Նոյեմբեր 21ի այս օրը կ'ոգեկոչենք մահուան չորրորդ տարելիցը հայ գրականութեան մեծատաղանդ արձակագիրներէն Աղասի Այվազեանի։
Իր գեղարուեստական տաղանդով եւ ստեղծագործական վաստակով՝ Աղասի Այվազեան եղաւ հայ արձակի եւ բեմագրութեան արժանաւոր վարպետ մը, որ վերջին յիսնամեակին նոր հորիզոններ բացաւ հայաստանեան գրականութեան առջեւ։

Ինքնուրոյն եւ ջղուտ ոճի տէր ու խորախորհուրդ պատգամ ունեցող հեղինակութիւն մը եղաւ Աղասի Այվազեան, որ սեփական դրոշմը դրաւ հայրենական արձակին ու թատրերգութեան, հրապարակախօսութեան եւ  բեմագրութեան, բեմադրական արուեստին ու գեղանկարչութեան վրայ։ Ապրեցաւ մինչեւ մեր օրերը եւ անխոնջ ստեղծագործեց։ Եւ երբ 21 Նոյեմբեր 2007ին առյաւէտ փակեց միշտ կրակով լեցուն իր աչքերը, հայ ժողովուրդը անվարան իր անմահներու համաստեղութեան արժանացուց տաղանդաշատ իր գրողին։
Իր կենդանութեան արդէն Աղասի Այվազեան նուաճած էր հայ գրականութեան մեծերու փաղանգին արժանաւորապէս մաս կազմելու իրաւունքը։ Խորհրդային Հայաստանի պետական մրցանակակիր եղած էր 1975ին, իսկ արուեստի վաստակաւոր գործիչի տիտղոսին տիրացած էր 1982ին։ Այն բախտաւոր տաղանդներէն եղաւ, որ իր մէկ հատիկ գործով՝ 1960ականներուն լոյս տեսած, բեմագրուած ու շարժանկարի վերածուած «Եռանկիւնին» վիպակով, հմայեց ու գրաւեց ոչ միայն հայ հասարակութիւնը, այլեւ՝ օտարները, արժանանալով մէկէ աւելի մրցանակներու։
Աղասի Այվազեան ծնած էր 7 Սեպտեմբեր 1925ին, Խորհրդային Վրաստանի Աբասթուման աւանին մէջ, հայոց պատմական Կարին քաղաքէն գաղթած հայ ընտանիքի յարկին տակ։ Գեղարուեստական հիմնաւոր պատրաստութեան եւ մասնագիտական հմտութեան տէր էր. աւարտած էր Թիֆլիսի գեղարուեստական ակադեմիան (1942ին), Թիֆլիսի պետական համալսարանի բանասիրական բաժինը, Երեւանի գեղարուեստաթատերական եւ բնագիտական կուլտուրայի հիմնարկները (1945-48)։
Հանրագիտական տեղեկանքով՝ ստեղծագործական կեանքի ասպարէզ նետուելով, աշխատեցաւ իբրեւ նկարիչ-մուլտիպլիկատոր, գծագրող, կոնստրուկտոր եւ լրագրող։ 1963ին ընդունուեցաւ Հայաստանի Գրողներու Միութեան անդամ, 1965էն 1973 եղաւ Հ.Գ.Միութեան պաշտօնաթերթ «Գրական Թերթ»ի արձակի բաժնի վարիչը. 1973-81 ստանձնեց «Էկրան» ամսագրի գլխաւոր խմբագրի պատասխանատուութիւնը։ Տասնամեակներ, իբրեւ բեմադրիչ, աշխատեցաւ «Հայֆիլմ» Կինոստուդիայի մէջ, ուր 1967ին, հեղինակի մշակած բեմագրութեամբ, նկարահանուեցաւ «Եռանկիւնին» շարժանկարը, որ երկրորդ մրցանակը շահեցաւ 1968ի լենինկրատեան համամիութենական փառատօնին։ 1990ականներու սկզբնաւորութեան Աղասի Այվազեան խմբագրեց «Հայութիւն» շաբաթաթերթը:
Դժուարութիւններով լեցուն կեանք մը վիճակուեցաւ հայ մեծ արձակագրին։ Դառնութեան եւ տառապանքի ծնունդ եղան անոր ստեղծագործական վաստակն ու գեղարուեստական նուաճումները, որոնք ձեռք բերուեցան քրտնաջան աշխատանքով, անձնական հալածանքներ դիմագրաւելու ծանր պայքարով, բայց միաժամանակ հայ ժողովուրդին ու ազգային մեր արժէքներուն նկատմամբ անհուն սէրով ու պաշտամունքով։
Խոհուն եւ ինքնատիպ աշխարհայեացքի տէր հեղինակը եղաւ Աղասի Այվազեան։ Իր իսկ խոստովանութեամբ՝ «Ինձ համար կայ երկու ազգային գրող՝ Վիլեամ Սարոյեան եւ Եղիշէ Չարենց. իսկ Ալեքսանդր Թամանեանը չափանիշ է. հայ մարդու կատարեալ չափանիշ: Ես ուրախ ու հպարտ եմ, որ հայ եմ»:
Անդրադառնալով իր անցած կեանքի դժուար ուղիին՝ առիթով մը հեղինակը պիտի նշէր.- «Ցաւօք, իմ կեանքում խանգարող մարդիկ շատ են եղել: Իմ հոգում կուտակուած սպիները շատ խորն են: Ես փորձում եմ սպեղանի դնել ցաւը մեղմացնելու համար, բայց անցեալը չի մոռացւում: Եղել են օրեր, երբ քաղցած եմ գիշերել, բայց դա ինձ ուժ է տուել: Բարեբախտաբար, եղել են մարդիկ, որոնք օգնութեան ձեռք են մեկնել: Իւրաքանչիւրիս մէջ էլ ապրում է նախանձը, բայց այն կարելի է փոքրացնել: Միայն միմեանց օգնելով կարելի է հասնել յաղթանակի»:
Ճակատագիրը այդպէ՛ս՝ դժուար ուղի մը վերապահեց Աղասի Այվազեանին մանկութեան իսկ օրերէն։ Ինչպէս ինք կը նշէ՝ «Հայրս էրզրումցի դարբին էր: Մանկութիւնս ու պատանեկութիւնս անցել են Ախալցխայում: Շատ դժուար օրեր եմ ունեցել: Հայրս ամբողջ օրն աշխատում էր մի կտոր հաց վաստակելու համար»: Եւ մանկութեան այդ խոր յիշողութեանց արգասիքը եղաւ «Եռանկիւնին», որ վաւերական բարձունքի մը առաջնորդեց հայ արձակը՝ աւանդականին ու արդիականին բարձրարժէք համադրումը նուաճելով։
Կեանքի եւ ստեղծագործական ճանապարհի իր ուրոյն փիլիսոփայութիւնը ունէր Աղասի Այվազեան։ Ապրեցաւ ու գործեց իրա՛ւ երջանկութեան հասնելու անսանձ մղումով եւ այն հաւատքով, որ «Անհրաժեշտ է երկար ապրել՝ երջանկութեան իմաստը հասկանալու համար: Ես երջանկութիւն եմ փնտռում գրականութեան, նկարչութեան ու թատրոնի մէջ: Արժանացել եմ բազմաթիւ մրցանակների, պատուոգրերի, Հ.Ս.Ս.Հ. պետական մրցանակի առաջին դափնեկիրն եմ, սակայն դրանք ինձ երբեւէ երջանկութիւն չեն բերել: Երբեւէ չեմ ձգտել պաշտօնի եւ գիտեմ, որ այն ինձ չի երջանկացնի: Ինձ համար լիակատար երջանկութիւնն աշխատանքիս պահն է: Ես ամբողջովին ընկղմւում ու նուիրւում եմ իմ գործին: Շատ ուժեղ է իմ ստեղծագործական գրգիռը: Եթէ մի օր այն հանգչի, ես կը դժբախտանամ»:
Աղասի Այվազեանի իրապէս անհուն ներաշխարհն ու ուրոյն աշխարհայեացքը դժուար է սպառել սիւնակի մը սահմաններուն մէջ։ Հայ մեծ արձակագրի մահուան չորրորդ տարելիցին նուիրուած վկայութեան այս էջով անպայման պէտք է յիշել ու յիշեցնել Աղասի Այվազեանի պատգամ-կտակը.-
«Ժամանակակից սերունդն աւելի լայն հնարաւորութիւններ ունի ստեղծագործելու, իրեն արտայայտելու համար: Արուեստի սկիզբն ազատութիւնն է: Նախկինում արուեստը պատուած էր սեւով, այսօր այդ մթութեան մէջ մի փոքրիկ կրակ է առկայծում: Ես լաւատես եմ ու համոզուած եմ, որ սերունդների ջանքեր շնորհիւ այդ փոքրիկ կրակը կը մեծանայ, կը լուսաւորի ու կը ջերմացնի: Համոզուած եմ, որ կþունենանք նոր տաղանդներ՝ Թամանեաններ, Չարենցներ, Սարոյեաններ, եւ դա կը լինի մեր մեծ բարոյական յաղթանակը»:

Ն.

Ոգեկոչման այս առիթով կþարժէ ընթերցողի ուշադրութեան յանձնել Աղասի Այվազեանի վերջին գրութիւններէն «Օրհաս»ը.

ՕՐՀԱՍ

Հայր մեր որ յերկինս ես...

Հեռապատկերը չէր երեւում... Հինգ շարք տարիներ էին... Սկսեցիր քայլել... Շարքերը դարձան տասը... Վազեցիր... Աւելի արագ... Էլ աւելի թեթեւակի... Ոտքերիդ տակ հողը ե՜ւ պինդ էր, ե՜ւ հող չկար... Հեռապատկերը այդպէս էլ չէր երեւում... Եւ տեսնելու, նկատելու միտում էլ չունէիր, պարզապէս չէիր մտածում դրա մասին, այսինքն՝ ընդհանրապէս միտք գոյութիւն չունէր... Ընթացքդ դարձաւ արագապտոյտ... Յայտնուեց երկու տարիների համակցութիւնը՝ ձեռք-ձեռքի բռնած, չգիտես ինչո՛ւ մեղաւոր ու շփոթուած: Ինչո՞ւ, ինչո՞ւ... Ինչի՞ց էք շփոթուել... Անձրեւի՞ց... Ցրտի՞ց... Անձրեւաջրի կաթիլների յավերժութեան մելամաղձը երգող կաթկթոցի՞ց... Ասֆալտի վրայի նրա թողած հպանցիկ որմնանկարի՞ց... Օրուայ երկարութիւնի՞ց, նրա մգլոտ միապաղաղ սահմանափակութիւնի՞ց...
Չգիտե՜ս:
Իհարկէ՝ չգիտես: Այն՝ որ պառաւ, իր օրն ապրած պոռնիկը իւր փոքրիկ դստերն է բերել¬ցուցադրել թաց մայթի բեմին՝ մի պատառ հաց վաստակելու նպատակո՞վ... Չէ՛: Իհարկէ՝ չէ՛: Քանզի դու էլ ես նրանց նայում շաա՛տ-շաա՛տ հեռուից, դեռ տեսողութեան հարթակին չհասած: Քո մէջ էլ զզուանքը վերածւում է հեշտասիրութեան, տարփանքի...
Ո՞վ ես դու:
Հէնց նոր յայտնուած գո՞յ: Քո մի փոքրիկ կեանքի աննշան հատուածը փռելով յաւերժութեան մարմնի վրայ: Ուրեմն՝ ո՞վ ես դու: Պլագիատ, գոյագողութիւն, անմեղսունակ կրկնութիւն...
Դու շարունակում ես քայլել... Ո՞չ, քայլդ արդէն փութաշարժ է եւ միաժամանակ ծոյլ: Այդ պարադոքսի մէջ երկար կը մնաս, շաա՛տ երկար... Հեռապատկերը նորէն անտեսանելի է... Նա վարագոյրի ետեւում է, որի բացողը դեռեւս իրեն չի ցուցահանել: Վարագոյրն այնքան հեռւում է, որ դու դրսում ես քեզ զգում, տակաւին փողոցում... Փողոցը քոնն է եւ դահլիճ մտնելը մտքիցդ հեռու է: Շարունակի՜ր քայլել յաջորդ տարիների կապուկի վրայով: Այդ տարիները կոտրած սանդուղքի նման են, որոնց աստիճանները վեր ու վար են, նաեւ պակասում են տեղ¬տեղ: Փոյթ չէ, որ երբեմն¬երբեմն ոտքդ ընկնում է երկու սանդղոտների արանքի պարապուտի մէջ: Դեռ աստիճանները շարունակւում են եւ դրանց հաշիւը դու չես ուզում իմանալ... Եւ ինչի՛դ է պէտք... Դու ո՛չ առաջինն ես, ոչ՝ վերջինը: Սակայն դու միակն ես: Տարիների յաջորդականութիւնը լղոզւում է հետզհետէ. նրանք միակցուած են, բոլորաձոյլ՝ արիւնով ու թարախով, մթութեամբ եւ լոյսով, վախով ու լկտիութեամբ, խրախճանքով ու եռանդախեղդ տենչանքով, հաւատով ու անհաւատութեամբ... Թէպէտ քեզ հաւատ դեռեւս պէտք չէ, նրա հետագիծը գետնի վրայ է... Երկնքում ամպերն են՝ զաւեշտալի ու նկարուն, որոնց մէջ ի՛նչ ասես կարող ես գտնել...
Տարիների շարքը մարմնալուծւում է, կերպափոխւում մի ընդհանուր ճահճանման մակերեսի: Փայլ կայ վրան, բայց աղտոտ, տաղտուկ ու սիրտհատնուկ է: Ու ոտքի առջեւ ոտք ես դնում այդ լխճոր թանձրուկի վրայով... Եզրը նրա յանկարծ առջեւումդ է յայտնւում ու դու նշմարում ես վարագոյրը.. Միայն նրա ժանգապատ շոշորթը, որի ետեւում յետնադրան տարտամ ուրուականն է գծագրւում: Տարիների երկար շարանը խտանում է եւ նրանից կազմուած մի խլեակ մնում է ոտքիդ տակ ու մտքիդ մէջ: Դու սկսում ես պատէպատ զարնուել՝ դուրս գալու համար այդ ներփակուած տարածքից, սակայն գնալով աւելի է փոքրանում տարածքը... Ընկճախտը խեղդում է քեզ... Դու երբեք չէիր կարող, նոյնիսկ մղձաւանջի մէջ, երեւակայել այդ տարածքի հեղձուցիչ օդը: Տարիներիդ երկայնահանդերձ, հոլովաբան, այլեւս կծկուած զետեղուածքը ոտքիդ տեղ չի անում: Մի պահի առկայծում ունի լոկ: Միայն մի՜ պահի, մի՜ ակնթարթի, Աստուա՛ծ իմ, մի՜ ակնթարթի... Նայում ես երկնքին, գուցէ այդտեղ մի նեղ սահանք բացուի, որից մի նոր հեռապատկեր տեսանելի դառնայ... Երկնային խաղուն անծայրածիր լոյսի մէջ կորցնում ես գծագիրդ եւ նորէն յայտնւում ես անելանելի նիստիդ վրայ: Ուժդ, հնարամտութիւնդ, ճամարտակութիւնդ հերիք չեն անում գոնէ առեղծուածային ա՜յս ելքի արահետը գտնել՝ դուրս գալու համար սոյն նեղուածքից, թէկուզեւ դժոխք մտնելու պայմանով, բայց դուռը իր կամքն ունի, ի՜ր ինքնամփոփուածութիւնը: Անգամ կմախքդ կամաց¬կամաց անհամբերութիւնից վերեւանուելով, մաշկից առաջ է անցնում՝ մղուելով դէպի պակուցիչ ելքը: Եւ տակաւին օրհասական վիճակդ շարունակւում է, շարունակւո՛ւմ է, շարունակւո՛ւմ է...

2006թ., Երեւան