Ապրիլ 28ի այս օրը կը նշենք ծննդեան տարեդարձը հայ գրականութեան մէջ տառապեալ մարդոց վիշտերն ու դժբախտութիւնները երգի վերածած եւ յուսահատ սրտերուն սփոփարար շունչ հասցուցած բանաստեղծ, երգիծագիր, մանկագիր ու թարգմանիչ Աղեքսանդր Ծատուրեանի։
Որբ ու անոք մանկութիւն մը ունեցաւ եւ ամբողջ կեանքը անձուկ պայմաններու մէջ ապրեցաւ այս դժբախտ բանաստեղծը։ Անվերջ թշուառութիւնը զինք դարձուց հայ իրականութեան «խորթ զաւակներուն» հարազատ երգիչը։ Վարդը իրեն բաժին հանեց միայն փուշը եւ ինք մարդոց կեանքին մէջ միշտ տեսաւ ցաւ ու խոց պատճառող փուշը եւ երգեց զայն խորագոյն դառնութեամբ, բայց նաեւ՝ պայծառ գալիքի յոյսը երբեք չկորսնցնելու սփոփարար յորդորով։ Այդ պատճառով ալ հռետորական շեշտ մը միշտ ընկերացաւ սրտաբուխ իր երգերուն. խօսուն օրինակ մըն է «Երկրի Մշակներ» խորագրուած իր քերթուածին հետեւեալ հատուածը.-
Օ՜, ծանր հոգսերի խղճո՛ւկ զաւակներ,
Որքա՜ն համբերող, քաջ է ձեր հոգին.a
Տանջւում էք անվերջ ¬ օրեր, տարիներ.
Կարծես, տանջանքն է միայն ձեր բաժին...
Մանուկ օրերից ձեր մէջ ապրելով,
Վկայ եմ եղել ձեր շա՜տ ցաւերին.
Տեսել եմ, ինչպէս տանջանքի գընով
Դուք հաց էք տալիս հայրենի երկրին:
...
Եւ այդպէս ազնիւ գործին անձնուէր
Ապրում, տանջւում էք անբաւ հոգսերում,
Եւ ձեր տանջանքում, հերո՛ս-մշակներ,
Արդար վաստակն է ձեզ ոգեւորում:
Օ՜, հայրենիքիս քըրտնաջա՛ն որդիք,
Որքա՜ն համբերող, քաջ է ձեր հոգին,
Ձեզնո՛վ է միայն կանգուն հայրենիք.
Համբո՜յր ու օրհնա՜նք ձեր սուրբ վաստակին:
Աղ. Ծատուրեանի գրչին կը պատկանին ժողովրդական սիրուած երգի վերածուած այնպիսի քերթուածներ, ինչպիսին են «Մի՛ լար, բլբո՛ւլ»ը եւ «Ա՛յ վարդ»ը, որոնց միջոցաւ բանաստեղծը հանդիսացաւ սրտամօտ թարգմանը կեանքէն անտեսուած ու լքուած մարդոց խոր ցաւին։
Գեղարուեստական պատկերի, խոհականութեան եւ քնարական երաժշտութեան առումով՝ համեստ եղան Աղեքսանդր Ծատուրեանի գործիքները, բայց փոխարէնը անոր գրականութիւնը բաբախեց մարդկային խոր զգայնութեամբ ընկալուած եւ սրտաբուխ երգի վերածուած ցաւերով, երազներով ու սիրոյ յոյզերով։ Պատահական չէ, որ հայ մեծ երաժիշտ Ալ. Սպենդիարեանի կողմէ գեղարուեստական մշակումի արժանացան եւ մեր ժողովուրդի շրթներուն անմահ երգ դարձան Աղ. Ծատուրեանի քերթուածները.
Աղեքսանդր Յովսէփի Ծատուրեան ծնած էր 1865ին, Զաքաթալա (ներկայիս՝ Ատրպէյճանի մաս կը կազմէ)։ Երեք տարեկանին կորսնցուցած էր ձկնորս հայրը եւ մատնուած էր յետին չքաւորութեան՝ մօր հետ։ Ձկնորս հօր կանխահաս մահը ներշնչման աղբիւրը պիտի դառնար իր գրականութեան լաւագոյն նմոյշներէն համարուող «Նաւավարը» բանաստեղծութեան.
Մանուկ օրից շա՜տ եմ տեսել,
Ե՛ւ փոթորիկ, ե՛ւ աղէտ,
Ծովն է ինձ միշտ օրօր ասել,
Նո՜ր չեմ ծանօթ ծովի հետ:
Հայր ունէի ¬ ծովում կորաւ,
Որսի ելած մութ գիշեր,
Նրան ալիք լափեց, կերաւ,
Նա ձկնորս էր անվեհեր:
Ծովում կորցրի երկու եղբայր,
Նաւավարներ ինձ նման,
Որ իմացայ - երկինք, աշխարհ,
Ասես, գլխիս փո՜ւլ եկան․․․
է՜հ աղա՛ ջան, դարդ մի՛ անիլ,
Թէ ծովն ինձ էլ կուլ կը տայ,
«Կուժն ամէն օր ջուր չի բերիլ»․․․
Ամէն բանի վե՜րջը կայ․․․
Կեանքը լաւ է... բայց ի՞նչ արած,
Համ էլ մահից, ի՞նչ փախչեմ․․․
Ծովն է տալիս մեզ կեանք ու հաց,
Ծովի տակ էլ կը հանգչեմ...
Իր թշուառ մանկութեան անդրադառնալով՝ Ծատուրեան հետագային պիտի գրէր.¬ «Մօրս հետ ապրում էինք քաղաքի յետ ընկած, ամենախուլ փողոցներից մէկում, մի կիսախարխուլ տնակում։ Շաբաթը մի անգամ միայն կրակի երես էինք տեսնում։ Ման էի գալիս ոտաբոպիկ։ Տաք կերակուր՝ միայն Կիրակի օրերն էինք ուտում։ Միակ լուսաւոր շերտը իր մանկութեան կեանքում՝ մօրս անօրինակ, բուռն սէրն էր դէպի ինձ։ Մայրս կար ու լուացք անելով էր ինձ պահում եւ, ինքը անգրագէտ լինելով, զարմանալի բնազդով ջերմ փափաքում էր, որ ես անպատճառ ուսում ստանամ»։
Ահա նման պայմաններու մէջ Ծատուրեան իր նախնական կրթութիւնը ստացաւ ծննդավայրի հայկական վարժարանին մէջ՝ աշակերտելով Արշակ Ագապեանին։ Նախակրթարանը դեռ չէր աւարտած, երբ մահացաւ նաեւ հիւծած մայրը եւ Աղեքսանդր մնաց լրիւ անօգնական։ Իր ուսուցիչին՝ Ա. Ագապեանի օժանդակութեամբ կրցաւ հետեւիլ տեղւոյն Քաղաքային երեքամեայ ուսումնարանին, որմէ շրջանաւարտ եղաւ 1881ին եւ մեկնեցաւ Թիֆլիս՝ Ներսիսեան վարժարանի մէջ ուսումը շարունակելու յոյսով։
Բայց նիւթական դժուարութիւնները թոյլ չտուին, որ ուսումնատենչ պատանին ընդունուի Ներսիսեան վարժարան եւ ան ստիպուեցաւ կեանքի ասպարէզ նետուիլ, ամէն տեսակի աշխատանք փորձելով եւ ֆիզիքապէս մաշելով, բայց ինքնազարգացման տենչը միշտ վառ պահելով իր հոգիին մէջ։
Գիրքի ու գրականութեան այնքա՜ն խոր ու անյագ ծարաւ ունէր, որ իր մշակած մանկական գրականութեան մէջ հայոց սերունդներուն ամենայն պարզութեամբ «Կարդա՛» պատգամեց՝
Կարդա՛, ա՛յ իմ խելօք մանուկ,
Կարդա՛, գրի՛ր տարին բոլոր,
Կարդացողի խելքն է կտրուկ,
Միտքը պայծառ ու լուսաւոր:
Գիրք կարդալով՝ դու գրքերում
Շատ նորանոր բան կþիմանաս,
Շատ շատերից շատ բաներում
Մտքով հեռու կը սլանաս:
Թիֆլիսի մէջ Ծատուրեան ճաշակեց դաժանագոյն թշուառութեան բաժակը, մինչեւ որ հնարաւորութիւնը ունեցաւ Միքայէլեան արհեստից վարժարանը ընդունուելու եւ որոշ արհեստներու ընդունակութիւն զարգացնելու։ Կատարեց բարձրագոյն ուսման վերջին փորձ մը եւս՝ ընդունուելու Էջմիածնի Գէորգեան ճեմարանը, բայց այդ յոյսն ալ ի դերեւ ելաւ եւ Ծատուրեան, 1885ին, ստիպուեցաւ նամակատան ցրուիչ ու միաժամանակ քարակոփ աշխատիլ՝ իր օրուան հացը վաստակելու եւ ինքնաշխատութեամբ ուսման ծարաւը յագեցնելու համար։
1888ին գնաց Մոսկուա, ուր հայ մեծահարուստներու զաւակներուն անձնական դասեր տալով օրապահիկ մը ապահովեց եւ, միաժամանակ, կանոնաւոր աշխատակցութիւն բերաւ Մ. Բարխուդարեանի «Հանդէս գրական եւ պատմական»ին, որուն հրատարակիչն ալ դարձաւ հետագային։ Մոսկուայի մէջ, ռուսերէնի հմտացման կողքին, սերտ կապեր հաստատեց տեղւոյն հայ ուսանողական շրջանակներու հետ։
1891ին լոյս ընծայեց իր բանաստեղծութիւններու առաջին հաւաքածոն, իսկ 1898ին՝ երկրորդը։ Ուշադրութիւն գրաւեց իբրեւ «Կեանքի խորթ զաւակներու» ցաւն ու տառապանքը երգող եւ հասարակական անարդարութիւններն ու կեղծիքները ձաղկող բանաստեղծ։ Ընկերային իր ընդվզումներուն արգասիքը եղաւ 1901ին հրատարակուած «Գրչի հանաքներ» երգիծական ոտանաւորներու հաւաքածոն, որուն գեղարուեստական նկարազարդումը կատարեց Վ. Սուրէնեանց։
Դառն հեգնանքով բաբախուն այդ երգիծական քերթուածներու շարքին կը պատկանի Աղ. Ծատուրեանի «Մեծութեան Աթոռ»ը.-
Ես գիտեմ կեանքում աթոռ մեծութեան,
Խաչեր ու աստղեր շարէշա՜ր վերան…
Ով այդ աթոռին հասնել ուզենայ,
Երկու յատկութիւն պէտք է ունենայ.-
Մեծի առջեւ խոնարհուի՜լ, դողա՜լ…
Մեծի յետեւից կամացո՜ւկ սողալ…
Կամ՝ «Երկու Խոստովանանք»ը.-
- Տէր-հա՛յր, մեղքերիս թողութի՛ւն արա՛.
«Պատմի՛ր, զաւակըս. ի՞նչ մեղք ես գործել»։
- Ոստիկան էի՝ բանտապետ դառայ,
Իմ ճանկից մարդիկ մահո՜վ են պըրծել…
Վա՜յ ինձ, բազո՜ւմ են իմ մեղք ու արատ -
Սիրե՜լ եմ կաշառք, սիրե՜լ գողութիւն…
«Է՛հ, ոչի՜նչ, որդիս, տէ՜րն է գթառատ,
Մեղքիդ թողութի՜ւն…»։
- Տէր-հա՛յր, մեղքերիս թողութի՜ւն արա՛,
«Պատմի՛ր, զաւակըս, ի՜նչ մեղք ես գործել»։
- Սխալմամբ պաս-օր բերանըս առայ
Մի կտոր երշիկ… Պասն էի մոռցել…
Տէր-հա՛յր, մասն արա ինձ սուրբ հաղորդի,
Ուրիշ մեղք չունեմ, երկի՜նքըն է վկայ.
«Օ՜, մե՛ծ է մեղքըդ… քեզ համար, որդի՛,
Թողութիւն չըկայ…»։
1905ի համառուսական առաջին յեղափոխութիւնը խոր անդրադարձ ունեցաւ Ծատուրեանի գաղափարական յուզաշխարհին վրայ եւ ան սկսաւ երգել «Աշխատանքի եւ ոսկու մեծ կռիւը»...
Նոյն տարիներէն սկսեալ Աղեքսանդր Ծատուրեան ամբողջական փարումով նուիրուեցաւ հայ գրականութեան լաւագոյն էջերը ռուսերէնի թարգմանելու աշխատանքին։ Եու. Վեսելովսկիի եւ Վալերի Բրիւսովի հետ գործակցաբար ռուսերէնով պատրաստեց հայ գրականութեան ծաղկաքաղներ։
Աղեքսանդր Ծատուրեան երկար չապրեցաւ, 1917ի համառուսական փետրուարեան յեղափոխութիւնը նոր սկսած էր, երբ Ապրիլ 13ին (հին տոմարով՝ Մարտ 31ին) առյաւէտ փակուեցան տառապակոծ աչքերը որբութեան, զրկանքի եւ թշուառութեան հայ երգիչին։
Իր յիշատակին նուիրուած այս ամփոփ վկայութիւնը կþարժէ աւարտել Ծատուրեանի «Ժամանակակից Օրօրանք» խորագրով ու դառնագոյն հեգնանքով ծանրաբեռնուած բանաստեղծութեամբ, որ այնքան պարզ ու սրտաբուխ երգ է՝ ծնունդ առած բանաստեղծին վիճակուած դժբախտ ու թշուառ կեանքէն...
Օ՛ր-օ՛ր-օ՛ր, բալա՛ս, օ՛ր-օ՛ր-օ՛ր, ջանի՛կ,
Կ՚ուզեմ քեզ կեանքում տեսնել երջանի՜կ։
Հէրըդ հարուստ էր, հարուստ էլ մեռաւ,
Ո՜ւմ փողերն ասես կեանքում չըկերաւ.
Ժըլատ ու գըծուծ, մարդ չէր մեղքանում,
Խիղճը փողումն էր, հոգին-գրպանում.
Գրպանից զոռով կոպէկ հանելիս,
Հետն էլ հոգուցն էր մի կտոր տալիս…
Ողորմի՜ հոգուն… էդ ճանապարհով
Քեզ էլ գանձ թողեց ու կեանք ապահով։
Օր-օր-օ՛ր, բալաս, օր-օր-օ՛ր, ջանի՛կ,
Կ՚ուզեմ քեզ կեանքում տեսնել երջանի՛կ…
Կը վարձեմ դայեակ ու դաստիարակ՝
Մամզել ու միւսիօ, որ ազա՜տ, արա՜գ
Միտքըդ զարգացնեն, աչքըդ բաց անեն,
Կեանքի նորանո՜ր ճամբէքով տանեն…
Փորձ, շիկ ու ճաշակ շատ ունեն նրանք,
Անմեղ գառի պէս, դու կեանք չես մտնիլ։
Կեանքի համ ու հոտ, գաղտնիքներ բոլոր
Նըրանք լա՜ւ գիտեն… Որդի ջան, օ՛ր-օ՛ր…
Օր-օր-օ՛ր, բալա՛ս, օր-օր-օ՛ր, ջանի՛կ,
Կ՚ուզեմ քեզ կեանքում տեսնել երջանի՛կ։
Քեզ ուսում կըտամ, բարձրագոյն ուսում,
Մեր դարը, որդի՛ս, դիպլոմ է ուզում.
Դիպլոմը ծոցիդ՝ հինգ տասը տարից
Հայրենիք կը գաս օտար աշխարհից,
Կոկուած ու փոխուած, քեզ չե՛ն ճանաչի,
Կ՚ասեն.- Սա իսկի հայի նըմա՜ն չի…
Տա՛յ Աստուած, որդի՛ս, նըման չըլինես,
Հայի անունը կե՜ղտ կը բերի քեզ…
Օր-օր-օ՛ր, բալա՛ս, օր-օր-օ՛ր, ջանի՛կ,
Կ՚ուզեմ քեզ կեանքում տեսնել երջանի՜կ։
Կեանքը թատրոն է… Ամէն մարդ պիտի
Նախշած երեսով բեմ դուրս գայ, որդի՛.
Սաղ կեանքըդ խաղա՛յ, եղի՛ր դերասան -
Մի օր Ժան-Պիեռ, մի օր թուրք Հասան…
Նեղի՛ր անզօրին, պատուի՛ր ուժեղին,
Միշտ դերեր փոխիր ժամի՜ն ու տեղի՜ն…
Թէ կին էլ ուզես՝ ծուո քիթ ու բերան,
Ամօ՜թ չի, միայն մե՜ծ օժիտ վերան…
Օր-օր-օ՛ր, բալա՛ս, օ՛ր-օ՛ր-օ՛ր, ջանի՛կ,
Կ՚ուզեմ քեզ կեանքում տեսնել երջանի՛կ…
Ն.