9 Յունիսը հայ ժողովուրդի յուշամատեանին մէջ անմոռանալի թուական մը դարձաւ 111 տարի առաջ, երբ 1904ի այս օրը ֆրանսական խորհրդարանը յատուկ նիստ մը նուիրեց Սասնոյ ապստամբութեան՝ ի զօրակ ցութիւն Համիտեան Ջարդերուն դէմ թափ առած հայ ազգային-ազատագրական պայքարին։
Ֆրանսայի Ազգային Ժողովը այդ օրուան իր նիստը յատկացուցած էր Մշոյ դաշտի եւ Սասնոյ անզէն հայ բնակչութեան դէմ թրքական կառավարութեան գործադրած լայնածաւալ կոտորածներու եւ աւերումներու քննարկման։ Հայ Դատի հաւատաւոր պաշտպան ֆրանսացի խորհրդարանական եւ Հ.Յ.Դ. հրատարակութիւն «Փրօ Արմենիա» ֆրանսերէն պարբերականի խմբագիրներէն Ֆրանսիս տը Փրեսանսէ, օրուան ֆրանսական կառավարութեան գրաւոր դիմում մը կատարելով, պաշտօնապէս հարցապնդեց իշխանութիւնները, թէ Համիտեան բռնատիրութեան գործած ջարդերուն դէմ յանդիման՝ ֆրանսական կառավարութիւնը եւ անոր եւրոպացի պաշտօնակիցները ինչո՞ւ չեն դիմեր վճռական քայլերու, կանխելու համար 1895-1896ի կոտորածներու տարողութեամբ նոր աղէտի մը կրկնութիւնը հայ ժողովուրդին դէմ։
Սասնոյ Ապստամբութեան օրհասական ժամանակաշրջանն էր։ Կարմիր Սուլթանը դարձեալ սանձազերծած էր իր կատաղած փաշաներն ու պէկերը, որպէսզի ամէնօրեայ խժդժութիւններով եւ հարստահարութիւններով սեփական հողէն ու հօրենական բնօրրանէն դուրս մղեն հայ ժողովուրդը։ Բայց 1895ի արհաւիրքը ապրած Մշոյ դաշտի եւ Սասնոյ քաջարի հայութիւնը արդէն այլ ելք չունէր՝ ինքնապաշտպանութեան համար կռուիլ պէտք էր, որպէսզի սեփական ուժով ու զէնքով հասնէր փրկութեան...
Ա՛յդ վճռականութեամբ ապստամբեցաւ Սասունը եւ հերոսաբար դիմադրեց թուրք եւ քիւրտ զօրքերու գերազանց ուժերով գրոհներուն։ Գրոհներ, որոնք մարտի դաշտերուն վրայ անփառունակ պարտութիւն կրեցին, բայց փոխարէնը հայկական ամբողջ գիւղեր, իրենց անզէն բնակչութեամբ, քարուքանդ աւերեցին, կոտորեցին եւ հրոյ ճարակ դարձուցին։
Մինչ բուն Երկրին մէջ այդօրինակ կենաց-մահու կռիւներ կը մղուէին, Եւրոպայի տարածքին նոյն օրերուն նոյնքան բուռն ճակատում մը իրարու դէմ կը հանէր թրքական դիւանագիտութիւնն ու Հայ Դատի պաշտպանները։ Քաղաքական այդ ճակատումներուն ամէնէն նշանակալիցը եղաւ, Ֆրանսական խորհրդարանի Յունիս 9ի նիստին, Ֆրանսիս տը Փրեսանսէի հարցապնդումներուն տակ, արտաքին գործոց նախարար Տելքասէի կատարած պատմական խոստովանութիւնը, թէ սուլթանի կառավարութիւնը «միակ պատասխանատուն է» ոչ միայն անզէն հայերու ջարդին եւ հայկական շէներու աւերման, այլեւ՝ նոյնինքն հայոց ապստամբութեան բռնկումին։
Հ.Յ.Դ. պաշտօնաթերթ «Դրօշակ» Յունիս 1904ի իր համարը յատկացուցած է հայ ազգային-ազատագրական շարժման բախտորոշ այս փուլին, անոր քաղաքական խորապատկերի քննութեան, մարտական գործողութեանց արժեւորումին եւ առաջացուցած դիւանագիտական Եւրոպա-Օսմանեան Կայսրութիւն առճակատումին։
«Դատարկման Ծրագիրը» խորագրուած իր խմբագրականով՝ «Դրօշակ» ահազանգ կը հնչեցնէ.-
«Սասուն - առանց հայերի։ Ահա «փադիշահական» ծրագիրը Ելդըզ-Քէօսկի Մենակեացին, մշակուած պարսպապատ պալատի մահաշունչ սենեակներում, ուղարկուած ստրուկ փաշաներին՝ գործադրութեան համար»։
Եւ կ’աւելցնէ «Դրօշակ».-
«Սրով ու կրակով դատարկուող Սասունի քանդըւած գիւղերը - ասում է երկրից եկած նամակը - կ’ուզեն տալ քուրդ ցեղերուն, որպէսզի բարձր եւ ամուր լեռներու լանջերուն այլեւս չբուրէ ազատութեան շունչը, իսկ դաշտի հողերու մի մասով կ’ուզեն խաբել հալածական լեռնականները, դրուած այսօր երկու կրակի մէջ»...
Իսկ նոյն համարին «Հայկական Հարցը Եւրոպական Պարլամենտներում» խորագրուած անդրադարձ-թղթակցութեամբ, «Դրօշակ» համառօտ պատկերը կը փոխանցէ ընդհանրապէս Եւրոպայի տարածքին, խորհրդարանական բեմերէն, հայ ժողովուրդին ի պաշտպանութիւն ծաւալած զօրակցութեան շարժումին։ Միաժամանակ՝ առաջնահերթաբար կ’ընդգծէ.-
Ի տես Մշոյ դաշտի եւ Սասնոյ մէջ գործուած ջարդերուն, «Եւրոպան չմնաց անգիտակ ու անզգայ, ինչպէս տասը տարի առաջ սրանից։ Ոգեւորուելու տեղիք չունենք ի հարկէ - դիւանագիտութիւնը ընդհանուր առմամբ նոյն հակակրելի ուժն է՝ ոճրի դիմաց անշարժ, վարանոտ - բայց տեղիք չունենք եւ յուսահատուելու։ Տարիների ընթացքում խնամքով պատրաստուած հանրային կարծիքի ազդեցութեան տակ՝ դիւանատներ, գէթ մի քանիսը, ցոյց են տալիս այժմ որոշ փութկոտութիւն իրենց գործողութիւնների մէջ»։
Ա՛յս մթնոլորտին մէջ տեղի ունեցաւ ֆրանսական խորհրդարանի 9 Յունիս 1904ի պատմական նիստը, որ - «Դրօշակ»ի գնահատումով - ծառայեց հայ ֆետայական շարժման վերանորոգումին, յաւելեալ ոգեւորութեամբ յառաջխաղացքին.-
«Թէ՛ Ֆրանսիս դը Պրեսանսէի ճառը եւ թէ մինիստր Դելկասէի պատասխանը՝ սրտապնդող ու յուսատու փաստեր են ներկայ տագնապի մէջ եւ միաժամանակ շեշտակի պատասխան մեր ժողովրդի այն տականքներին, որոնք արդէն սկսում են աղմկել մթնոլորտը հակայեղափոխական կեղծ երեմիականներով։
«Լը Ռուա Բօլիոյի խօսքերը կրկնելով, պարլամենտի յառաջադէմ թեւերի ծափահարութեան մէջ՝ Ֆրանսիս դը Պրեսանսէ շնորհաւորում ու ջատագովում է հայ ժողովրդին, որ նա «զէնք է վերցրել՝ նուաճելու համար իր ազատութեան տարրական պայմանները։
«Ես չեմ ասում, թէ այդ արիւնոտ ողջակէզները միմիայն ջարդեր են. եղել են եւ կռիւներ - եւ ես բարձրաձայն գովում եմ հայերին - եղել են կռիւներ, անհաւասար կռիւներ, քանի որ հայերը գրեթէ անզէն են եղել, բայց դրանք այն կռիւներից են, առանց որոնց մի ժողովուրդի չի նուաճում իր գոյութեան իրաւունքը։
«Նրանք չուզեցին նահատակուել ինչպէս 1894ին, առանց գէթ փորձելու իրենց պաշտպանելու եւ բողոքելու։ Նրանք պաշտպանուեցին Ապրիլ ամսից ի վեր, առանց տանելու յաղթանակը, որ անհնարին էր»։
«Մինիստր Դելկասէ նոյնպէս պատասխանեց մի ճառով։ Միանգամայն ճանաչելով հայերի իրաւունքը ապստամբելու թիւրք կառավարութեան դէմ, նա յայտարարեց որ կոտորածի մասին լուրերը չափանազանցուած են... «Դելկասէն յայտնում է, որ իրողութիւնները այնուամենայնիւ վրդովեցուցիչ են, որ թիւրք կառավարութիւնը իրաւունք չունի ապստամբների դէմ արշաւելու միջոցին յարձակուիլ խաղաղ ազգաբնակչութեան վրայ։
«... Նա (թիւրք կառավարութիւնը) շարունակում է պահպանել մի այնպիսի վարչութիւն, որի հանդէպ ապստամբութիւնը հանդիսանում է միակ ապաստանը յուսահատուած ազգաբնակչութեան համար»։
Ահա՛ պատգամը Յունիս 9ի Ֆրանսական խորհըրդարանի պատմական նիստին։
Թրքական պետութեան գործադրած հայաթափումի ու հայաջնջումի հետեւողական քաղաքականութիւնն էր չարեաց աղբիւրը եւ հայոց ապստամբութիւնը էապէս ինքնապաշտպանութեան վերջին զէնքն էր ստոյգ կործանման դէմ։
Ո՛չ, հայոց ապստամբութիւնը պատճառ չէր Համիտեան կոտորածներուն, ընդհակառակն՝ թրքական պետութեան հայաջնջումի քաղաքականութեան պատասխան էր Սասնոյ հերոսական ծառացումը։
Մինչեւ այսօր թրքական դիւանագիտութիւնը կը շարունակէ ծախու խիղճեր փնտռել մեծապետական աշխարհի տարածքին, որպէսզի հայ ժողովուրդին եւ անոր քաջարի զաւակներուն ապստամբութեան վրայ բեռցնէ իր Մեծ Ոճիրին՝ Հայոց Ցեղասպանութեան պատասխանատուութիւնը։
Ֆրանսիս տը Փրեսանսէներն ու Տելքասէները անլռելի եւ անմոռանալի վկաներն են պատմական անժամանցելի ճշմարտութեան՝
Թրքական պետութեան ցեղասպանական պատասխանատուութեան։
Ն.