր։
...
Նրա [Գ. Օտեանի] համոզմամբ ազգային գործիչը իրաւունք չունի ներկայ անյաջողութիւններից յուսահատուելու, քանզի յաղթանակները հեշտութեամբ չեն տրւում։ «Օ՜հ, եթէ մարդս ներկային մէջ միայն ընկղմած ըլլար, եթէ անհուն ապագային հաւատ չունենար իր ներսէն, եթէ վերջապէս սահմանաւոր եւ ժամանակաւոր ըլլային մարդուս ակնկալութիւնները, ինչո՞ւ առաքինի մարդը այս աստիճան նահատակութեան յանձնատար ըլլար, մինչեւ զոհ ընելու չափ իր անձը հայրենեաց սիրոյն եւ ազգին ապագային համար, զոր եւ ոչ իսկ աչքովը տեսնելու եւ մխիթարուելու յոյսն ունի։ …Հայրենիք մը, որ կայ, հայրենիք մը, որ իր փառքին մէջ կը փայլի, սիրելը դիւրին է», բայց առաւել սիրով պէտք է սիրել հայրենիքը, երբ այն ընկած է, անփառունակ։ Եւ ինքն էլ տալիս էր նման հայրենասիրութեան նախանձելի օրինակը։
Բացայայտելով իր քաղաքական դիրքորոշումը, որդեգրած սկզբունքներն ու գործելակերպը, Օտեանն իր նամակներից մէկում գրում է, որ ինքը սիրում է «սպասել մինչեւ որ ժամանակը գայ, եւ գործել, երբ ժամանակը հասնի»։ Նա հասկանում էր, որ հայ ժողովուրդը ոչինչ չունի հակադրելու ենիչերիների վայրենի մոլուցքին, ուստի այդ պայմաններում միակ ուղին համբերութիւնն է եւ սպասումը, բայց ոչ անշարժ, պասսիւ սպասումը, այլ ներքին խմորումներով լի, կուտակուող եւ ահագնացող սպասումը։ Այս մտայնութեամբ էր, որ 50ական թուականներին, երբ տակաւին չէր հասունացել իրադրութիւնը եւ չէր հնչել ազատութեան ժամը, զգօնութեան էր կոչում անժամանակ բռնկուող ազգային գործիչներին, փորձում չափաւորել ապստամբական շարժումների կողմնակից Մ. Խրիմեանի եռանդը. «Մի՛ սուտ յոյսերով պատռէր քեզք, մի՛, զաւա՛կ դու սիրասուն հայրենեաց, Նոր Փիւնիկ նոր մոխիրներու մէջէն դուրս ելած»։ Այդ նոյն մտայնութեամբ էր դարձեալ, որ 70ական թուականներին, երբ դրւում էր հայկական վիլայէթներում ապստամբական շարժումների կազմակերպման հարցը, Օտեանն ասում է Խրիմեանի հոսանքին յարող Յ. Նշկանեանին.¬ «…Մեր ներկայ վիճակին մէջ յեղափոխական որեւէ շարժում աղէտաբեր պիտի ըլլայ... Ազգ մը արիւն թափելու համար նախ պէտք է արիւն ունենայ եւ ապա՝ այն թափելու քաջութիւնն ու անվեհերութիւնը... Ատկէ զատ պէտք է աչքի առջեւ ունենալ նաեւ մեր հակառակորդին թիւը, աշխարհագրական դիրքը, շրջապատող ազգերը, տէրութիւնները, անոնց տրամադրութիւնները... Ուստի հիմնական, լուրջ եւ յարատեւ աշխատութեամբ պէտք է պատրասւոուինք առանց աղմուկի, առանց շեփորի, մինչեւ այն աստիճան, որ քիչ¬շատ աչքի զարնող արդիւնք մը ձեռք բերելու ապահով ըլլանք...»։
...
Եւ արդեօ՞ք Օտեանի անձնուէր հայրենասիրութեան, ժողովրդասիրութեան եւ ազգի հանդէպ ունեցած ծառայութիւնների անուղղակի վկայութիւնը չէ եւ այն, որ ժամանակի գրեթէ բոլոր երեւելիներին, գրական ու հասարակական գործիչներին ձաղկող հանճարեղ Պարոնեանն անգամ ոչինչ գտաւ ասելու Օտեանի հասցէին։
1876 թ. գահ բարձրացած Աբդուլ Համիդը գլխատեց ոչ միայն օսմանեան սահմանադրութիւնը, այլեւ նրա ստեղծողներին։ Խուսափելով նրա վրէժխնդրութիւնից, Օտեանը մեկնեց Փարիզ։ Հայրենիքից հեռու էլ սակայն մեծ Վտարանդին ապրում էր հայրենիքի սիրով եւ իր արծուենի հայեացքով տեսնում այնտեղ կատարուող իրադարձութիւնները եւ հեռուից հեռու ուղղութիւն տալիս գրական ու հասարակական կեանքին։
Սուլթանին չյաջողուեց կաշառել կամ խաբել Օտեանին. նա լաւ էր ճանաչում սուլթաններին եւ իւրացրել էր նրանց պատմութեան արիւնոտ դասերը։
Եւ նա, որ սեղան էր նստել այս աշխարհի հզօրների հետ, հանդիպել Եւրոպայի քաղաքագէտ այրերին եւ ժողովուրդների բախտը տնօրինող Անգլիայի, Ֆրանսիայի ու Գերմանիայի վարչապետներին, շահել նրանց յարգանքն ու համակրանքը, կեանքի վերջին տարիներին հիւանդ ու լքուած ապրեց Փարիզում, ապրեց ինքն իրենից դժգոհ, բայց ոչ երբեք ազգից ու ժողովրդից։
Ցաւօք, այս ուրուագծերն էլ լրիւ չեն այսօր, քանզի գրելուց աւելի խօսել է նա, եւ նրա ազդու ճառերը, որ զարդարել են ժամանակի գրական կեանքն ու ամէն մի հանդէս, չեն պահպանվել սերունդների համար։ Իսկ երբ 1892 թ. նրա տաղանդի երկրպագուները փորձեցին ի մի բերել նրա վաստակը եւ հրատարակել առանձին գրքով, թուրքական կառավարութիւնը արգելեց ոչ միայն սպասուող գիրքը, այլեւ նրա անուան յիշատակումն անգամ։
Բայց սերունդները չմոռացան նրան եւ սիրով ու ակնածանքով վարուեցին նրա անուան ու յիշատակի հետ, քանզի, ինչպէս նրա մահից 10 տարի յետոյ վկայում է Ա. Արփիարեանը, «Օտեանի անունը գուրգուրալիր երկիւղածութեամբ մը կը յիշատակուի։ Ու պիտի յիշատակուի միշտ ալ, վասնզի ժողովրդական է ու ժողովրդական կը մնայ Օտեան, վասնզի մտատիպար մը եղաւ. Մտատիպար մը հայ պաշտօնէի, մտատիպար մը հայ քաղաքագէտի, մտատիպար մը հայ ազգասէրի, մտատիպար մը հայ գրագէտի...»։
Զգում եմ տարակոյսդ, սիրելի ընթերցող, քանզի ես ինքս էլ զգում էի դա. արդեօ՞ք շատ չեն այդքան առաքինութիւնները մէկ մարդու համար, արդեօ՞ք այդպիսին է եղել Օտեանն իրապէս, թէ՞ դա ցանկալի եւ իդեալական կերպարն է նրա։ Սակայն փարատի՛ր կասկածներդ, եւ մէկ անգամ եւս անսալով ձայնին բանականութեան, հաւատա՛ խօսքին յուշապատողի, որ ժամանակակիցն ու ականատեսն էր բոլոր այդ իրադարձութիւնների, մանաւանդ, երբ Մամուրեանի պէս անաչառ մէկն է.- «Կարծեմ թէ Տիմանթեսն էր, որ Ակամեմնոնի անհնարին վիշտը նկարելու անկարող գտնուելուն՝ անոր դէմքին վրայ քող մը ձգեց ճարտարութեամբ... Նոյն հնարը գործածեցի եւ ես բարեկամ… խիստ մութ յատակի վրայ նկարեցի դէմք մը, որ պատմութեան մէջ փառաւորապէս պիտի փայլի...»։

Ն.