Աւելի քան դար մըն է, որ հայոց իրերայաջորդ սերունդները, ազգային իրենց յիշողութիւնը մշտարծարծ պահելու համար, յեղափոխական մեր երգերու շարքին, շարունակ իրենց շրթներուն վրայ կը վերաթարմացնեն սրտառուչ երգը անմահն Գալուստ Արխանեանի.-
Ազատութեան որդին եմ,
Արխանեան Գալուստն եմ.
Երբ որ բանտէն ազատուիմ
Դարձեալ խումբ պիտի կազմեմ։
Թուով հինգ ընկեր էինք,
Մէկ սիրտ՝ մէկ հոգի էինք,
Դարձեալ չէինք յանձնուեր,
Աւա՜ղ, անօթի էինք:
Առաւօտ արշալոյսին,
Չորս կողմերնիս պատեցին,
Ամբողջ չորս օր, չորս գիշեր
Չորս հարիւր թշնամիներ:
Քա՛ջդ Խորէն ի՞նչ եղար,
Երեք գնդակով ինկար,
Մինչ դեռ հոգի կուտայիր,
Դարձեալ պատերազմեցար:
Զէնքերըս տուր մայրիկըս,
Սուրս ալ դուն տուր քոյրիկըս,
Երթամ կռուիմ վատին դէմ,
Խորէնին վրէժն լուծեմ։
Արխանեան Գալուստին երգը վերյիշելու եւ վերանորոգելու յատուկ պատճառ ունինք այսօր՝ Նոյեմբեր 18ին, որովհետեւ 110 տարի առաջ, բանտային տաժանքի տակ, առյաւէտ փակուեցան կրակուբոց աչքերը հայ ազգային-ազատագրական շարժման յառաջամարտիկ յեղափոխականին։
Հայկական Յեղափոխութեան առաջին «ծիծեռնակներէն» էր Գալուստ Արխանեան, որ Տերսիմի Քեռիին (Ռուբէն Շիշմանեան) հետ՝ նախակարապետը եղաւ Փոքր Հայքի հայութեան ազատագրական պայքարի շղթայազերծումին։ Երկուքով՝ անոնք կազմեցին Երզնկայի, Ակնի եւ Տիվրիկի հայ ըմբոստ երիտասարդները համախմբող ֆետայական խումբեր, ծառացան թուրք ոստիկաններու եւ աւազակաբարոյ խուժանի հակահայ կեղեքումներուն ու հարստահարութիւններուն դէմ, պատուհասը դարձան հայ մատնիչներուն եւ դաւաճաններուն, մարտունակութիւն եւ պայքարի կորով ներշնչեցին բազմաչարչար մեր ժողովուրդին եւ, անհաւասար ուժերով կռիւը յառաջ մղելու դաժան ճակատագրով, բանտային պայմաններու մէջ իրենց երիտասարդ կեանքը նուիրաբերեցին հայ ժողովուրդի եւ Հայաստանի ազատագրութեան բագինին։
Գալուստ Արխանեան Երզնկայի հայկական հինաւուրց գաւառի՝ Մնձուրի Արմտան գիւղի ծնունդ էր։ Լոյս աշխարհ եկած էր 1860ին, մեծատուն Արխանեաններու յարկին տակ։ Պատանի տարիքէն կորսնցուցած էր հայրը եւ պանդուխտ գացած էր Պոլիս, ուր երզնկացիները հռչակ հանած էին իբրեւ լաւ փռապաններ։ Գալուստ միացած էր Պոլսոյ մէջ պանդուխտ երիտասարդներու կազմած ինքնազարգացման խումբերուն, որոնք հայ յեղափոխական շարժման գաղափարական կազմաւորման հնոցներ էին։
1890ին, արդէն երեսուն տարեկան պարթեւահասակ երիտասարդ, Գալուստ Արխանեան իր մասնակցութիւնը բերաւ Յուլիսին բռնկած Գում Գափուի մեծ ցոյցերուն, որոնք կատաղեցուցին Համիտեան բռնակալութիւնը եւ պատրուակ ծառայեցին հայ յեղափոխականներու դէմ համատարած հալածանքի կազմակերպումին։
Արխանեան կրցաւ խոյս տալ թուրք ոստիկանութեան հետապնդումներէն եւ վերադարձաւ իր ծննդավայրը։ Հայրը մահացած էր արդէն, մայրը կ’ապրէր, Գալուստ ամուսնացաւ եւ ընտանիք կազմեց, բայց ոչ մէկ հանգիստ օր ճանչցաւ, որովհետեւ ամբողջ էութեամբ համակուած էր ընդվզումով եւ ցասումով՝ ի տես անզէն ու խաղաղասէր իր ժողովուրդին դէմ գործադրուող թրքական խժդժութիւններուն, որոնք անպատասխան կը մնային եւ աւելիով կը սաստկանային։
Պոլսոյ մէջ Արխանեան արդէն ծանօթացած էր Հնչակեան կուսակցութեան, իսկ Երզնկայի մէջ մօտէն շփում ունեցաւ նորաստեղծ Դաշնակցութեան կողմէ շրջանը առաքուած առաջին գործիչներուն հետ։ Միացաւ Դաշնակցութեան եւ ձեռնարկեց իր սեփական խումբը կազմելու եւ, այդ ճամբով, շրջանի հայութեան զինման գործը յառաջ մղելու եւ ժողովրդային ինքնապաշտպանութիւնը կազմակերպելու աշխատանքին։ Իր կազմակերպական տաղանդին եւ անվեհեր նկարագրին բերումով՝ Գալուստ Արխանեան շուտով դարձաւ Ակնի, Տիվրիկի, Արաբկիրի եւ Երզնկայի տարածքին արագօրէն կազմուող յեղափոխական խմբակները շաղկապող դէմքը։
Թրքական իշխանութիւնները ամէնուր հետապնդումի տակ առած էին հայ յեղափոխականներու շարժումները, իսկ հայանուն լրտեսներ ու մատնիչներ կը վխտային ամէն կողմ։ Այդ պայմաններուն մէջ, ինչպէս որ կը վկայէ Գալուստ Արխանեանին աւելի ուշ (արդէն բանտ գտնուած շրջանին) անձնապէս՝ իբրեւ բանտ ուտելիք տանող պատանի ճանչցած Գաբրիէլ Լազեանը, Հոկտեմբեր 1891ին Արմտանի մէջ կ’ահաբեկուի տխրահռչակ լրտես մը՝ Էօմար Փէհլիվան անունով։
Թուրք ոստիկանութիւնը խուճապի կը մատնուի եւ կը ձեռնարկէ հայ երիտասարդներու ձերբակալութեան։ Կանխատեսելով իր ձերբակալման մօտալուտ վտանգը, Արխանեան կ’որոշէ իր խումբով բարձրանալ լեռները եւ ամբողջապէս նետուիլ ֆետայական կռուի մէջ։
Իր գլխաւոր զինակիցներն էին ակնցիներ Սահակ Ժամկոչեան եւ Ղուկաս Ճանիկ, իսկ արմտանցիներ Խորէն Շիշմանեան (Տերսիմի Քեռիին եղբայրը) եւ Գէորգ Վէվէյեան։
Գալուստ Արխանեան եւ իր խումբը ոչ միայն պատուհասը դարձան թուրք եւ քիւրտ ասպատակներուն ու հայանուն լրտես-մատնիչներուն, այլեւ եղան սեփական ժողովուրդին ինքնավստահութիւն ներշնչող ու մարտունակութիւն ջամբող առասպելատիպ հերոսներ։ Փոքր Հայքի բարձրաբերձ լեռները ապաստանած էր նաեւ Տերսիսի Քեռին եւ հոն է, Սեպուհ լերան վրայ է, որ Արխանեան եւ Քեռի կը համակարգեն իրենց ուժերը ու մեծ թափով յառաջ կը մղեն թշնամիներու պատուհասման եւ մեր ժողովուրդի պաշտպանութեան իրենց յաղթական կռիւները։
Բայց թրքական բանակի 3րդ զօրաբաժնի հրամանատարութիւնը, որուն յանձնուած էր Երզնկայի նահանգը, վճռած էր ամէն գնով ձեռք ձգել զոյգ յեղափոխականները։ Քանի մը անգամ թուրք զօրքը կրցաւ, լրտես-մատնիչներու օգնութեամբ, գտնել Գալուստ Արխանեանի խումբին հետքը, պաշարել զանոնք, բայց միշտ ալ հայ յեղափոխականները կրցան յաղթանակ տանիլ թշնամիի անհամեմատօրէն մեծաթիւ ուժերուն դէմ։
1893ի Դեկտեմբերին տեղի ունեցան ճակատագրական մատնութիւնն ու պաշարումը։ Գալուստ իր հինգ ընկերներով ապաստանած էր Արմտանի մերձակայ լերան մը քարայրը, որուն մասին հայ մատնիչներ տեղեկացուցին թուրք զօրքին։ Աւելի քան 400 զինուորներ պաշարեցին քարայրը, բայց չկրցան ձեռք անցընել հայ ֆետայիները։ Երեք-չորս օր Գալուստ եւ իր ընկերները անվհատ կռիւ մղեցին, դիմադրեցին եւ ձախողութեան մատնեցին քարայր մուտք գործելու թրքական փորձերը, բայց չկրցան ճեղքել պաշարման օղակը։ Օրհասական պահը կը մօտենար, որովհետեւ զինամաթերքն ու սննդեղէնը կը հատնէին...
Նոյնիսկ այդ պայմաններուն մէջ հայ յեղափոխականները վճռեցին մինչեւ վերջին շունչ շարունակել կռիւը եւ անձնատուր չըլլալ։ Այդ պատճառով ալ թշնամին դիմեց նենգութեան։ Պարտադրեց Գալուստի մօր, որ քարայր մտնէ եւ Գալուստն ու ընկերները համոզէ՝ անձնատուր ըլլալու, խոստանալով որ անոնց դէմ ոչ մէկ բռնութիւն պիտի գործադրուի։ Այդ փորձը քանի մը անգամ կրկնուեցաւ եւ ի վերջոյ հայ յեղափոխականները անձնատուր եղան թուրք զօրքին։ Թուրք հրամանատարը իր խոստումը չյարգեց Խորէնի պարագային եւ սպաննեց զայն անձնատուութեան պահուն, իսկ Գալուստն ու միւսները նետեց բանտերը։
Գալուստ Արխանեան դատապարտուեցաւ մահապատիժի, որ յետոյ վերածուեցաւ ցկեանս բանտարկութեան։ 12 տարի ան տաժանակիր բանտարկութիւն կրեց։ Եկաւ ժամանակ, որ բանտի մէջ շղթայակապ առանձնացուեցաւ, որովհետեւ ոչ միայն մերժեց, ծեծի տակ անգամ, խոստովանութիւններ կատարել, այլեւ՝ բանտարկեալ թուրք թէ քիւրտ աւազակներուն դէմ կռիւ մղեց եւ հայ բանտարկեալներուն պաշտպան կանգնեցաւ։
12 տարուան բանտարկութենէ ետք, Գալուստ Արխանեան բռնուեցաւ բանտարկեալները վարակած ժանտատենդէ, որ մահացու եղաւ ու վերջակէտ դրաւ առիւծասիրտ հայ յեղափոխականի 45ամեայ կեանքին։
Գալուստ Արխանեան հայ ժողովուրդին կտակեց «Ազատութեան Որդիի» իր անմահ օրինակը, որուն հայ մեծանուն գրող Վրթանէս Փափազեան նուիրեց «Հաջի Բէկ» գործը, իսկ Աբիկ Վարդապետեան՝ «Մնձուրի Առիւծը» մենագրութիւնը։
Գալուստ Արխանեանի յիշատակը ոգեկոչելով եւ օրինակը ներշնչման աղբիւր դարձնելով՝ հայ ազատագրական շարժման անզուգական կենսագիր Գաբրիէլ Լազեան իրաւացիօրէն կը նշէ՝ «Հայ յեղափոխութիւնը ոչ թէ դուրսէն հրահրուած, այլ ժողովրդական ինքնաբուխ շարժում մըն էր, ինչպէս որ կը վկայէ Գալուստ Արխանեանի կեանքը»։
Գալուստ Արխանեան ինքնուրոյն մարմնաւորումը եղաւ միսը միսէն եւ ոսկորը ոսկորէն հայ ժողովուրդի ծոցէն ծնած եւ իր գերագոյնը սեփական ժողովուրդի ֆիզիքական պաշտպանութեան, հայութեան ազգային եւ ընկերային իրաւունքներու ծեռքբերման եւ Հայաստանի ազատագրութեան նուիրաբերած «Անկեղծ Զինուոր»ի։
Ն.