8 Հոկ֊տեմ֊բե֊րի այս օրը կ'ոգեկոչենք մահուան 80ամեակը հայ գրականութեան շնորհալի մանկագիր եւ սիրուած առակագիր Խնկօ Ապէրի, որ իր պարզ, հաղորդական եւ կրթիչ ստեղծագործութիւններով ու մանկավարժական երկարամեայ գործունէութեան վաստակով՝ փնտռուած անուն է հայոց սերունդներուն համար, հայ մշակոյթի ու հայեցի արժէքներու սէրն ու պաշտամունքը սերմանելով անոնց ներաշխարհին մէջ։

Աթաբէկ Խնկոյեան ծնած էր Սպի֊տակի գիւ֊ղե֊րէն Ղա֊րա֊պո֊յա֊յի մէջ, 1870ին, Յովհաննէս Խնկոյ֊եանի նահապետական յարկին տակ։ Ան կոչուած էր անմահանալու հայ գրականութեան մէջ Խնկօ Ապէր գրչա֊նու֊նով՝ իր ուրոյն տեղը գրա֊ւելով հայ ժո֊ղո֊վուր֊դի ար֊ժա֊նա֊ւոր մանկագիր֊նե֊րու եւ առակագիրներու շար֊քին։ Խնկօ Ապէր ապ֊րե֊ցաւ 65 տա֊րի եւ իր կեան֊քին մեծ մա֊սը ամ֊բող֊ջա֊պէս նուի֊րեց հայ ման֊կա֊կան գրա֊կա֊նու֊թեան, նա֊եւ՝ ման֊կա֊վար֊ժու֊թեան։ Իր առակ֊նե֊րով եւ ման֊կա֊կան աշ֊խար֊հը ջեր֊մաց֊նող գոր֊ծե֊րով՝ դար֊ձաւ նո֊րա֊հաս սե֊րունդ֊նե֊րու սիրուած գրո֊ղը։ Եւ հայ ժո֊ղո֊վուր֊դը ըստ ար֊ժան֊ւոյն գնա֊հա֊տեց վաս֊տա֊կա֊շատ իր գրո֊ղին՝ անոր ծննդա֊վայ֊րը յետ մա֊հու վե֊րան֊ուա֊նե֊լով Խնկոյ֊եան։

Գիւ֊ղի վար֊ժա֊րա֊նին մէջ նա֊խակր֊թու֊թիւնը ստա֊նա֊լէ ետք, ըն֊դուն֊ուե֊ցաւ Ալեք֊սանդ֊րա֊պո֊լի (Կիւմ֊րի) քա֊ղա֊քա֊յին դպրո֊ցը, որ֊մէ շրջա֊նա֊ւարտ եղաւ 1890ին եւ նուիր֊ուե֊ցաւ ու֊սուց֊չու֊թեան՝ 20 տա֊րի Անդր֊կով֊կա֊սի հա֊յա֊շատ տար֊բեր կեդ֊րոն֊նե֊րուն մէջ պաշ֊տօ֊նա֊վա֊րե֊լով եւ, մի֊ա֊ժա֊մա֊նակ, նուիրուե֊լով գրա֊կան¬ստեղ֊ծա֊գոր֊ծա֊կան աշ֊խա֊տան֊քի։

1910ին ան հաս֊տատ֊ուե֊ցաւ Թիֆ֊լիս, ուր ու֊սուց֊չա֊կան պաշ֊տօն ստանձ֊նեց Ս. Լի֊սից֊եա֊նի գի֊շե֊րօ֊թիկ վար֊ժա֊րա֊նին եւ քա֊ղա֊քա֊յին պե֊տա֊կան դպրո֊ցին մէջ։ Այդ տա֊րի֊նե֊րուն Թիֆ֊լիս քաղաքը կþապ֊րէր իր փառ֊քի դա֊րաշր֊ջա֊նը, իբ֊րեւ հայ մշա֊կոյ֊թի եւ գրա֊կա֊նու֊թեան ամէ֊նէն ծաղ֊կուն ու եռուն օճախ֊նե֊րէն մէ֊կը։ Խնկօ Ապէ֊րի ստեղ֊ծա֊գոր֊ծա֊կան ծաղ֊կու֊մին եւ ժո֊ղովր֊դա֊կա֊նու֊թեան տա֊րած֊ման առու֊մով եւս մե֊ծա֊պէս բա֊րե֊բեր եղաւ թիֆ֊լիս֊եան մի֊ջա֊վայ֊րը։

Ան եռան֊դով աշ֊խա֊տակ֊ցե֊ցաւ ատե֊նի հայ մա֊մու֊լին՝ «Հաս֊կեր», «Մաճ֊կալ», «Աշ֊խա֊տա֊ւոր» եւ այլ պար֊բե֊րա֊կան֊նե֊րու։ Խնկօ Ապէր ար֊դէն հռչակ֊ուած ման֊կա֊գիր ու վաս֊տա֊կա֊ւոր ման֊կա֊վարժ էր, երբ Հա֊յաս֊տա֊նի ան֊կա֊խա֊ցու֊մէն ետք տե֊ղա֊փոխ֊ուե֊ցաւ Երե֊ւան, ուր նոր թա֊փով շա֊րու֊նա֊կեց իր ծա֊ռա֊յու֊թիւնը։

Խնկօ Ապէր հայ գրա֊կա֊նու֊թեան ան֊դաս֊տա֊նէն ներս մուտք գոր֊ծեց 1890ին՝ «Բա֊նաս֊տեղ֊ծա֊կան փոր֊ձեր» գրքոյ֊կով, ուր ի յայտ եկաւ հե֊տա֊գայ առա֊կա֊գի֊րի եւ ման֊կա֊կան երե֊ւա֊կա֊յու֊թիւնը գե֊րող ման֊կագ֊րի անոր բնա֊տուր ար֊ժա֊նի֊քը։ Բե֊ղուն գրիչ եղաւ իրը եւ հայ գրա֊կա֊նու֊թեան տուաւ առակ֊ներ, հեք֊ի֊աթ֊ներ, եր֊կա֊րա֊շունչ բա֊նաս֊տեղ֊ծու֊թիւն֊ներ ու լե֊գենդ֊ներ։ Նա֊եւ թարգ֊մա֊նա֊կան մար֊զի մէջ ար֊գա֊սա֊ւոր գրիչ մը եղաւ՝ ման֊կա֊կան գրա֊կա֊նու֊թեան աշ֊խար֊հահռ֊չակ գոր֊ծե֊րը հա֊յաց֊նե֊լով։ Իր ժո֊ղովր֊դա֊յին, պարզ ու հա֊ղոր֊դա֊կան լեզ֊ուամ֊տա֊ծո֊ղու֊թեամբ գրա֊ւեց ըն֊թեր֊ցող լայն հա֊սա֊րա֊կու֊թիւն։

Յատ֊կա֊պէս Թիֆ֊լիս հաս֊տատ֊ուե֊լէ ետք Խնկօ Ապէր լոյս ըն֊ծա֊յեց իր հռչա֊կա֊ւոր գոր֊ծե֊րը՝ «Աղ֊ուէսն ու Ար֊ջը», «Գող Մա֊քին», «Առակ֊ներ»ը, «Մկնե֊րի Ժո֊ղո֊վը» եւ «Գայլն ու Գա֊ռը»։ Անոր ման֊կա֊կան բա֊նաս֊տեղ֊ծու֊թիւն֊նե֊րը՝ «Ծաղ֊կանց Ծո֊վը», «Մե֊ղուն», «Բկլիկ Ձկնի֊կը», «Ճան֊ճը» եւ շատ ու֊րիշ֊ներ հայ նո֊րա֊հաս սե֊րունդ֊նե֊րու սիրուած ոտա֊նա֊ւոր֊նե֊րը եղան։

Խնկօ Ապէ֊րի գրա֊կան ժա֊ռան֊գու֊թիւնը կը հաշուէ շուրջ 120 ինք֊նու֊րոյն եւ թարգ֊մա֊նա֊կան՝ հա֊յաց֊ուած գիրք։ Ման֊կա֊կան գրա֊կա֊նու֊թեան հա֊մաշ֊խար֊հա֊յին գլուխ գոր֊ծոց֊նե֊րը, ինչ֊պէս «Քնած Ար֊քա֊յա֊դուստ֊րը» եւ «Ռո֊բին֊սոն Կրու֊զոն», հայ նո֊րա֊հաս սե֊րունդ֊նե֊րը կար֊դա֊ցին եւ իւ֊րա֊ցու֊ցին Խնկօ Ապէ֊րի հա֊յացումով։

Նա֊եւ իբ֊րեւ ման֊կա֊վարժ կա֊րե֊ւոր ներդ֊րում ու֊նե֊ցաւ Խնկօ Ապէր։ Եր֊կար տա֊րի֊ներ գոր֊ծած֊ուե֊ցան հայ֊կա֊կան դպրոց֊նե֊րուն հա֊մար իր պատ֊րաս֊տած դա֊սա֊գիր֊քե֊րը՝ «Մեր Դպրո֊ցը» եւ, խորհր֊դա֊յին տա֊րի֊նե֊րուն, «Կար֊միր Արեւ»ը։

Խնկօ Ապէր իր աչ֊քե֊րը առ֊յա֊ւէտ փա֊կեց 8 Հոկ֊տեմ֊բեր 1935ին եւ իր յա֊ւի֊տե֊նա֊կան հան֊գիս֊տը գտաւ Երե֊ւա֊նի Կո֊մի֊տա֊սի ան֊ուան զբօ֊սայգիի Պան֊թէ֊ո֊նին մէջ։

Իր յիշատակին նուիրուած յարգանքի ծաղիկ մը եւ, միաժամանակ, ընթերցման վերանորոգ վայելքի առիթ մը թող ըլլան «ՎԱՏ ԸՆԿԵՐԸ» եւ «ՃՊՈՒՌՆ ՈՒ ՄՐՋԻՒՆԸ» խորագրով Խնկօ Ապէրի հանրածանօթ հետագայ առակները.¬

ՎԱՏ ԸՆԿԵՐԸ

Մի անգամ

Առիւծ արքան

Մռնչում էր կողի ցաւից.

Գազանները ամէն կողմից

Եկան հիւանդ արքային տես,

Բայց մէջներին չկար աղուէս:

Էնտեղ մէկն էլ

Մի պառաւ գէլ

Ասաւ.¬ Արքայ,

Ախր ի՞նչ կայ,

Որ աղուէսը`

Հաճուճ¬մաճուճ

Թիզ ու կէսը,

Քեզ չի յարգել,

Տես, չի եկել:

Ցաւը թողած`

Արքան գոռաց,

Թէ` հա թռէք,

Էն ըմբոստին

Մօտս բերէք:

Հինգ, վեց

Գազան

Ելան հասան,

Էն աղուէսին

Մի կերպ գտան,

Պատճառն ասին,

Բերին ատեան:

Արքան գոռաց.

¬ Ո՞ւր ես, մեռած…

Ասեմ ձեռաց,

Աղուէսն ասաց.

¬ Տէր վեհափառ,

Խնդիրս առ,

Որ լսեցի` դու հիւանդ ես,

Էլ ի՛նչ ասեմ, ինձ հօ գիտես,

Ինչպէս գլխիս կրակ վառած

Եւ պատանս էլ թեւիս առած

Հա էստեղ,

Հա էնտեղ,

Վերջը գտայ

Ցաւիդ դեղը,

Գէլի մորթին արա մուշտակ,

Միսը` շորպա, խմի տաք-տաք,

Քրտնեց կողդ,

Կանցնի դողդ:

Որ չտուեց էսպէս թելին,

Իսկոյն գետին դրին գէլին:

Արքան հագաւ գէլի կաշին,

Միսը կերաւ նախաճաշին:

Քրտնեց կողը,

Անցաւ դողը

Մէջտեղ գնաց

Զրպարտողը։

ՃՊՈՒՌՆ ՈՒ ՄՐՋԻՒՆԸ

Թըռի-վռի մի ճպուռ,

Ողջ ամառը շուռումուռ

Երգեց, ճռաց,

Ճըռճըռաց:

Մին էլ ըհը, ձմեռը

Փռեց իրա թեւերը,

Բացեց գորգը սպիտակ,

Դաշտերն առաւ ձիւնի տակ:

Անցան պայծառ օրերը,

Էլ ո՞րն ասեմ, էլ ո՞րը,

Երբ ամէն մի թփի տակ,

Թէ սեղան կար, թէ օթեակ:

Եկան օրեր ցրտաշունչ,

Ճպուռն ընկաւ լուռումունջ.

Քաղցած փորին էլ ի՞նչ երգ,

Ցուրտը տարաւ ոտ ու ձեռք:

Զընգր-զընգըր դողալով,

Ծանր-ծանր սողալով,

Նա մրջիւնին ասում էր.

- Գլխիդ մատաղ, սանամէր,

Մի ճար արա՛, շունչ առնեմ,

Ցրտից, սովից չմեռնեմ.

Կերակըրի՛ր, տաքացրո՛ւ,

Մինչեւ գարուն ապրեցրու:

- Ի՞նչ խաբար է, սանիկս,

Զարմանում եմ, ջանիկս.

Չաշխատեցի՞ր ամառը,

Ասա, ի՞նչ էր պատճառը:

- Էդպէս բանի, սանամէր,

Էլ ժամանակ ո՞վ ունէր,

Էն խոտերում բուրաւէտ

Երգում էինք մերոնց հետ

- Ուրեմն` դո՞ւ:

- Այո՛, ես…

Ողջ ամառը դէն ու դէս

Երգում էի մշտապէս:

- Երգո՞ւմ էիր, շատ բարի

Այժմ էլ բռնի վեր-վերի,

Քամին ծափ տա` դու պարի:

Ն.