Յունիսի այս օրը, 177 տարի առաջ, օրհնաբեր նշանակութիւն ունեցաւ հայ ժողովուրդի հոգեմտաւոր զարգացման ոսկեմատեանին մէջ։
22 Յունիս 1838ին բացուեցաւ Շուշիի թեմական հոգեւոր դպրոցը։
Անիկա հիմնուեցաւ Ներսէս Աշտարակեցի Կաթողիկոսին կողմէ, իբրեւ հոգեմտաւոր ուսուցման կեդրոն։
Արեւելահայաստանի վրայ ռուսական տիրապետութեան հաստատման առաջին տարիներն էին։ Պարսիկ, բայց մանաւանդ թրքացեղ Խաներու խաւարամիտ լուծէն ազատագրուելու մեծ յոյսերով տոգորուած հայութիւնը կարիքը ունէր, ամէնօրեայ հացի եւ ջուրի չափ, հոգեմտաւոր լոյսի ջամբումին։
Իսկ Ներսէս Աշտարակեցի ջերմեռանդ հաւատացողն էր կրթական գործին նախախնամական ներգործութեան։ Նախքան Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս իր ընտրութիւնը արդէն, իբրեւ Թիֆլիսի հայոց թեմակալ առաջնորդ, 1824ին, նախաձեռնած էր Անդրկովկասի մայրաքաղաքին մէջ հայ թեմական դպրոցի մը հիմնադրութեան, որ իր անունով ալ կնքուեցաւ Թիֆլիսի Ներսիսեան վարժարան։
Կաթողիկոսական գահին բարձրանալէ ետք, Աշտարակեցի առաջնահերթ նշանակութիւն տուաւ իր հօտը թեմական դպրոցներու ցանցով օժտելու աշխատանքին։ Թիֆլիսի Ներսիսեան վարժարանին նորովի թափ տալու իր քայլերուն զուգահեռ՝ Կաթողիկոսը նախաձեռնեց նաեւ Երեւանի ու Շուշիի մէջ, յաջորդաբար 1837ին եւ 1838ին, թեմական հոգեւոր վարժարաններու հիմնադրութեան։
Պատահական ընտրութիւն մը չէր Շուշին։
Ժամանակաշրջանի արեւելահայ իրականութեան մէջ, Արցախեան բերդաքաղաքը կը հանդիսանար հայաշատ գլխաւոր կեդրոն։
Ինչպէս որ Շուշիի թեմական դպրոցի հետագայ սաներէն Լէօ պիտի մատնանշէր 1900ականներուն, «դա աղքատութեան մէջ ծնուած մի փոքրիկ հիմնարկութիւն էր»։
Սկզբնական շրջանին վարժարանը հազիւ քսան աշակերտ ունեցաւ։ Գործեց տնտեսապէս ծայր աստիճան անձուկ պայմաններու մէջ։ Առաջին ուսուցիչները յանձն առին ծառայել՝ առանց դրամական վարձատրութեան։ Բայց գործեցին եւ սերունդ հասցուցին հայ ուսուցիչի անսակարկ կոչումով ու անսահման նուիրումով։
Շուշիի թեմական վարժարանի կրթական ծրագիրը, սկզբնական այդ շրջանին, կեդրոնացաւ հայոց լեզուի, ռուսաց լեզուի, պարսկերէնի, թուաբանութեուն, «օրէնք աստուածային»ի, «սրբազան պատմութեուն» եւ երգեցողութեան ուսուցման վրայ։ Բայց ժամանակին հետ, յատկապէս տեսչական եւ ուսուցչական անձնակազմի որակի բարձրացման բերումով, վարժարանը քայլ առ քայլ վերածուեցաւ գրական եւ գիտական պատրաստութեան ճառագայթող կեդրոնի մը։ Մանաւանդ որ մեր ժողովուրդը, նորահաս սերունդի ուսման մէջ տեսնելով ապագայ իր զարգացման մեծագոյն եւ անփոխարինելի գրաւականը, անվարան փութաց նիւթապէս եւ բարոյապէս նեցուկ կանգնելու թեմական նորաստեղծ վարժարանին։
Վարժարանի աւելի քան ութսունամեայ պատմութեան մէջ բախտորոշ՝ շրջադարձային տարիներ եղան 1860ականները, երբ դպրոցը յանձնուեցաւ Շուշիի հասարակութեան կողմէ ընտրուած հոգաբարձութեան մը խնամատարութեան։ Հոգաբարձութիւնը յաջողեցաւ զգալի չափով բարելաւել վարժարանի նիւթական կացութիւնը։ Աւելի՛ն. դպրոցը մեծ բարեփոխութիւններու արժանացաւ 1863ին, երբ Աշտարակեցիի յաջորդը՝ Մատթէոս Կաթողիկոս, ընդառաջելով շուշեցիներու խնդրանքին, դպրոցի տեսուչ նշանակեց Թիֆլիսի Ներսիսեան վարժարանը հիմնովին բարեկարգած կրթական հռչակաւոր մշակ Պետրոս Շանշեանը։ Իսկ տեսուչի օգնական նշանակուեցաւ մեծարժէք գրող ու մանկավարժ Պերճ Պռօշեան, որ ստանձնեց հայոց լեզուի, հայ գրականութեան եւ հայոց ազգային պատմութեան դասաւանդութիւնը։
Շանշեանի եւ Պռօշեանի միացեալ ջանքերով՝ Շուշիի թեմական դպրոցը մեծ ծաղկում ապրեցաւ։ Դարձաւ եռդասեան՝ իր երկու ծխական դպրոցներով։ Փոխուեցաւ նաեւ դպրոցին անունը։ Կոչուեցաւ «Եղիշէեան Ազգային Հոգեւոր Դպրոց»՝ Ե. դարու մեծ պատմիչ եւ մատենագիր Եղիշէի անունով։
Մեծ դժուարութիւններ յաղթահարելու գնով՝ Շուշիի թեմականը իր ուղին հարթեց եւ դարձաւ 19րդ դարավերջի հայակերտման կարեւորագոյն հնոցներէն մէկը արեւելահայ իրականութեան մէջ։
1880ականներէն սկսեալ, պահպանողական-յետադիմական եւ յեղափոխական-ազատախոհական մտածողութեանց բեւեռացումը սկսած էր շեշտուիլ ինչպէս ամբողջ Ցարական Կայսրութեան, նոյնպէս եւ կովկասահայ իրականութեան մէջ։ Բուռն հակադրութիւններ եւ բախումներ կրնկակոխ հետեւեցան Շուշիի թեմական վարժարանի առաքելութեան։ Մինչ ուսուցչական կազմին եւ աշակերտութեան մօտ ազգային-ազատագրական պայքարի եւ ընկերային արդարութեան գաղափարները ջերմ ընդունելութիւն գտան, անդին՝ նման մօտեցումները խստագոյն մերժումի եւ հալածանքի ենթարկուեցան դպրոցի հոգաբարձութեան ու ընդհանրապէս Էջմիածնի հոգեւոր իշխանութեանց կողմէ։
Շուշիի թեմական հոգեւոր վարժարանի վերելքին մէջ մանկավարժական իրենց անփոխարինելի ներդրումը ունեցան ատենի հայ մտաւորականութեան ամէնէն լուսամիտ դէմքերը։ Իսկ Թեմականի Հայակերտ Հնոցին արգասիքը եղան ինչպէս Նիկոլ Դումանի, Վանայ Իշխանի եւ Արամ Մանուկեանի տարողութեամբ ազգային-ազատագրական շարժման հսկաներ, նոյնպէս եւ պատմաբան Լէոյի, Գարեգին Ա. Յովսէփեան Կաթողիկոսի եւ արձակագիր Մուրացանի տարողութեամբ ազգային գործիչներ։
Փակագիծի մէջ կ’արժէ յիշատակել, որ Շուշիի թեմական վարժարանէն ներս տիրող պահպանողական եւ յեղափոխական մտայնութեանց բեւեռացումին եւ բախումին հետեւանքով պարբերաբար դպրոցէն վտարուած ուսանողներու շարքին յայտնուած է նաեւ հետագայ Հայաստանի անկախութեան հիմնադիր Արամը, որ աշակերտ եղած ժամանակ մղիչ ուժը դարձած էր դպրոցի ուսանողական ըմբոստացումներուն...
Շուշիի թեմական վարժարանը, իր ուսուցիչներով եւ աշակերտութեամբ, վճռորոշ դերակատարութիւն ունեցաւ, հայոց եկեղեցապատկան կալուածները բռնագրաւելու 1903ի Ցարական Հրամանագրին դէմ, ժողովրդային բուռն ըմբոստացման ծաւալումին եւ արձանագրած յաղթանակին մէջ։ Նոյնպէս եւ անոր յաջորդած (ցարական իշխանութեանց հրահրած) հայ-թաթարական ընդհարումներու ժամանակ, մեծ եղաւ Շուշիի թեմական վարժարանի յեղափոխական ուսուցիչներուն եւ աշակերտութեան դերը հայկական ինքնապաշտպանութեան կազմակերպումին մէջ։
Յատկապէս ա՛յս դիտանկիւնէն հայ պատմագրութիւնը տակաւին շատ բան լուսաբանելու բարոյական մեծ պարտքը ունի Շուշիի թեմական դպրոցին նկատմամբ։
Հայ Դպրոցի աւանդ կերտելու եւ անոր հայակարտման յեղափոխաշունչ հնոցի արժէքը հարըստացնելու առումներով՝ իսկապէս մեծ է Շուշիի թեմական վարժարանին ներդրումը, որ շարունակուեցաւ մինչեւ 1920ականներու սկզբնաւորութիւնը, երբ Անդրկովկասի տարածքին թափ առաւ խորհրդային կարգեր հաստատելու ռուս պետական քաղաքականութիւնը, որուն զոհաբերուեցան Հայաստանի անկախութիւնն ու հայ ժողովուրդին ազատութիւնը։
Ն.