Յու­նո­ւար 25ի այս օ­րը, 95 տա­րի ա­ռաջ, Լե­նի­նի Կար­միր Ռու­սաս­տա­նին անձ­նա­տուր ե­ղած եւ Պոլ­շե­ւի­կեան Յեղ­կո­մի ամ­բող­ջա­տի­րու­թեան տակ ին­կած՝ Հա­յաս­տանն ու հա­յու­թիւ­նը ապ­րե­ցան մեր նո­րա­գոյն պատ­մու­թեան ա­մէ­նէն դառն ու ա­մօ­թա­լի օ­րե­րէն մէ­կը։

Յու­նո­ւար 1921ի այս օ­րը, Հա­յոց Ազ­գա­յին Բա­նա­կին ամ­բողջ սպա­յա­կազ­մը, սպա­րա­պետ Զօր. Թով­մաս Նա­զար­բէ­կեա­նի գլխա­ւո­րու­թեամբ՝ 1200 սպա­նե­րով շա­րա­սիւն կազ­մած, ձիւն-ձմրան եւ հե­տիոտն, պոլ­շե­ւիկ­նե­րու նո­րան­շա­նակ Յեղ­կո­մին կող­մէ աք­սորո­ւե­ցաւ դէ­պի Ռու­սաս­տա­նի խո­րե­րը։

Հա­յա­դա­ւու­թեան ու հայ­րե­նա­դա­ւու­թեան այդ ազ­գա­յին-քա­ղա­քա­կան ո­ճի­րը ինչ­պէս օ­րին, այն­պէս ալ մին­չեւ այ­սօր, ա­մօ­թի խա­րա­նի պէս անջն­ջե­լի կը մնայ հայ ժո­ղո­վուր­դի ի­րե­րա­յա­ջորդ սե­րունդ­նե­րու ազ­գա­յին յի­շո­ղու­թեան մէջ։

Ազ­գա­յին պատ­կա­նե­լու­թեան եւ ներշն­չու­մի տար­րա­կան ապ­րու­մը ու­նե­ցող հայ­կա­կան իշ­խա­նու­թիւն մը ինչ­պէ՞ս կրնար ըն­դու­նակ դառ­նալ սե­փա­կան բա­նա­կը գլխա­տե­լու նման յան­ցա­գոր­ծու­թեան...

Ա­յո՛, հա­յոց ար­դի պատ­մու­թեան 25 Յու­նո­ւար 1921ի այդ սեւ է­ջը մո­ռա­ցու­մի եւ ան­տե­սու­մի կը մատ­նեն բո­լոր ա­նոնք, ո­րոնք ա­մե­նայն հանգս­տու­թեամբ կ­՚ըն­դու­նին այ­սօ­րո­ւան՝ 25ա­մեայ վե­րան­կա­խա­ցեալ Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թեան հիմ­նա­կան այն օ­րէն­քը, որ «Երկ­րորդ Հան­րա­պե­տու­թիւն» կ­՚ա­նո­ւա­նա­կո­չէ խորհր­դա­յին ամ­բող­ջա­տի­րու­թեան ա­պազ­գա­յին, եր­բեմն նաեւ հա­կա­հայ ճնշում­նե­րու 70ա­մեա­կը... Խորհր­դա­յին Հա­յաս­տա­նի Սո­ցիա­լիս­տա­կան Հան­րա­պե­տու­թեան իբր թէ «բնա­կան» եւ «հա­րա­զատ» մի­ջան­կեալ օ­ղա­կը հռչա­կե­լով Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թեան՝ տա­պա­լա­ծին թէ վե­րան­կա­խա­ցեա­լին։

Նախ՝ ե­րե­ւա­կա­յե­ցէք եօ­թը դա­րե­րու գե­րու­թե­նէն ետք իր ան­կա­խու­թիւ­նը նո­ւա­ճած հայ ժո­ղո­վուր­դը։ Պատ­կե­րա­ցու­ցէք նո­րան­կախ Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թիւ­նը՝ ազ­գա­յին պե­տա­կա­նու­թեան իր կռո­ւան­նե­րը հիմ­նադ­րե­լու սխրան­քով եւ «ան­ձեւ քաոս»էն, սու­գի ու սո­վի, ա­րեան ու մա­քա­ռու­մի օր­հա­սա­կան պայ­ման­նե­րէն Րաֆ­ֆի­նե­րու եւ Դա­նիէլ Վա­րու­ժան­նե­րու կան­խա­տե­սած «խեն­թի ե­րազ»ն­ ու «վար­դա­հե­ղեղ ար­շա­լոյս­ներ»ը ի­րա­գոր­ծե­լու եր­կուն­քով։

Ա­պա՝ մտա­բե­րե­ցէք, զու­գա­հե­ռա­բար, Օս­մա­նեան եւ Ցա­րա­կան կայս­րու­թեանց փլա­տակ­նե­րուն վրայ ա­հագ­նա­ցող մո­լե­ռան­դու­թեան եւ այ­լա­մեր­ժու­թեան նո­րա­նուն խոր­շակ­նե­րը՝ պոլ­շե­ւի­կեան եւ քե­մա­լա­կան կա­տա­ղու­թեան բոր­բո­քում­նե­րը... ո­րոնց կայ­սե­րա­պե­տա­կան եւ դա­ւա­նա­մո­լա­կան գրոհ­նե­րուն խանգար­ման կամ խո­չըն­դոտ­ման պա­տո­ւար նկատուե­ցան Հա­յաս­տանն ու հայ ժո­ղո­վուր­դը։

Հա­յոց պատ­մու­թեան 1920-1921 թո­ւա­կան­նե­րու ազ­գա­յին-պե­տա­կան եւ աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան վե­րի­վայ­րում­նե­րու այդ պաս­տա­ռին վրայ, ազ­գա­դա­ւու­թե­նէն տար­բեր ի՞նչ գնա­հա­տա­կան կա­րե­լի է տալ մեր Ազ­գա­յին Բա­նա­կի սպա­յա­կան անձ­նա­կազ­մին՝ սպա­րա­պետ զօ­րա­վար Թով­մաս Նա­զար­բէ­կեա­նի գլխա­ւո­րու­թեամբ 1200 հայ բարձ­րաս­տի­ճան սպա­նե­րու զի­նա­թա­փու­մին, ձեր­բա­կա­լու­մին եւ հե­տիոտն աք­սո­րին դէ­պի Ռու­սաս­տա­նի խո­րե­րը։

«­Հա­յու ճակ­տին ա­մօ­թի խա­րան»էն տար­բեր ի՞նչ գնա­հա­տա­կան կա­րե­լի է տալ նման քայ­լի։

Ու­րիշ ի՞նչ գնա­հա­տա­կան կրնան ստա­նալ, Լե­նին-­Քե­մալ մեղ­սակ­ցու­թեամբ եւ սո­ւին­նե­րու ու­ժով, ան­կախ Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թեան պար­տադ­րուած խորհր­դայ­նա­ցու­մը, Ա­լեք­սանդ­րա­պո­լի անձ­նա­տո­ւա­կան խայ­տա­ռակ դաշ­նա­գի­րը, Հան­րա­պե­տու­թեան ղե­կա­վար գոր­ծիչ­նե­րու չե­կա­յա­կան բան­տար­կու­մը եւ «մաք­րա­գոր­ծում»ը ու, իբ­րեւ փշէ դափ­նեպ­սա­կը այդ ա­մէ­նուն, Հա­յոց Բա­նա­կի սպա­յա­կազ­մին ա­նարգ աք­սո­րը։

Գի­տու­թեամբ թէ ան­գի­տու­թեամբ, կա­մայ թէ ա­կա­մայ, Ք­րեմ­լէն թէ Ան­գա­րա­յէն կամ հա­ւա­սա­րա­պէս եր­կու կող­մե­րէն ե­կած հրա­հանգ­ներ գոր­ծադ­րե­լով թէ ներ­քին՝ սե­փա­կան ի՜նչ-ի՜նչ բար­դոյթ­նե­րու բա­ւա­րա­րու­թիւն տա­լու հի­ւան­դա­գին մտայ­նու­թեամբ, թուրք ու թա­թար պոլ­շե­ւիկ­նե­րու հետ եղ­բայ­րա­ցած՝ հայ պոլ­շե­ւիկ «յե­ղա­փո­խա­կան»նե­րը, փաս­տօ­րէն, դի­մե­ցին հայ ազ­գա­յին պե­տա­կա­նու­թեան ող­նա­սիւ­նը գլխա­տե­լու ի­րենց ան­նե­րե­լի քայ­լին, ո­րուն ա­հա­ւոր բարձ­րա­կէ­տը պի­տի հան­դի­սա­նար, հե­տա­գա­յին, հայ մտքի ու տա­ղան­դի ուղ­ղա­կի ֆի­զի­քա­կան մաք­րա­գոր­ծու­մը 1936-1937ա­կան­նե­րուն...

Պատ­մու­թեան ա­նի­ւը շրջո­ւած է այ­սօր եւ վե­րան­կա­խա­ցեալ Հա­յաս­տա­նի Ազ­գա­յին Բա­նա­կը իր հա­յեաց­քը ուղ­ղած է հա­յոց պատ­մու­թեան մօ­տա­ւոր թէ հե­ռա­ւոր ան­ցեա­լի հե­րո­սա­կան է­ջե­րուն՝ գե­րա­գոյն անձ­նո­ւի­րու­թեամբ Հա­յաս­տա­նի ու հա­յու­թեան յաղ­թա­կան ու­ղին նո­ւա­ճած ա­րի այ­րե­րուն՝

- Որ­պէս­զի Հայ­րե­նի­քի եւ հայ ժո­ղո­վուր­դի պաշտ­պա­նու­թեան իր սրբազ­նա­գոյն ա­ռա­քե­լու­թեան մէջ, մե­րօ­րեայ հայ զի­նո­ւո­րը պա­տանդ չմնայ հա­յու ճակ­տին խա­րա­նո­ւած ա­մօ­թի մղձա­ւան­ջին։

- Որ­պէս­զի մեր պատ­մու­թեան տխուր օ­րե­րէն մէ­կը պոլ­շե­ւիկ­նե­րու կող­մէ ա­նարգ աք­սո­րի դա­տա­պար­տուած ԴՐՕ­նե­րու եւ Նա­զար­բէ­կեան­նե­րու ռազ­մա­հայ­րե­նա­սի­րա­կան սխրանք­նե­րը ներշնչ­ման, գօ­տեպնդ­ման ու հպար­տու­թեան աղ­բիւր դառ­նան մեր նո­րա­հաս սե­րունդ­նե­րուն հա­մար։

Որ­պէս­զի մէ­կան­գա­մընդ­միշտ փա­կո­ւի հա­յա­նուն իշ­խա­նու­թեանց կող­մէ սե­փա­կան ժո­ղո­վուր­դին ու ա­նոր սե­րուց­քին դէմ հա­լա­ծանք ծա­ւա­լե­լու եւ ազ­գա­յին հե­րոս­ներ գլխա­տե­լու ա­մօ­թա­լի է­ջը։

Եւ ի­րա­ւամբ ազ­գա­յին հե­րոս էր զօ­րա­վար Թով­մաս Նա­զար­բէ­կեան՝ բա­ռին ա­մէ­նէն պարզ ու դա­սա­կան նշա­նա­կու­թեամբ, այ­լեւ խո­րի­մաստ ու հպար­տու­թիւն ներշն­չող հնչե­ղու­թեամբ։

4 Օ­գոս­տոս 1855ին Թիֆ­լիս ծնած՝ հա­րուստ ըն­տա­նի­քի զա­ւակ այս հա­յոր­դին ընդ­հան­րա­պէս ռու­սա­կան շրջա­նա­կի մէջ կազ­մա­ւո­րո­ւած էր, զի­նո­ւո­րա­կա­նի իր կրթու­թեամբ ցա­րա­կան բա­նա­կի ծնունդ էր եւ ռազ­մա­կան իր քա­ջա­գոր­ծու­թիւն­նե­րուն կրա­կի մկրտու­թիւ­նը ստա­ցած էր 1877-1878ի ռուս-թրքա­կան պա­տե­րազ­մի ըն­թաց­քին։ Բայց յատ­կա­պէս 1904ի ռուս-ճա­փո­նա­կան պա­տե­րազ­մին գնդա­պե­տի աս­տի­ճա­նով իր մաս­նակ­ցու­թեամբ է, որ հա­յազ­գի այս զի­նո­ւո­րա­կա­նին հե­րո­սա­կան սխրանք­նե­րը մեծ հռչակ ա­պա­հո­վե­ցին ա­նոր եւ ար­ժա­նա­ցու­ցին Ցա­րա­կան բա­նա­կի հրա­մա­նա­տա­րու­թեան ոս­կեայ սու­րի պար­գե­ւին։

1903-1905 թո­ւա­կան­նե­րը նաեւ Ցա­րա­կան Ռու­սաս­տա­նի հա­կա­հայ ոտնձ­գու­թիւն­նե­րու ժա­մա­նա­կաշր­ջան էր։ Հայ ե­կե­ղե­ցա­պատ­կան կա­լո­ւած­նե­րու բռնագ­րաւ­ման փոր­ձով իր գա­գաթ­նա­կէ­տին հա­սած՝ «­Հա­յաս­տան ա­ռանց հա­յու» կար­գա­խօ­սով Ցա­րիզ­մի ծա­ւա­լած հա­լա­ծան­քը իր հա­կա­հայ դրսե­ւո­րու­մը ու­նե­ցաւ նաեւ ցա­րա­կան բա­նա­կէն ներս, երբ հայ ծա­գու­մով բարձ­րաս­տի­ճան զի­նո­ւո­րա­կան­նե­րը հե­ռու պա­հո­ւե­ցան զօ­րա­բա­ժին­նե­րու հրա­մա­նա­տա­րու­թեան ի­րենց նո­ւա­ճած պաշ­տօն­նե­րէն։ Նոյ­նը պա­տա­հե­ցաւ նաեւ զօր. Նա­զար­բէ­կեա­նի պա­րա­գա­յին, որ սա­կայն չհա­մա­կեր­պե­լով՝ ան­վա­րան ներ­կա­յա­ցաւ իր գե­րա­դա­սին եւ ներ­կա­յա­ցուց ցա­րա­կան բա­նա­կէն իր հրա­ժա­րա­կա­նը՝ խրոխ­տա­բար յայ­տա­րա­րե­լով, թէ ոչ միայն հայ­կա­կան ծա­գում ու­նի, այ­լեւ հայ է ու հպարտ է իր հա­յու­թեամբ։

Ամ­բողջ տա­սը տա­րի ռու­սա­կան բա­նա­կէն հե­ռու մնա­լէ ետք, 1914ին, Ա­ռա­ջին Աշ­խար­հա­մար­տի բռնկու­մին հետ, ցա­րա­կան բա­նա­կի վե­րին հրա­մա­նա­տա­րու­թիւ­նը վերս­տին ծա­ռա­յու­թեան կան­չեց զօր. Նա­զար­բէ­կեա­նին՝ ա­նոր վստա­հե­լով Բ. Կով­կա­սեան Հ­րա­ցա­նա­ձիգ Զօ­րա­բաժ­նի հրա­մա­նա­տա­րու­թիւ­նը։

Վերսկ­սան հա­յոց զօ­րա­վա­րին հե­րո­սա­կան քա­ջա­գոր­ծու­թեանց շար­քը. յատ­կա­պէս պատ­մա­կան Ա­ւա­րայ­րի դաշ­տէն ոչ շատ հե­ռու Տիլ­մա­նի ճա­կա­տա­մար­տին՝ զօր. Նա­զար­բէ­կեան, իր կող­քին ու­նե­նա­լով Կա­մա­ւո­րա­կան Ա­ռա­ջին Գուն­դը հրա­մա­նա­տար հե­րոս Անդ­րա­նի­կը, ջախ­ջա­խիչ պար­տու­թեան մատ­նեց հա­րա­ւէն՝ պարս­կա­կան սահ­մա­նէն Հա­յաս­տա­նի ուղ­ղու­թեամբ ար­շա­ւող Խա­լիլ Փա­շա­յի զօր­քը։ Զօր. Նա­զար­բէ­կեան յաղ­թա­կան մուտք գոր­ծեց Պիթ­լիս, ա­պա՝ ար­շա­ւեց Վա­նի ուղ­ղու­թեամբ եւ գ­նու­թեան հա­սաւ Վաս­պու­րա­կա­նի հա­յու­թեան հե­րո­սա­մար­տին։ 1917ի Հոկ­տեմ­բե­րին տե­ղի ու­նե­ցած պոլ­շե­ւի­կեան յե­ղաշրջու­մէն ետք, երբ Լե­նի­նի «տուն դարձ»ի հրա­հան­գին ըն­դա­ռա­ջող ռուս զի­նո­ւոր­նե­րու դա­սալքու­թեամբ քայ­քա­յո­ւե­ցաւ ցա­րա­կան բա­նա­կը, Թիֆ­լիս հաս­տա­տո­ւած Հայ Ազ­գա­յին Խոր­հուր­դը ցա­րա­կան բա­նա­կին մէջ յա­ռա­ջա­ցո­ւած Հայ­կա­կան Կոր­պու­սի ընդ­հա­նուր հրա­մա­նա­տար կար­գեց զօ­րա­վար Նա­զար­բէ­կեա­նին, որ իր այդ հան­գա­ման­քով պատ­մակշիռ իր ներ­դու­մը ու­նե­ցաւ Հա­յաս­տա­նի ան­կա­խու­թիւ­նը կեր­տած Սար­դա­րա­պա­տի, Բաշ Ա­պա­րա­նի եւ Ղա­րա­քի­լի­սէի հե­րո­սա­կան ճա­կա­տա­մարտ­նե­րուն ղե­կա­վար­ման մէջ՝ այդ հի­ման վրայ ար­ժա­նա­նա­լով նո­րաս­տեղծ Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թեան Ազ­գա­յին Բա­նա­կի Ս­պա­րա­պե­տի բարձ­րա­գոյն պաշ­տօ­նին։

Ա­հա այս­պի­սի՛ տա­րո­ղու­թեամբ Ազ­գա­յին Հե­րո­սին եւ ա­նոր հրա­մա­նա­տա­րու­թեամբ գոր­ծած Հայ­կա­կան Բա­նա­կի սպա­յա­կոյ­տին դէմ էր ուղ­ղո­ւած հայ պոլ­շե­ւիկ­նե­րու ա­նարգ քայ­լը՝ հայ ժո­ղո­վուր­դին հպար­տու­թիւ­նը կազ­մող հե­րոս­նե­րը աք­սո­րե­լով դէ­պի Ռու­սաս­տա­նի խո­րե­րը։

Ա­հա թէ ին­չո՛ւ միշտ կը յի­շենք եւ կը յի­շեց­նենք մեր սե­րունդ­նե­րուն, որ հա­յոց նո­րա­գոյն պատ­մու­թեան տխուր օ­րե­րէն մէ­կը, պոլ­շե­ւիկ­նե­րու ձե­ռամբ, ա­նարգ աք­սո­րի դա­տա­պար­տո­ւե­ցաւ հա­յոց նո­րա­կազմ բա­նա­կին ամ­բողջ սպա­յա­կազ­մը՝

- Որ­պէս­զի ա­զատ ու ան­կախ Հա­յաս­տան կեր­տած հայ զի­նո­ւոր­նե­րու ղե­կա­վա­րու­թեան մարմ­նա­ւո­րած ռազ­մա­հայ­րե­նա­սի­րա­կան սխրանք­նե­րը ներշնչ­ման, գօ­տեպնդ­ման ու հպար­տու­թեան աղ­բիւր դառ­նան նո­րա­հաս սե­րունդ­նե­րուն հա­մար։

- Որ­պէս­զի ոչ մէկ պա­րա­գա­յի կրկնո­ւի հա­յաա­նուն իշ­խա­նու­թեանց կող­մէ սե­փա­կան ժո­ղո­վուր­դին ու ա­նոր սե­րուց­քին դէմ հա­լա­ծանք ծա­ւա­լե­լու եւ ազ­գա­յին հե­րոս­ներ գլխա­տե­լու ազ­գա­դա­ւու­թիւ­նը։

Ն.