Յուլիսի այս օրը, 89 տարի առաջ, արտակարգ ու մեծ եռուզեռ կար Փարիզի հայոց եկեղեցւոյ շրջափակին մէջ։ Բազմահազար հայորդիներ եւ օտար պաշտօնատարներ խուռներամ հաւաքուած էին՝ հանդիսաւորապէս բացումը կատարելու համար Հայ Լեգէոնականներու յիշատակին նուիրուած Յու
շարձանին։
16 Յուլիս 1926 թուականն էր.
- Հին Եւրոպան ու Մերձաւոր Արեւելքը աւերած ու հիմնովին նոր սահմանագծումներու ենթարկած Առաջին Աշխարհամարտի ցնցումը տակաւ «մարսելու» ժամանակաշրջանն էր.
- Փուլ եկած էին հին Եւրոպայի աւատապետական կարգերու վերջին միջնաբերդները՝ կայսերական Գերմանիան եւ Աւստրօ-հունգարական թագաւորութիւնը, Ցարական Կայսրութիւնն ու Օսմանեան Կայսրութիւնը.
- Պալքաններէն մինչեւ հիւսիսային Ափրիկէ եւ Արաբական Թերակղզի ու կեդրոնական Ասիա, կեանքի կոչուած էին նոր ազգ-պետութիւններ եւ թափով ընթացքի մէջ դրուած էր նոր գաղթատիրութիւնը՝ այսպէս կոչուած բրիտանական եւ ֆրանսական հոգատարութեան աշխարհակարգը...
Նոյն այդ ժամանակաշրջանին՝
- Եօթը դարու գերութենէ ետք, հայ ժողովուրդը նուաճած էր իր անկախութիւնը՝ շուտով զայն կորսնցնելու համար։ 28 Մայիս 1918ին ստեղծուած, բայց երկուքուկէս տարի ետք կործանած էր Հայաստանի Հանրապետութիւնը.
- Թրքական տիրապետութենէն ազատագրուած եւ 1918ին ինքնավարութիւն հռչակած էր հայկական Կիլիկիան, բայց 1920-1921ի ֆրանսացիներու դիմաշրջումով եւ քեմալականներու հետ մերձեցումով՝ վերջնականապէս կորսուած էր հայկական պետականութեան այդ կռուանը եւս։
Ահա այդ բոլորէն ետք, 1926ի Յուլիս 16ի օրը, բազմահազար վերապրող հայեր, Փարիզի հայոց եկեղեցւոյ բակը հաւաքուած, պաշտօնական-պետական հանդիսաւոր արարողութեամբ, բացումը կատարեցին Հայ Լեգէոնականներու յիշատակին կառուցուուծ յուշարձանին։
Ինչպէս որ Գասպար Իփէկեան կը վկայէ, Յուշարձանի կառուցման ձեռնարկողը Հայ Կամաւորներու Միութիւնն էր. յուշարձանին հեղինակը Նշան Թուր ամերիկահայն էր. «բացումէն առաջ՝ հոգեհանգիստ, ի ներկայութեան ֆրանսացի բարձրաստիճան հրաւիրեալներու։ Բանախօս՝ Պալագեան Եպիսկոպոս, Ս. Սվաճեան, Ա. Չօպանեան եւ այլն։ Հիւրերուն ժամելքին՝ դրօշներ կը սկսին խոնարհիլ։ Եւ մինչ նուագախումբը «Մարսէյէզ»ը կը հնչեցնէ, Սէնի հրամանատարը՝ Լակռիւ, արձանը քողամերկելով, ֆրանսական ազգին երախտագիտութիւնը կը յայտնէ պատուոյ դաշտին վրայ ինկած հայ կամաւորներուն, ի դիմաց Զօր. Կուռոյի։ Ծովածաւալ բազմութիւն»։
Որո՞նք էին Հայ լեգէոնականները։
Պատմութեան ծանօթ է, որ Առաջին Աշխարհամարտի բուռն պահու մը, Դաշնակիցները որոշեցին կեանքի կոչել աշխարհազօրային Արեւելեան Լեգէոն մը (հետագային անիկա կոչուեցաւ Հայկական Լեգէոն), որ ֆրանսացի եւ անգլիացի սպաներու հրամանատարութեան տակ պիտի հաւաքագրէր արաբ, հայ եւ թրքական տիրապետութեան դէմ պայքարող այլազգի կամաւորներ, Դաշնակիցներու կանոնաւոր զօրքերուն կողքին կռուելու համար գերմանեւթուրք բանակներուն դէմ։
Այդպէ՛ս. 1916ի Հոկտեմբեր 27ին, Ֆրանսայի ու Մեծն Բրիտանիոյ կառավարութիւնները, Փարիզի Հայ Ազգային Պատուիրակութեան նախագահ Պօղոս Նուպարի մասնակցութեամբ, Լոնտոնի մէջ համաձայնութեան եկան (Սայքս-Փիքոյի համաձայնութիւն) կազմելու հայ, ինչպէս նաեւ արաբ կամաւորներէ բաղկացած Արեւելեան Լեգէոն անունով զօրամիաւոր մը, որ իբրեւ օժանդակ ուժ պատերազմի տարիներուն, ֆրանսական բանակի կազմին մէջ, պիտի կռուէր բացառապէս ասիական Թուրքիոյ մաս կազմող Սուրիոյ եւ Կիլիկիոյ տարածքին։ Համաձայնութիւնը կը նախատեսէր, նաեւ, որ թուրքերու դէմ յաղթանակէն յետոյ, իբրեւ խաղաղապահ ուժ, Լեգէոնը պիտի ապահովէր - ֆրանսական հովանաւորութեան ներքեւ - Կիլիկիոյ ինքնավարութիւնը: Արեւելեան Լեգէոնի կազմակերպման ծախսերը իր վրայ պիտի վերցնէր ֆրանսական կառավարութիւնը, որ պիտի հոգար նաեւ կամաւորներու տեղափոխման ճանապարհածախսը, հիւանդութեան ու հաշմանդամութեան ծախսերը: Կամաւորները, որոնք պէտք է ներկայացնէին լաւ վարքի վկայական, պիտի մարզուէին եւ ղեկավարուէին ֆրանսացի սպաներու եւ ենթասպաներու կողմէ։ Կամաւորները պիտի վարձատրուէին ֆրանսացի զինուորներուն պէս, պիտի ստանային նոյն պարէնը:
Լեգէոնը սկզբնապէս հաստատուեցաւ Կիպրոսի Մոնարկա ծովեզերեայ սարահարթին վրայ, ուր ժամանեցին Մարսէյլլի, Պորտոյի եւ Փոր Սայիտի Դաշնակից գրասենեակներուն մէջ արձանագրուած՝ տարբեր վայրերէ եկած հայ կամաւորները:
Սայքս-Փիքոյի համաձայնագրին մէջ նշուած էր, որ՝
- «1. Կամաւորները ո՛չ Ֆրանսական, ո՛չ ալ Եւրոպական ուրիշ ճակատներու վրայ պիտի կռուին, այլ միայն ու միայն ասիական Թուրքիոյ մէջ պիտի գործածուին` իրենց դարաւոր թշնամիին դէմ պատերազմելու եւ ազատագրելու իրենց մայրենի հողը:
«- 2. Ֆրանսա, Դաշնակիցներու յաղթանակէն յետոյ, պիտի նուիրուի Կիլիկիոյ ինքնավարութիւն ապահովելու գործին, իր հոգատարութեան ներքեւ»:
1916ի Նոյեմբերի 26ին հիմնուեցաւ օսմանեան հպատակներէ կամաւոր հիմունքներով հաւաքագրուած Արեւելեան Լեգէոնը: Կամաւորագրումը սկսաւ Եգիպտոսի մէջ եւ առաջին միաւորին կորիզը կազմեցին 600 մուսալեռցիներ (Ֆրանսայի շնորհիւ Մուսա Լեռէն Փոր Սայիտ ապաստանածներէն)։ Անոնց միացան նաեւ 300 եգիպտահայեր, ինչպէս նաեւ օսմանեան բանակէն ու այլ վայրերէ փախստական 236 հայեր:
Կամաւոր Լեգէոնականներու շարժումը մեծ ոգեւորութիւն առաջացուց տարագիր հայութեան, յատկապէս` ամերիկահայութեան մօտ: Կարճ ժամանակի մէջ, ընդամէնը վեց ամիսէն (1917ի Յունիսէն մինչեւ 9 Նոյեմբեր), ֆրանսական հովանաւորութեան տակ սկսած կամաւորական շարժումին մասնակցելու նպատակով արձանագրուեցան 5000 ամերիկահայեր, սակայն փոխադրական միջոցներու սղութեան պատճառով (մէկ-երկու մեծ փոխադրանաւ տրամադրելու փոխարէն յատկացուեցան առաւելապէս եօթը տասնեակ մարդ փոխադրող, ոչ բաւարար տարողութեան 17 բեռնակիր նաւեր), մեկնելու հնարաւորութիւն ընձեռուեցաւ ընդամէնը 1172ին (որոնցմէ վերապրեցաւ ընդամէնը 250 լեգէոնական հայ):
Կարեւորութեամբ պէտք է նշել Հայ Լեգէոնականներու բախտորոշ ռազմական ներդրումը, արեւելեան ճակատի վրայ, Դաշնակիցներու յաղթանակին կերտման մէջ։ Այդ հիման վրայ ալ, Դաշնակից տէրութիւնները հայ ժողովուրդին հռչակեցին իրենց «փոքրիկ դաշնակիցը»:
Հակառակ այդ ներդրումին եւ հարիւրաւոր հայ կամաւորականներու անմնացորդ նուիրումին ու նահատակութեան, Դաշնակիցներն ու այդ շարքին ֆրանսացիները մոռցան իրենց «փոքրիկ դաշնակից»ը, երբ 1921ին Կիլիկիան պարպելու որոշումը տուին՝ ընդառաջելով Քեմալի հետ մերձեցման քաղաքականութեան։
Ամէն պարագայի, Հայ Լեգէոնականները իրաւա՛մբ պատմութիւն կերտեցին եւ Յուլիսի այս օրը, 1926ին, Փարիզի հայոց եկեղեցւոյ բակին մէջ հաստատուած յուշարձանի պետական շուքով բացումով՝ արժանացան Դաշնակիցներու Եւրոպային համընդհանուր մեծարանքին։
Պաշտօնական մեծարանք մը, որուն կը պակսէր սակայն քաղաքական անկեղծութիւնը, այլեւ՝ դաշնակիցի յանձնառու զօրակցութիւնը։
Հայ ժողովուրդին համար Հայ Լեգէոնականներուն եւ Հայկական Լեգէոնին նկատմամբ ցուցաբերուած անտեսումի եւ մոռացումի այդ պատեհապաշտ ու մեծապետական քաղաքականութիւնը ոչ առաջինն էր իր տեսակին մէջ, ոչ ալ վերջինը պիտի ըլլար դժբախտաբար...
Իսկ Հայ Լեգէոնականներու պատմակերտ դերին եւ արժէքին լաւագոյն արժեւորումը, հեգնականօրէն, կատարեց նոյնինքն թուրքը։
Վաւերագրուած է, որ 1918ի Սեպտեմբերին, երբ Արարայի ճակատամարտին Հայ Լեգէոնականները պարտութեան մատնած էին թուրք-գերմանական զօրքերը, գերեվարուած թուրք հազարապետ մը՝ զարմանալով, որ իրենց զօրքին յաղթողները ֆրանսական զինուորական համազգեստով հայեր են, յայտարարած է.
- «Միթէ դեռ հայ կա՞յ աշխարհի երեսին, մաշալլա՜հ, մաշալլա՜հ, ձեր ազգը երբեք չի մեռնիր ուրեմն»:
Այո՛, մեր ազգը ոչ միայն չմեռաւ, այլեւ իր անկախութիւնը վերականգնած Հայաստանի Հանրապետութեամբ եւ անոր շուրջ բոլորուած աշխարհասփիւռ իր սփիւռքի հզօր ցանցով՝ վերապրող հայութիւնը Թուրքիոյ Ցեղասպան Պետութենէն կը պահանջէ իր ոտնակոխուած բոլոր իրաւունքներուն ամբողջական հատուցումը։ Կը պահանջէ եւ վերանորոգուած է ամբողջական արդարութեան հասնելու աներեր վճռականութեամբ։
Ն.