Ապ­րի­լի 6ի այս օ­րո­ւան կը զու­գա­դի­պի ծննդեան տա­րե­դար­ձը ար­դի ժա­մա­նակ­նե­րու հա­յու­թեան ա­մէ­նէն խո­հուն եւ պատ­կա­ռազ­դու դէմ­քե­րէն ­Լե­ւոն ­Շան­թի, որ իր ստեղ­ծած մե­ծա­տա­ղանդ գրա­կա­նու­թեամբ, ազ­գա­յին-քա­ղա­քա­կան յա­ռա­ջա­տար գոր­ծու­նէու­թեամբ եւ ման­կա­վար­ժա­կան ու

սերն­դա­կերտ անձն­դիր ծա­ռա­յու­թեամբ՝ ար­ժա­նա­ւոր իր պա­տո­ւան­դա­նը նո­ւա­ճեց հայ ժո­ղո­վուր­դի ան­մահ մե­ծե­րու փա­ղան­գին մէջ։

­Յատ­կա­պէս թա­տե­րա­կան իր գոր­ծե­րով՝ մա­նա­ւա՛նդ կո­թո­ղա­կան իր «­Հին Աս­տո­ւած­ներ» ու «­Կայս­րը» գլուխ-գոր­ծոց­նե­րով ան­մա­հա­ցաւ ­Լե­ւոն ­Շանթ։ Ա­նոր ծննդեան տա­րե­դար­ձը ե­զա­կի պա­հը կ­’ըն­ձե­ռէ իւ­րա­քան­չիւր հա­յու, որ­պէս­զի ­Շան­թի խո­րա­թա­փանց պրիս­մա­կով կա­տա­րէ փի­լի­սո­փա­յա­կան, հո­գե­վեր­լու­ծա­կան եւ պատ­մա­քա­ղա­քա­կան ինք­նա­ճա­նա­չումն ու ինք­նաքն­նար­կու­մը ­Հա­յու իր ազ­գա­յին էու­թեան եւ ա­ռանձ­նա­յա­տուկ նկա­րագ­րին՝ ամ­բող­ջա­կան ու ան­փո­խա­րի­նե­լի Ե­Սին։

­Վեր­ջին կէս դա­րուն հայ մտքի եւ գրա­կա­նու­թեան հսկա­նե­րը շատ մե­լան հո­սե­ցու­ցին ­Հայն ու ­Հա­յու­թիւ­նը ազ­գա­յին սնա­պար­ծու­թեան ա­րատ­նե­րէն մաք­րազ­տե­լու եւ ազ­գա­յին մեր Ե­Սը իր բազ­մա­դա­րեան յղկու­մով եւ բիւ­րե­ղու­թեամբ հա­յոց սե­րունդ­նե­րուն ա­ւան­դե­լու հա­մար։

­Յա­նուն հա­ւա­քա­կան մեր ու­ժին եւ կամ­քին ար­մա­տա­ւոր­ման ու ամ­րագ­րու­մին՝ ­Պա­րոյր ­Սե­ւակ­նե­րը հե­տե­ւո­ղա­կան պայ­քար մղե­ցին, որ­պէս­զի ազ­գո­վին կա­րե­նանք յաղ­թա­հա­րել ան­հա­տա­բար թէ հա­ւա­քա­բար մեր մէջ ծո­ւա­րած կեդ­րո­նա­խոյս եւ յանձ­նա­պաս­տան ե­սե­րը, որ­պէս­զի աշ­խար­հաս­փիւռ մեր ժո­ղո­վուր­դը կա­րե­նայ նոր ժա­մա­նակ­ներ թե­ւա­կո­խել դա­րե­րու մա­շու­մին, կոր­ծա­նու­մին եւ փո­շիա­ցու­մին դի­մադ­րած ան­փո­խա­րի­նե­լի իր ձիր­քե­րուն ճա­ճան­չող Ե­Սով։

­Հայ ժո­ղո­վուր­դի խո­հուն եւ վսե­մա­շուք այդ Ե­Սին բա­ցա­ռիկ պատ­գա­մա­բերն է ­Լե­ւոն ­Շանթ։
­Բազ­մաշ­նորհ ու բազ­մա­վաս­տակ ­Հա­յու ա­ռինք­նող դէմքն է ­Լե­ւոն ­Շանթ եւ հայ ժո­ղո­վուր­դի հո­գեմ­տա­ւոր ժա­ռան­գու­թեան մէջ յա­ւի­տե­նա­կան իր բար­ձուն­քը նո­ւա­ճած է իբ­րեւ այդ­պի­սին։ ­Տա­ղան­դա­շատ գրա­գէ­տը, ներ­հուն մտա­ւո­րա­կա­նը, անձ­նո­ւէր հա­սա­րա­կա­կան գոր­ծի­չը եւ սերն­դա­կերտ ման­կա­վար­ժը միա­ձու­լող ու ար­ժա­նա­ւո­րա­պէս մարմ­նա­ւո­րող ­Մեծ ­Մարդն ու ­Մեծ ­Հա­յը՝ ­Հա­յու Ամ­բող­ջա­կան ԵՍն է ­Լե­ւոն ­Շանթ։

Ան­խոնջ ու ա­ռաս­պե­լա­կան ե­ղաւ ­Շան­թի աշ­խա­տու­նա­կու­թիւ­նը, որ բե­ղուն ու բարձ­րո­րակ հարստու­թիւն կտա­կեց հայ ժո­ղո­վուր­դի սե­րունդ­նե­րուն՝ իբ­րեւ լու­սա­ւո­րիչ ու ճա­ռա­գայ­թող ժա­ռան­գու­թիւն մը հայ կեան­քի բո­լոր բնա­գա­ւառ­նե­րուն մէջ, գրա­կան ստեղ­ծա­գոր­ծու­թիւն­նե­րէն մին­չեւ տե­սա­բա­նա­կան եւ ման­կա­վար­ժա­կան իր ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­նե­րը, քա­ղա­քա­կան-պե­տա­կան գոր­ծի­չի դաշ­նակ­ցա­կան իր ներդ­րու­մէն մին­չեւ ­Հա­մազ­գա­յի­նի ­Հայ ­Ճե­մա­րա­նի հիմ­նա­դի­րի ու եր­կա­րա­մեայ տնօ­րէ­նի եւ ու­սու­ցի­չի վաս­տա­կը։

Այդ­պէ՛ս. ­Նա­հա­պե­տեան ­Սեղ­բո­սի զա­ւա­կը եւ հօր ա­նու­նով ­Սեղ­բո­սեան ­Լե­ւոն ա­նո­ւա­նա­կո­չո­ւած ­Լե­ւոն ­Շան­թը, իր կեան­քով ու գոր­ծով, այ­լեւ ու մա­նա­ւանդ իր աշ­խար­հա­յեաց­քով՝ ե­ղաւ ամ­բող­ջա­կան ան­հա­տա­կա­նու­թեան մը եւ մե­ծա­դիր Ե­Սի մը ճա­ռա­գայ­թող խտա­ցու­մը, որ իր ան­ձին, կեան­քին ու գոր­ծին ա­ռինք­նող օ­րի­նա­կով յա­ւեր­ժա­ցուց ­Հայ Գ­րա­կա­նու­թեան եւ հա­յու­թեան Ազ­գա­յին Ինք­նու­թեան վսե­մա­շուք Ե­Սը։

Ինք­նա­զար­գաց­ման եւ ինք­նա­կա­տա­րե­լա­գործ­ման մնա­յուն ձգտու­մը, իբ­րեւ իր ողջ էու­թիւ­նը տո­չո­րող ներ­քին կրակ, հան­դի­սա­ցաւ շար­ժիչ ու­ժը եւ ան­խոնջ աշ­խա­տան­քի կե­նա­րար աղ­բիւ­րը ­Շան­թի ողջ կեան­քին, ա­նոր ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան թէ հա­սա­րա­կա­կան գոր­ծու­նէու­թեան։
­Շան­թի կեն­սագ­րու­թիւ­նը ինք­նին յու­զիչ եւ բարդ պատ­մու­թիւնն է իբ­րեւ ­Մարդ եւ ­Հա՛յ ­Մարդ ա­նոր ինք­նա­կա­տա­րե­լա­գործ­ման մնա­յուն պայ­քա­րին։

­Պո­լիս ծնած, Ս­կիւ­տա­րի վար­ժա­րա­նին մէջ իր նախ­նա­կան կրթու­թիւ­նը ստա­ցած, մա­նուկ տա­րի­քին որ­բա­ցած եւ Էջ­միած­նի ­Գէոր­գեան ­Ճե­մա­րա­նի մուտ­քի քննու­թեան յա­ջո­ղած ­Սեղ­բո­սեան ­Լե­ւո­նը, ամ­բող­ջա­կան հա­յու իր ինք­նա­զար­գաց­ման ա­ռա­ջին ոս­տու­մը կա­տա­րեց, երբ ա­րեւմ­տա­հա­յու իր ծա­գումն ու ա­րե­ւե­լա­հա­յու կազ­մա­ւո­րու­մը մէկ ու միակ շա­ղա­խի վե­րա­ծեց եւ մին­չեւ մահ տէր կանգ­նե­ցաւ ա­րեան կան­չէ բխող այդ նո­ւա­ճու­մին։

­Խառ­նո­ւած­քով խո­հուն եւ յու­զաշ­խար­հով բա­նաս­տեղծ ­Լե­ւոն ­Շան­թի ան­բե­կա­նե­լի ան­հա­տա­կա­նու­թեան ինք­նա­կա­տա­րե­լա­գործ­ման օր­րա­նը ե­ղաւ ­Գեր­մա­նիան, ուր 1892էն մին­չեւ 1897 ապ­րե­ցաւ եւ ­Լայփ­ցի­կի ու ­Միւ­նի­խի հա­մալ­սա­րան­նե­րուն մէջ բար­ձրա­գոյն ուս­ման հե­տե­ւե­ցաւ ման­կա­վար­ժու­թեան, հո­գե­բա­նու­թեան եւ բնա­կան գի­տու­թեանց մէջ։ ­Գեր­մա­նա­կան եւ ընդ­հան­րա­պէս հիւ­սի­սիկ (nordic) հո­գե­կեր­տո­ւած­քը ամ­բող­ջա­պէս հա­մա­պա­տաս­խան էր ար­դէն քսա­նե­րեք տա­րե­կան ու ­Հա­յու իր կազ­մա­ւո­րու­մը լիար­ժէք հու­նա­ւո­րած ­Շան­թի նե­րաշ­խար­հին՝ հո­գիին ու մտքին։

­Գեր­մա­նա­կան մշա­կոյ­թը եւ յատ­կա­պէս ­Նից­չէի, ­Կէօ­թէի եւ ­Վակ­նե­րի ա­րո­ւեստն ու փի­լի­սո­փա­յու­թիւ­նը մե­ծա­պէս օգ­նե­ցին ­Շան­թի, որ­պէս­զի մշա­կէ եւ խո­րաց­նէ մտա­ւո­րա­կա­նի իր ներ­քին կար­գա­պա­հու­թիւ­նը, յղկէ եւ կա­տա­րե­լա­գոր­ծէ իր գե­ղա­րո­ւես­տա­կան ու ի­մաս­տա­սի­րա­կան զէն­քե­րը, որ­պէս­զի կա­րե­նայ իր մէ­ջի լա­ւա­գոյնն ու մարդ­կայ­նա­կա­նը՝ ցե­ղա­յին ու ազ­գա­յին ա­մէ­նէն վա­ւե­րա­կան եւ տիե­զե­րա­կան ար­ժէք­նե­րը ըստ ար­ժան­ւոյն վե­րա­դարձ­նել հայ ժո­ղո­վուր­դին, յատ­կա­պէս ա­նոր պարզ, շի­նա­կան եւ բա­րի խա­ւի զա­ւակ­նե­րուն, ո­րոնց շար­քե­րէն սե­րած էր եւ ո­րոնց առ­ջեւ ինք­նա­զար­գաց­ման ու ինք­նա­կա­տա­րե­լա­գործ­ման ու­ղին հար­թե­լու կո­չու­մը իր միակ եւ մե­ծա­գոյն փա­ռա­սի­րու­թիւ­նը ե­ղաւ։

­Մին­չեւ ­Գեր­մա­նիոյ մէջ իր ու­սումն ու հա­սու­նա­ցու­մը, ­Լե­ւոն ­Շանթ իր բա­նաս­տեղ­ծու­թիւն­նե­րով ու ար­ձա­կով՝ վի­պակ­նե­րով, ար­դէն դրսե­ւո­րած էր ըն­կե­րա­յին յանձ­նա­ռու գրո­ղի իր նկա­րա­գի­րը։ ­Պո­լի­սը իր հայ ի­րա­կա­նու­թեամբ՝ իր քաղ­քե­նիու­թեամբ եւ ե­սա­պաշ­տու­թեամբ, հեշ­տա­մո­լու­թեամբ եւ ազ­գա­յին ան­տար­բե­րու­թեամբ, ձաղ­կու­մի թի­րա­խը դար­ձած էր հա­զիւ ե­րի­տա­սարդ ­Շան­թի։ Իսկ ­Գեր­մա­նիա­յէն վե­րա­դար­ձին ­Թիֆ­լիս հաս­տա­տո­ւե­լով ու ման­կա­վար­ժա­կան եւ գրա­կան բե­ղուն գոր­ծու­նէու­թիւն ծա­ւա­լե­լով՝ ­Շանթ ա­ւե­լիով խո­րա­ցուց իր պայ­քա­րը՝ յա­նուն հայ­կա­կան ինք­նու­թիւ­նը ե­սա­պաշ­տու­թեան, քաղ­քե­նիու­թեան եւ նիւ­թա­պաշ­տու­թեան ա­րատ­նե­րէն մաք­րաջ­րե­լու ա­ռա­քե­լու­թեան։

­Յատ­կա­պէս թա­տե­րա­կան իր գոր­ծե­րը լրիւ յա­գե­ցան ­Հա­յու Ե­Սը իր ինք­նա­հաս­տատ­ման դա­րա­ւոր ձգտու­մով թե­ւա­ւո­րե­լու, հա­յու գեղջ­կա­կան պար­զու­թեամբ ու վե­հու­թեամբ զար­գաց­նե­լու, խո­րաց­նե­լու եւ կա­տա­րե­լա­գոր­ծե­լու բա­նաս­տեղ­ծա­կա­նու­թեամբ։
­Լե­ւոն ­Շանթ եր­կար ապ­րե­ցաւ եւ հայ ժո­ղո­վուր­դի հա­մար վե­րել­քի, ան­կու­մի, վե­րա­կանգ­նու­մի եւ տա­ռա­պա­գին մա­քա­ռում­նե­րու այդ դժո­ւա­րին ժա­մա­նակ­նե­րը ցմրուր ճա­շա­կեց ու բա­ռին ամ­բող­ջա­կան ա­ռու­մով ապ­րե­ցա՛ւ։

­Շա­րու­նակ կան­գուն մնաց ու գոր­ծեց հայ կեան­քի յա­ռա­ջա­պահ դիր­քե­րուն վրայ, ­Թիֆ­լի­սի գրա­կան-մշա­կու­թա­յին զար­թօն­քին մե­ծար­ժէք դրօ­շա­կիր­նե­րէն դար­ձաւ, հայ ազ­գա­յին-ա­զա­տագ­րա­կան շար­ժու­մին հա­ւա­տա­ւոր եւ լու­սա­ւոր ա­ռաջ­նորդ­նե­րէն ե­ղաւ, սե­րունդ­նե­րու հա­յե­ցի կազ­մա­ւոր­ման ու հո­գեմ­տա­ւոր զար­գաց­ման մեծ դաս­տիա­րա­կը հան­դի­սա­ցաւ եւ երբ հնչեց նո­րան­կախ ­Հա­յաս­տա­նի քա­ղա­քա­կան-պե­տա­կան կեան­քին տի­րու­թիւն ը­նե­լու ժա­մը՝ ան­վա­րան նե­տո­ւե­ցաւ գոր­ծի աս­պա­րէզ, հայ ժո­ղո­վուր­դի եւ ­Հա­յաս­տա­նի հա­մար ճա­կա­տագ­րա­կան ա­մէ­նէն դժո­ւա­րին բա­նակ­ցու­թիւն­նե­րուն իր ներդ­րու­մը կա­տա­րե­լով ու ազ­գա­յին ան­կորն­չե­լի ար­ժէք­նե­րուն, ի­րա­ւունք­նե­րուն եւ շա­հե­րուն ան­զի­ջող պա­հա­պա­նը դառ­նա­լով։

Եւ ո՛ւր որ ալ ճա­կա­տա­գի­րը տա­րաւ զինք՝ ­Լե­ւոն ­Շանթ ողջ էու­թեամբ հա­ւա­տա­րիմ մնաց ստեղ­ծա­գործ այն նե­րու­ժին, որ հայ ժո­ղո­վուր­դի բազ­մա­դա­րեան ժա­ռան­գու­թե­նէն կը բխէր, ինք­նա­զար­գաց­ման եւ ինք­նա­կա­տա­րե­լա­գործ­ման դա­րու զէն­քե­րով մշա­կո­ւած ու յղկո­ւած էր եւ միշտ յա­ռաջ կը մղո­ւէր Ամ­բող­ջա­կան ­Հայն ու Ամ­բող­ջա­կան ­Մար­դը մարմ­նա­ւո­րե­լու ձգտու­մով։

Այդ ի­մաս­տով ալ ­Հայ­կա­կան Ե­Սին ա­մէ­նէն ազ­նո­ւա­կան եւ վսե­մա­շուք ճա­ռա­գայ­թու­մը ե­ղաւ ­Լե­ւոն ­Շանթ, որ «­Հին Աս­տո­ւած­ներ»ու գլխա­ւոր հե­րո­սին՝ ­Վա­նա­հօր բա­ռե­րով եւ փո­խա­բե­րա­կան պատ­կե­րով պատ­գա­մեց, թէ՝
«... Իմ փնտռածս աշ­խա­տա՛նքն է, ներ­քին ան­դուլ ու ան­կաշ­կանդ ո­րո­նու­մը՝ ներ­քին ան­վերջ նո­ւա­ճում­նե­րը բար­ձուն­քէ բար­ձունք, պա­րիս­պէ պա­րիսպ, տա­րա­կոյս­նե­րու ան­դունդ­նե­րուն վրա­յէն, ել­քե­րով ու ան­կում­նե­րով. ան­դա­դար խո­յանք մը դէ­պի ճշմար­տու­թիւ­նը։ ­Գա­ցէ՛ք, գա­ցէ՛ք ներս, դուք՝ ձեր ե­կե­ղե­ցին, ես ալ եր­թամ շի­նեմ ի՛մ ե­կե­ղե­ցիս, բայց այս ան­գամ ե՛ս, միա՛յն ես, եւ կեր­տո­ւածք մը, որ վա­յել ըլ­լայ իմ Աստ­ծուս բնա­կու­թեա­նը, ո­րու կա­մար­նե­րուն տակ իմ խնկե­լիք ա­ղօթ­քիս ո՛չ մէկ բա­ռը կեղծ չհնչէ, ո՛չ մէկ բա­ռի ար­ձա­գան­գը դա­տարկ չհնչէ։

«... Իմ տա­ճա­րիս հիմ­քը իմ բա­նա­կա­նու­թիւնս պի­տի ըլ­լայ, սիւ­նե­րը՝ իմ կամքս է, ու գմբէթն ալ ըլ­լա­լու է հա­ւատքս։
«... ­Քա­նի կ­’ապ­րինք՝ շի­նենք պի­տի, պի­տի շի­նենք մեր Աստ­ծուն իր տա­ճա­րը. շի­նենք ու փլի, շի­նենք ու քան­դենք, շի­նենք ու շի­նենք միշտ, բայց եր­բե՛ք, եր­բե՛ք չա­ւար­տենք։ ­Հէնց որ ա­ւար­տի, ալ տա­ճար չէ Աստ­ծու...
«... Ա­մէ­նէն ստոր հո­գի­նե­րը միայն հայ­հո­յել կրնան այն Աստ­ծուն, ո­րուն եր­բեմն երկր­պա­գեր են»։
­Շան­թի մտա­ծում­նե­րէն հե­տե­ւեալ քա­ղո­ւած­քը թող հա­ղոր­դու­թեան ծաղ­կե­փունջ մը ըլ­լայ ըն­թեր­ցո­ղին հա­մար, նո­ւի­րո­ւած՝ ­Մե­ծա­նուն ­Հա­յու ծննդեան 147րդ ­տա­րե­դար­ձին.

- Ով ջար­դո­ւած է, բնա­կա­նա­բար, կը քա­շո­ւի մէջ­տե­ղէն, ով յոգ­նած է, կը նստի, բայց ա­տով ո­չինչ չի փո­խո­ւի: Եւ քա­շո­ւող­նե­րուն տե­ղը կու գան նո­րե­րը, մէկ նստո­ղին տե­ղը ոտ­քի կ­’ել­լեն ու­րիշ­նե­րը: Եւ ե­թէ այ­սօր մենք բո­լորս ալ քա­շո­ւինք աս­պա­րե­զէն, վա­ղը հրա­պա­րակ կու գայ նոր սե­րուն­դը՝ հին դրօ­շա­կը բարձր պա­հած իր ձեռ­քին, ո­րով­հե­տեւ ա­նի­կա ալ ապ­րիլ պի­տի ու­զէ իր ազ­գա­յին կեան­քո­վը: ­Վեր­ջա­պէս պէտք է հասկ­նանք, որ ինքն իր տե­ղը ըլ­լա­լու եւ իր տի­րա­պե­տու­թեան հաս­նե­լու պա­հան­ջը իմ ու քու հնա­րած խա­ղը չէ, ո՛չ մեզ­մով է սկսած եւ ո՛չ մեզ­մով կը վեր­ջա­նայ:

- Իր կամ­քէն ու պե­տա­կա­նու­թե­նէն զրկո­ւած ժո­ղո­վուրդ մը, ինչ­քան ժա­մա­նակ որ կ­’ապ­րի, միշտ պի­տի ձգտի, ան­խու­սա­փե­լի կեր­պով պի­տի ձգտի իր կամքն ու իր ա­զատ պե­տու­թիւ­նը ձեռք բե­րե­լու: ­Կը կա­րո­ղա­նայ, թէ ոչ՝ ա­տի­կա տար­բեր հարց է, բայց որ պի­տի տեն­չայ ու ձգտի՝ ա­տոր տա­րա­կոյս չկայ:
­Հէնց որ դադ­րե­ցաւ այդ պա­հան­ջը, հէնց որ մե­ռաւ ան­կա­խու­թեան ձգտու­մը, կը նշա­նա­կէ սկսո­ւած է ժո­ղո­վուր­դին հո­գե­վար­քը: Իր ջի­ղե­րուն ու հո­գիին մէջ կեն­սու­նա­կու­թիւն զգա­ցող ժո­ղո­վուրդ մը հրա­ժա­րիլ չի կրնար եր­բեք իր այդ ա­մե­նաբ­նա­կան ձգտու­մէն:

- ­Հայ ժո­ղո­վուր­դը, որ իր քսա­նեօթ դա­րե­րու գո­յու­թեան ըն­թաց­քին իր կեան­քին կէ­սը հպա­տակ է ապ­րած, միշտ ձգտեր է ձեռք բե­րե­լու իր թան­կա­գին կո­րուս­տը, եւ կռիւ է մղեր աշ­խար­հիս ա­մէ­նէն հզօր բռնա­պե­տու­թիւն­նե­րուն դէմ՝ հաս­նե­լու հա­մար կամ պա­հե­լու հա­մար իր ան­կա­խու­թիւ­նը։

- Ա­յո, կրնանք, կրնայ պա­տա­հիլ: Կ­ռո­ւի մէջ նե­տո­ւո­ղը ե՛ւ կը վի­րա­ւո­րո­ւի, ե՛ւ կրնայ մեռ­նիլ: ­Բայց մեռ­նե­լէն վա­խե­ցող ժո­ղո­վուր­դը ո՛չ կրնայ ապ­րիլ ու դի­մա­նալ, ոչ ալ ի­րա­ւունք ու­նի ապ­րե­լու, իբ­րեւ ու­րոյն գո­յու­թիւն, իբ­րեւ ջոկ ան­հա­տա­կա­նու­թիւն: Եւ իր վա­խո­վը ան չ­’ա­զա­տիր մեռ­նե­լէ. միայն կը մեռ­նի քաշք­շո­ւե­լով, հիւ­ծո­ւե­լով, ար­հա­մար­հո­ւե­լով ու ոտ­քի տակ եր­թա­լով:

Ն.