Փետրուար 22ի այս օրը, երկու տարի առաջ, Երեւանի մէջ 92 տարեկանին վախճանեցաւ ակադեմական Գրիգոր Գուրզադեան, որ բնագէտի եւ աստղագէտի, այլեւ՝ մտաւորականի, գեղանկարիչի ու փիլիսոփայի իր մեծարժէք վաստակով՝ արժանաւորապէս կը հանդիսանայ հայ գիտական հանճարի լուսապսակ ճակատը մարմնաւորող հեղի
նակութիւններէն մէկը։
Տիեզերքին ու բնութեան, մարդ էակին եւ մարդկային քաղաքակրթութեան, այլեւ Հայուն եւ Հայաստանին գիտական ընդգրկուն հայեացքով, փիլիսոփայական ներհայեցողութեամբ եւ հասարակական խորաթափանց ընկալումով հետեւող գիտնականն ու մտքի գործիչն է Գրիգոր Գուրզադեան, որ նաեւ մեր օրերուն համար այնքան այժմէական պատգամ ունեցող հոգեմտաւոր փարոս է՝ վկայ իր «Խոհեր... խոհեր...» գործէն հետեւեալ հատուածը.
- «Այս մոլորակի վրայ ձեւաւորուած մարդուց անհնարիութեան աստիճան դժուար է պահաջել ըմբռնել այն, ինչն ինքը պարզապէս չի կարող. դրա համար պիտի ունենալ բոլորովին այլ զգայարաններ: Հեռու չգնանք, մեր օրերում կարող են լինել, պարզւում է, երկու մարդ, որոնցից մէկը՝ այնքան անկիրթ, որ կարող է թոյլ տալ իրեն նկարել ծաղրանկարը Մուհամմէդի, իսկ միւսը՝ ոչ-պակաս տգէտ, կարող է դրան վերաբերուել լրջօրէն՝ անցնելով հաշուեյարդարի՝ ընդհուպ մինչեւ մարդասպանութիւն: Ոչ միայն չկայ ընբռնելու հնարաւորութիւնը նրանց միջեւ, այլ ընդհակառակը՝ հակադրուածութիւնն է դարձել հիմնական յատկություն:
Կամ՝ հետագայ հատուածը Գուրզադեանի «Մի կում ջուր» մտորումներու շարքէն.
- «Քաղաքակրթութեան զարգացման հետ խամրում է մարդու հոգին...
XX դարը եղաւ գագաթնակէտը գիտութեան զարգացման եւ ընդհանուր պրոգրէսի (յառաջդիմութեան): Շնորհիւ մարդու այդ յատկութեան՝ որոշում կայացնելու: Բայց ահա պարադոքսը (հակասութիւնը)՝ այդ նոյն յատկութիւնը դարձրեց քսաներորդ դարը ամենաարիւնալի դարաշրջանը մարդկութեան երեք հազար տարուայ պատմութեան...
«Մարդու բուն էութիւնը չի բացայայտուած դեռ... Մարդուն ազնուացնելու կերպը չի գտնուած դեռ: Իսկ հնարաւո՞ր է դա՝ այդ ազնուացումը: Մարդու գենային (ծինային) այսօրուայ կառուցուածքով՝ վճռականօրէն ոչ»:
Այսօրինակ աշխարհընկալումով յատկանշուող գիտնական ու մտածող դէմքն է Գրիգոր Արամի Գուրզադեան, որ ծնած է 15 Հոկտեմբեր 1922ին, Պաղտատ՝ Իրաք, յարկին տակ Մեծ Եղեռնէն մազապուրծ հայ ընտանիքի, որ հետագային ներգաղթած է Հայաստան։
Գուրզադեան 1944ին աւարտած է Երեւանի Ճարտարագիտական Հիմնարկի (ԵրեւանիՊոլիտեխնիկական Ինստիտուտ) Հիդրոտեխնիկական եւ Շինարարական Ֆակուլտետները։ Նոյն տարին ընդունուած է թեկնածուականի (ասպիրանտուրա) պատրաստութեան։ 1948ին, Վ.Հ. Համբարձումեանի ղեկավարութեամբ, 26 տարեկան հասակին, Գ. Գուրզադեան Մոսկուայի պետական համալսարանին մէջ պաշտպանած է թեկնածուական թեզը՝ «Միջաստղային գազային նիւթի ճառագայթային հաւասարակշռութիւնը» թեմայով։ Վիկտոր Համբարձումեանի հետ երկար տարիներ աշխատած է Բիւրականի աստղադիտարանին մէջ՝ հիմնադրումէն սկսեալ. ըստ էութեան՝ Բիւրականի Աստղադիտարանի հիմնադիր կազմին գլխաւոր անձերէն մէկն է։
1955ին, 33 տարեկանին, Գուրզադեան Լենինկրատի պետական համալսարանին մէջ պաշտպանած է դոկտորական իր թեզը։ Նոյն տարին, ան ամուսնացած է է Մարիաննա Քալանթարի (ծնեալ 1927ին) հետ՝ բանասէր եւ ռուսաց լեզուի դասախօս, որ դուստրն է Հայաստանի մէջ հնագիտութեան հիմնադիրներէն եւ Երեւանի Պետական Համալսարանի հիմնադիր դասախօսներէն՝ աշխարհահռչակ հնագէտ Աշխարհբեկ Քալանթարի։ Անոնց զաւակները՝ Վահագն (ծնեալ 1955ին) եւ Գագիկ (ծնեալ 1957ին) նոյնպէս յայտնի բնագէտներ են, Ֆիզիկամաթեմատիկական Գիտութիւնների դոկտորներ, պրոֆեսորներ։
Գրիգոր Գուրզադեան 1950-66ին ղեկավարած է Բիւրականի Աստղադիտարանի աստղերու եւ միգամածութիւններու բնագիտութեան բաժինը։ Իսկ 1967-1973ին՝ տիեզերական հետազօտութիւններու մասնաճիւղը։
Այնուհետեւ, 1973-1978ին, Գիւրզադեան ղեկավարած է Գառնիի Աստղագիտութեան Լաբորատորիան։
Իսկ 1978-1992ին ստանձնած է Բիւրականի Աստղադիտարանի Արտամթնոլորտային Աստղագիտութեան Լաբորատորիայի վարիչի պատասխանատուութիւնը։
1979էն սկսեալ Գուրզադեան եղած է Երեւանի Ճարտարագիտական Հիմնարկի տիեզերական սարքաշինութեան ամբիոնի վարիչը։ Իսկ 1992-2004ին՝ Գառնիի Տիեզերական Աստղագիտութեան Ինստիտուտի տնօրէնը։
Հանրագիտական աղբիւրներու համաձայն՝ Գրիգոր Գուրզադեան հրատարակած է աւելի քան 200 գիտական յօդուած եւ մէկ տասնեակ ստուարածաւալ մենագրութիւններ՝ նուիրուած աստղաֆիզիկայի հիմնախնդիրներուն։
Հրատարակուած աշխարհի խոշոր հրատարակիչների կողմէ՝ այդ գիրքերով կրթուած են մասնագէտներու ամբողջ սերունդներ։
Գուրզադեան ուսումնասիրած է մոլորակաձեւ միգամածութիւններու բնագիտութիւնը եւ ուժականութիւնը՝ դեռ 1960ականներուն կանխատեսելով մագնիսական դաշտի դերը միգամածութեանց մէջ, ստեղծած է աստղերու բռնկման տեսութիւն՝ հիմնուած անոնց մէջ ընթացող ոչ-ջերմային երեւոյթներու վրայ։ 1990ականներին ան մշակած է սեղմ կրկնակի աստղերու ընդհանուր գունոլորտներ (շուրջքրոմների) եւ կրկնակի գնդաձեւ աստղակոյտերու բնաշրջման տեսութիւններ։
Գուրզադեան տիեզերական աստղագիտութեան յառաջապահներէն է։ Ան ստեղծած է շարք մը գիտական սարքեր ու օփթիք համակարգներ։ Անոր անուան հետ է կապուած «Օրիոն» տիեզերական աստղադիտարանի օփթիք համակարգի աշխատանքի սկզբունքի, ինքնաշխատ կառավարման մեթոդի ստեղծումը։ Դեռ 1960ականներէն, կիրարկելով Ռ-5 պալիսթիք հրթիռներ, ան ղեկավարած է Արեգակի եւ աստղերու գեր-մանիշակագոյն եւ ռենտգենեան դիտումները. առաջին թռիչքը կայացած է 1961ի Փետրվար 15ին՝ Կապուստին-Յար արձակման կայանէն։ 1969ին անոր ղեկավարութեամբ արձակուած են Պրոցիոն Տիեզերական Աստղադիտակը Космос-309 ուղեծրային արբանեակի վրայ, ապա՝ Ալտաիր Ռենտգենեան Ուղեծրային Աստղադիտակը, Метеор արբանեակի վրայ։
Այնուհետեւ Գուրզադեան ձեռնամուխ եղած է նախագծմանը տիեզերական ուղեծրային աստղադիտարաններու, որոնցմէ ամենայայտնին են «Օրիոնները»։ Անոնք կը գերազանցեն ատենին իրականացուող տիեզերական նման գիտափորձերը եւ յանգած են կարեւորագոյն գիտական արդիւնքներու ստացման, տիեզերական սարքաշինական սկզբունքներու մշակման։
Միւս կողմէ՝ Գուրզադեանի ստեղծագործական ժառանգութեան կը պատկանին թէ՛ գեղանկարչական բազմաթիւ կտաւներ, թէ՛ փիլիսոփայական վերլուծումի եւ մտորումներ գիրքեր՝ նուիրուած գիտութեան, արուեստին, ճարտարապետութեան։ 2001ին, Գառնիի մէջ բացուած Տիեզերքի Թանգարանէն ներս ներկայացուած են տիեզերական հետազօտութիւննրու վաղ շրջանի բացառիկ ցուցանմոյշներ։
Հայ գիտական հանճարի բացառիկ այս ներկայացուցիչին յիշատակը ոգեկոչելով՝ ընթերցողի ուշադրութեան կը յանձնենք քաղուածք մը Գուրզադեանի դիպուկ մտորումներէն եւ խորաթափանց դիտարկումներէն.-
- «Հանճարների դարն ապրած ժողովուրդը կամ ազգը հետագայում կարող է յայտնուել եւ որպէս կանոն միշտ յայտնւում է բոլոր չափանիշներով, ինտելեկտով (մտաւոր ներուժ) առաջին հերթին, շատ ցածր մակարդակում: Մակարդակ կամ վիճակ հեռավոր չափով, իսկ աւելի յաճախ ոչնչով չյիշեցնող այդ ժողովրդի հեռավոր անցեալում, նրա ոսկեդարում ապրած քաղաքականութիւնը:
«Դրա ճչացող օրինակը կարող է հանդիսանալ այսօրուայ Եգիպտոսը.- Տարածքը կայ, երկիրը կայ, բայց դա փարաւոնների էպոխայի (դարաշրջան) Եգիպտոսը չէ արդէն, չկայ այն հեռաւոր ժամանակների ժողովուրդը՝ ղպտիները, դա արաբական երկիր է՝ փարաւոնների էպոխայի Եգիպտոսի հետ բացարձակապէս ոչինչ ընդհանուր չունեցող:
«Երկրորդ օրինակը կարող է լինել այսօրուայ Յունաստանը, երկիրը կայ՝ Յունաստան, ժողովուրդը նույնպէս՝ յոյներ են, բայց ո՛չ այսօրուայ երկիրը եւ ոչ էլ յատկապէս ժողովուրդը չունի ոչինչ ընդհանուր հելլէնական Յունաստանի կուլտուրայի (մշակոյթ եւ քաղաքակրթութիւն) ու մտածողության հետ: Երբեմնի հելլէնական Յունաստանը՝ այսօրուայ քաղաքակրթութեան օրրանը, հիմա իր ամէն ինչով դարձել է Եւրոպայի ամենաաննկատ երկրներից մէկը»: («Մի կում ջուր»)
- «Մենք ունե՞նք պատկերացում, թէ ի՞նչ չարչարանք է քաշում մեր հայ տանտիրուհին, առաւօտ ծէգից մինչեւ ուշ երեկոյ անվերջ շարժման մէջ, եփել, թափել, տուն հաւաքել, լուանալ, երեխաներին լողացնել, հիւրեր ընդունել ու ճանապարհ դնել... Ու այդ ամէնը առանց տրտունջի, առանց ձայն հանելու... Առաջին արթնացողն ինքն է, վերջին անկողին մտնողը նոյնպես ինքը... Դարեր, դարեր այդպէս է եղել, հայ գիւղի տանտիրուհին առասպել է, ամէն չափից ու ըմբռնումից դուրս երեւոյթ... Ծնկի պիտի գալ այդ կին արարածի աոաջ... Ու մտածել, որ հորիզոնից բարձրացող այսօրուայ քաղաքակրթութիւնը կարող է վերջը բերել այս աշխարհի, այս հոգեբանութեան... Դա կը լինի եւ մեր վերջը, մեր ժողովրդի, մեր պատմութեան... («Խոհեր... խոհեր...»)։
Ն.