Մայիս 5ի այս օրը, 22 տարի առաջ, Ղրղզստանի Բիշքեկ քաղաքին մէջ, կնքուեցաւ զինադադարի եռակողմ համաձայնագիր մը՝ Ատրպէյճանի, Արցախի եւ Հայաստանի միջեւ։
Ռուսաստանի միջնորդութեամբ եւ նախաձեռնութեամբ ստորագրուած զինադադարի այդ համաձայնագիրը պատմական դարձաւ՝ Բիշքեկեան Արձանագրութիւն
անունով, եւ ռազմաքաղաքական բախտորոշ նշանակութիւն ունեցաւ Արցախեան Ազատամարտի արիւնալի, այլեւ հերոսական տարեգրութեան մէջ։
Թէեւ իր ստորագրութեան օրէն իսկ Բիշքեկի համաձայնագրով հաստատուած զինադադարը բնաւ ամբողջապէս չյարգուեցաւ Ատրպէյճանի կողմէ, այդուհանդերձ՝ պարբերաբար զինադադարը խախտելու ատրպէյճանական զօրքի հետեւողական ոտնձգութիւնները միայն վերջերս, այս տարուան Ապրիլ ամսու առաջին օրերուն, ստացան ուղղակի պատերազմական ծանր տարողութեամբ գործողութեանց բնոյթ։
Ինչ որ ալ ըլլայ քաղաքական եւ իրաւական առումով հետագայ ճակատագիրը Բիշքեկեան Արձանագրութեան, զինադադարի համաձայնագրին 22րդ տարեդարձը առիթ է, որպէսզի իրաւատէր հայութիւնը ազգային իր յիշողութեան մէջ կարեւորութեամբ վերանորոգէ ռազմավարական այն երկու հիմնական սկզբունքները, որոնց լիարժէք ամրագրումով պայմանաւորուած է Արցախեան Հարցի արդար ու ամբողջական լուծումը՝ ազատ, անկախ եւ մայր հայրենիքին միացած ապրելու Արցախի հայութեան ազգային ինքնորոշման իրաւունքին միջազգային ճանաչումն ու նուիրագործումը։
Առաջի՛ն. Բիշքեկեան Արձանագրութեան ստորագրումով՝ Ատրպէյճան ի վերջոյ պարտաւորուեցաւ ընդունելու, որ կորսնցուցած է Արցախը բրտօրէն եւ յանիրաւի իր լուծին ենթարկելու պատերազմը։
Հայկական ինքնապաշտպանութեան դէմ, 22 տարի առաջ արդէն, խայտառակ պարտութիւն կրեց Ատրպէյճանի նախայարձակ ուժը, որ զինուորական եւ զինական առումներով կը գերազանցէր հայկական կողմին ռազմական կարողականութիւնը, բայց արդար ու իրաւացի պայքար մղելու առումով՝ հայկական մարտունակութեան բաղդատած, յաղթանակի որեւէ հոգեբարոյական գրաւական չունէր։
Ժամանակը ցոյց տուաւ եւ այսօր արդէն բացորոշ է, որ Պաքուի ղեկավարութեան աչքին՝ զինադադարը սոսկ ժամանակ շահելու առիթ մըն էր։ Ատրպէյճան ժամանակի պէտք ունէր՝ պատերազմական նոր գրոհի մը ձեռնարկելու համար։ Յոյսը դրած էր համաթրքական ուժի իր մայր աղբիւրին՝ թրքական պետութեան հակահայ օժանդակութեանց վրայ, նաեւ ու մանաւանդ՝ քարիւղի իր բնական պաշարներուն արտահանումով ռազմական ու տնտեսական իր կարողականութեան հզօրացումին վրայ։
Բիշքեկեան Արձանագրութենէն 22 տարի ետք Պաքու արդէն չի ծածկեր ռազմապաշտ իր ախորժակները եւ, Արցախը զինու զօրութեամբ վերստին իր տիրապետութեան տակ առնելու «ինքնավստահութիւն» ցուցադրելով, դիւանագիտական զօրաշարժի նախաձեռնած է միջազգային մակարդակով։
Այդ առումով՝ Արցախէն ու Հայաստանէն մինչեւ Սփիւռքի մերձաւոր եւ հեռաւոր ափերը, իրաւատէր հայութիւնը ամենայն սրութեամբ կը դիմագրաւէ դիմադրական ուժի իր ազգային աղբիւրները վերանորոգելու եւ հզօրացնելու մարտահրաւէրը, որպէսզի ազգովին ի վիճակի ըլլանք հատու պատասխան տալու եւ տարհամոզելու Ատրպէյճանն ու անոր աւագ զինակից Թուրքիան՝ հեռու մնալու պատերազմի արկածախնդրութենէն։
Արցախեան Հարցի խաղաղ ու բանակցային կարգաւորումէն դուրս ուրիշ ուղի գոյութիւն չունի։ Կարեւորը այն է, որ Հայաստանն ու հայութիւնը աներեր եւ հզօր դիրքերով կանգուն մնան Ատրպէյճանի թշնամական նկրտումներուն դիմաց։ Ինչպէս 22 տարի առաջ, այնպէս եւ այսօր հզօր ու բարգաւած ուժի իրենց դիրքերը ամրապնդելով է, որ Հայաստանն ու Արցախը ի վիճակի են հայրենի հողէն վանելու թշնամիին ռազմապաշտական վտանգը։
Երկրո՛րդ. Ատրպէյճան խուսափում չունի նոյնինքն Արցախի հետ հաշուի նստելու իր պարտաւորութենէն։ Բիշքեկեան Արձանագրութիւնը իրաւական հիմք ունեցաւ եւ իրողապէս զինադադարին ծառայեց որոշապէս նաեւ այն հիմունքով, որ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան պաշտօնական ստորագրութիւնը կը կրէր։ Ինչպէս որ օրին Ատրպէյճան ճանչցաւ Արցախը, այնպէս եւ այսօր Պաքու պէտք է ընդունի բանակցութեանց սեղան նստիլ Արցախի հետ, որպէսզի մեծապետական միջնորդական առաքելութեանց արձանագրած յառաջխաղացքը, հարցի իրաւացի եւ արդար լուծման ուղղութեամբ, իրակա՛ն հող ունենայ իր ոտքերուն տակ։
Ահա ռազմավարական այս կրկնակ սկզբունքները յիշելու եւ յիշեցնելու օրն է Մայիս 5ը, երբ 22 տարի առաջ, պատմութեան մէջ իր յատուկ տեղը գտաւ Բիշքեկեան Արձանագրութիւն անունով յայտնի հայեւատրպէյճանեան զինադադարի հետեւեալ փաստաթուղթը.-
«Ա.Պ.Հ. խորհրդարանական վեհաժողովի, Ղրղզստանի Հանրապետութեան խորհրդարանի, Ռուսաստանի Դաշնութեան Դաշնային ժողովի եւ Արտաքին գործերի նախարարութեան նախաձեռնութեամբ, 1994 թուականի Մայիսի 4-5ը Բիշքեկ քաղաքում անցկացուած հանդիպման մասնակիցները.
«- վճռականութիւն արտայայտեցին ամենայն կերպ օժանդակելու Լեռնային Ղարաբաղում եւ նրա շուրջը զինուած հակամարտութեան դադարեցմանը, որը ոչ միայն անուղղելի վնաս է հասցնում ադրբեջանական եւ հայ ժողովուրդներին, այլեւ էականօրէն շօշափում է տարածաշրջանի միւս երկրների շահերը, լրջօրէն բարդացնում միջազգային իրավիճակը,
«- պաշտպանելով Ա.Պ.Հ. պետութիւնների երկրների ղեկավարների 1994 թուականի Ապրիլի 15ի խորհրդի յայտարարութիւնը, պատրաստակամութիւն յայտնեցին լրիւ աջակցութիւն ցուցաբերելու զինուած դիմակայութեան դադարեցմանը եւ նրա հետեւանքների վերացմանն ուղղուած գործադիր իշխանութեան ներկայացուցիչների ու ղեկավարների ջանքերին՝ համապատասխան համաձայնագրի շուտափոյթ կնքման միջոցով,
«- հանդէս եկան հակամարտութեան դադարեցման գործում Համագործակցութեան եւ Միջ-խորհրդարանական վեհաժողովի բնական ակտիվ դերի, դրա հետ կապուած Մ.Ա.Կ.ի եւ Ե.Ա.Հ.Կ. սկզբունքների, նպատակների եւ կոնկրետ խնդիրների իրագործման օգտին (ամէնից առաջ Անվտանգութեան Խորհրդի 822, 853, 874, 884 բանաձեւեր),
«- կոչ արեցին բոլոր հակամարտող կողմերին լսել ողջախոհութեան ձայնը. Մայիսի 8ի լոյս 9ի կէս-գիշերին դադարեցնել կրակը՝ հիմնուելով 1994 թուականի Փետրուարի 18ի արձանագրութեան վրայ (այդ թւում եւ դիտորդների տեղակայման մասով), եւ արդիւնաւէտ աշխատանքով սեղմ օրերի ընթացքում այն ամրապնդել յուսալի, իրաւաբանօրէն պարտաւորեցնող համաձայնագրի ստորագրման միջոցով, որը նախատեսում է ռազմական եւ թշնամական գործողութիւնները չվերսկսելու ապահովման մեխանիզմ, գրաւուած տարածքներից զօրքերի դուրս բերում եւ հաղորդակցման ուղիների գործունէութեան վերականգնում, փախստականների վերադարձ,
«- համաձայնուեցին առաջարկել Ա.Պ.Հ. անդամ-պետութիւնների խորհրդարաններին՝ քննարկել Միջ-խորհրդարանական վեհաժողովի խորհրդի նախագահ Վ.Ֆ. Շումէյկոյի եւ վեհաժողովի խաղաղարար խմբի ղեկավար Մ.Շ.Շերիմկուլովի նախաձեռնութիւնը՝ Համագործակցութեան խաղաղարար ուժերի ստեղծման մասին,
«- նպատակայարմար գտան շարունակել նման հանդիպումները՝ ի շահ զինուած հակամարտութիւնների խաղաղ լուծման,
«- երախտագիտութիւն յայտնեցին Ղրղզստանի ժողովրդին եւ ղեկավարութեանը՝ աշխատանքի համար հիանալի պայմաններ ստեղծելու, սրտաբացութեան եւ հիւրընկալութեան համար:
«Պատուիրակութիւնների անունից՝
Ա.Ջալիլով (Ռ.Գուլիեւի ստորագրութիւնը)
Կ.Բաբուրեան
Բ.Արարքցեան
Վ.Շումէյկօ
Մ.Շերիմկուլով
Վ.Կազիմիրով (Ռուսաստանի Դաշնութեան Նախագահի լիազօր ներկայացուցիչ, Ռուսաստանի միջնորդական առաքելութեան ղեկավար)
Մ.Կրոտով (ԱՊՀ անդամ-պետութիւնների միջ-խորհրդարանական վեհաժողովի խորհրդի քարտուղարութեան ղեկավար)
Բիշքեկ, 5 Մայիսի 1994թ.»
22 տարիներ անցած են զինադադարի հաստատման բիշքեկեան համաձայնագրի ստորագրութեան օրերէն ասդին։
Արցախի Հանրապետութիւնը ամուր հիմերու վրայ խարսխած եւ զօրացուցած է ոչ միայն իր սահմաններուն անվտանգութիւնը, այլեւ՝ կառուցումը իրաւական ու ժողովրդավարական իր պետականութեան։
Ինչ որ ալ ըլլան Ատրպէյճանի իշխանութեանց նկրտումները, համայն հայութիւնը ազատագրեալ Արցախի մէջ գտած է իր ազգային ինքնահաստատման եւ հաւաքական անվտանգութեան անփոխարինելի ամրոցը, որուն պաշտպանութիւնը սրբազան պարտքն է ամէն հայու՝ հայրենիքի մէջ ապրի ան թէ սփիւռս աշխարհի։
Ն.