­Հայ ժո­ղո­վուր­դի մե­ծար­ժէք հո­գե­ւո­րա­կան­նե­րու հա­մաս­տե­ղու­թեան մէջ ա­ռան­ձա­յա­տուկ իր տե­ղը ու­նի ­Ներ­սէս Ար­քե­պիս­կո­պոս ­Մե­լիք-­Թան­գեան, ո­րուն ծննդեան 149րդ ­տա­րե­դար­ձը կը նշենք ­Մարտ 16ի այս օ­րը։

Ոչ միայն բա­նա­սէ­րի ու մտա­ւո­րա­կա­նի բազ­մա­կող­մա­նի հե­տաքրք­րու­թիւն­նե­րով եւ շնորհ­նե­րով օժ­տո­ւած հո­գե­ւո­րա­կան էր ­Մե­լիք-­Թան­գեան Ար­քե­պիս­կո­պո­սը, այ­լեւ իր ա­ռաջ­նոր­դու­թեան վստա­հուած մեր ժո­ղո­վուր­դի հօ­տին ­Քաջ ­Հո­վիւն էր՝ բա­ռին ազ­գա­յին-քա­ղա­քա­կան պա­հան­ջա­տի­րու­թեան, յե­ղա­փո­խա­կան մար­տու­նա­կու­թեան եւ ո­գե­ղէն ար­ժէք­նե­րու ժո­ղովր­դա­կա­նաց­ման վա­ւե­րա­կան ի­մաս­տով։

1866ին ծնած էր Բռ­նա­կոթ գիւ­ղը (­Զան­գե­զուր, ­Սի­սիա­նի մարզ)։ Ա­ւա­զա­նի ա­նու­նով՝ ­Նի­կո­ղա­յոս, հա­զիւ իր գիւ­ղի վար­ժա­րա­նը ա­ւար­տած, ա­պա­գայ Ար­քե­պիս­կո­պո­սը ըն­դու­նո­ւած էր Էջ­միած­նի ­Գէոր­գեան ­Ճե­մա­րա­նը, ուր եւ ընտ­րած էր հո­գե­ւո­րա­կա­նի իր կոչ­ման ծա­ռա­յե­լու ճա­նա­պար­հը։

1886ին ա­ւար­տած է ­Գէոր­գեան ­Ճե­մա­րա­նը եւ ստանձ­նած Էջ­միած­նի մէջ ու­սուց­չա­կան ու վար­չա­կան աշ­խա­տանք­ներ։ Մ­տա­ւո­րա­կան իր ըն­դու­նա­կու­թիւն­նե­րը զար­գաց­նե­լու նպա­տա­կով՝ ու­ղար­կո­ւած է Ս. ­Փե­թերս­պուրկ, ո­րուն հա­մալ­սա­րա­նի ի­րա­ւա­բա­նա­կան բա­ժի­նը յա­ջո­ղու­թեամբ ա­ւար­տած է 1900ին։ ­Վե­րա­դար­ձած է Ս. Էջ­միա­ծին եւ 1901ին ­Վար­դա­պետ ձեռ­նադ­րո­ւած է՝ ­Ներ­սէս վե­րա­նո­ւա­նո­ւե­լով։ Այդ­պի­սով ալ սկսած է հո­գե­ւո­րա­կա­նի իր բազ­մա­վաս­տակ գոր­ծու­նէու­թիւ­նը։

1902ին ար­դէն ­Զան­գե­զուր վե­րա­դար­ձած է՝ ­Տա­թե­ւի վան­քի վա­նա­հայ­րի ա­ռա­քե­լու­թեամբ։ ­Տեն­դա­գին լծո­ւած է հա­յոց հո­գեմ­տա­ւոր զար­գաց­ման դա­րա­ւոր այդ մեծ կեդ­րո­նի ա­ւանդ­նե­րու վե­րա­նո­րոգ­ման ծա­ռա­յու­թեան՝ շրջա­նի ժո­ղո­վուր­դին եւ մա­նա­ւանդ ե­րի­տա­սար­դու­թեան մօտ բուռն խան­դա­վա­ռու­թիւն ա­ռա­ջաց­նե­լով հա­յոց հա­ւատ­քին ու հայ մշա­կոյ­թին նկատ­մամբ։

­Հայ­կա­կան ­Յե­ղա­փո­խու­թեան եւ յատ­կա­պէս ­Դաշ­նակ­ցու­թեան ազ­գա­յին-քա­ղա­քա­կան ու յե­ղա­փո­խա­կան ա­ռա­ջադ­րանք­նե­րուն մօտ կանգ­նած հո­գե­ւո­րա­կան՝ ­Ներ­սէս ­Վար­դա­պետ գա­ղա­փա­րա­կան իր մկրտու­թիւ­նը կը ստա­նայ 1905ի հայ-թա­թա­րա­կան ընդ­հա­րում­նե­րու ժա­մա­նակ, երբ կա­րե­ւոր ներդ­րում կ­þու­նե­նայ ­Զան­գե­զու­րի ինք­նա­պաշտ­պա­նու­թեան մէջ՝ ա­նոր ա­ռաջ­նոր­դող ո­գին դառ­նա­լով։

1906ին ­Ներ­սէս ­Վար­դա­պետ վերս­տին Ս. Էջ­միա­ծին է, ուր եր­կար չի մնար սա­կայն, ո­րով­հե­տեւ ­Զան­գե­զու­րեան իր գոր­ծու­նէու­թիւ­նը անն­կատ չէ ան­ցած ­Ցա­րա­կան իշ­խա­նու­թեանց աչ­քէն, ո­րոնք ­Կով­կա­սի փո­խար­քայ ­Վո­րոն­ցով-­Դաշ­կո­վի ուղ­ղա­կի մի­ջամ­տու­թեամբ կը ստի­պեն Ա­մե­նայն ­Հա­յոց ­Կա­թո­ղի­կոս Խ­րի­մեան ­Հայ­րի­կին, որ ժա­մա­նա­կա­ւո­րա­պէս Էջ­միած­նէն հե­ռաց­նէ յե­ղա­փո­խա­շունչ հո­գե­ւո­րա­կա­նին։ ­Ներ­սէս ­Վար­դա­պետ 1907ին կ­’աք­սո­րո­ւի Խ­րիմ՝ իբ­րեւ Ս. ­Խաչ ե­կե­ղեց­ւոյ հո­գե­ւոր հո­վիւ։ ­Հա­զիւ եր­կու տա­րի կը տե­ւէ ­Ներ­սէս ­Վար­դա­պե­տի աք­սո­րը. 1909ին նո­րօծն ­Մա­թէոս Բ. ­Կա­թո­ղի­կո­սի կող­մէ ետ կը կան­չո­ւի Ս. Էջ­միա­ծին եւ կը կո­չո­ւի ­Վան­քի վար­չա­կան պա­տաս­խա­նա­տո­ւու­թեան։

1912ը շրջա­դար­ձա­յին թո­ւա­կան կը դառ­նայ ­Մե­լիք-­Թան­գեան հո­գե­ւո­րա­կա­նի կեան­քին մէջ։ Ատըր­պա­տա­կա­նի հա­յու­թիւ­նը կը դի­մէ Ա­մե­նայն ­Հա­յոց ­Կա­թո­ղի­կո­սին՝ ­Ներ­սէս ­Վար­դա­պե­տը իբ­րեւ թե­մա­կալ ա­ռաջ­նորդ ­Թաւ­րիզ ա­ռա­քե­լու խնդրան­քով։ ­Կա­թո­ղի­կո­սը կ’ըն­դա­ռա­ջէ դի­մու­մին եւ, Ե­պիս­կո­պոս ձեռ­նադ­րե­լով ու օ­ծե­լով ­Ներ­սէս քա­ջա­րի ­Վար­դա­պե­տին, կ’ու­ղար­կէ Ատր­պա­տա­կան։

­Մին­չեւ իր կեան­քին վեր­ջա­լոյ­սը՝ 1948ի ­Սեպ­տեմ­բեր 29ը, ­Ներ­սէս Ար­քե­պիս­կո­պոս (Ար­քու­թեան ար­ժա­նա­ցաւ 1917ին) ­Մե­լիք-­Թան­գեան մնաց ու գոր­ծեց Ատր­պա­տա­կա­նի մէջ, իբ­րեւ Ատր­պա­տա­կա­նի թե­մի եւ ողջ Ի­րա­նի հա­յու­թեան ան­սահ­ման սի­րոյն, յար­գան­քին եւ հո­գեմ­տա­ւոր պաշ­տա­մուն­քին ար­ժա­նա­ցած ­Քաջ ­Հո­վիւ։

­Յատ­կա­պէս Ա­ռա­ջին Աշ­խար­հա­մար­տի տա­րի­նե­րուն, երբ տա­կա­ւին Ե­պիս­կո­պոս էր, ­Մե­լիք-­Թան­գեան պատ­մա­կան տա­րո­ղու­թեամբ ու նշա­նա­կու­թեամբ մեծ գործ կա­տա­րեց՝ տա­րագ­րո­ւած ու Ե­րե­ւան եւ Անդր­կով­կաս ցի­րու­ցան դար­ձած Ատր­պա­տա­կա­նի հա­յու­թեան գաղ­թա­կա­նա­կան բե­կոր­նե­րը գտնե­լու, հա­ւա­քե­լու եւ ետ Ատր­պա­տա­կան վե­րա­դարձ­նե­լու ուղ­ղու­թեամբ։ Ա­մէն դուռ բա­խեց, անհրա­ժեշտ մի­ջոց­նե­րը ստեղ­ծեց եւ յա­ջո­ղու­թեամբ ի կա­տար ա­ծեց իր հօ­տի վե­րա­հա­ւաք­ման այդ կա­րե­ւո­րա­գոյն ա­ռա­քե­լու­թիւ­նը։ Իր այդ ծա­ռա­յու­թեան իբ­րեւ վար­ձատ­րու­թիւն՝ ար­ժա­նա­ցաւ Ար­քե­պիս­կո­պո­սի պա­տո­ւա­կան աս­տի­ճա­նին։

Ատր­պա­տա­կա­նի հա­յու­թեան վե­րա­կան­գու­մը ռազ­մա­քա­ղա­քա­կան ա­ռու­մով հիմ­նա­կան նշա­նա­կու­թիւն ու­նե­ցաւ իր ան­կա­խու­թիւ­նը նո­ւա­ճած ­Հա­յաս­տա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թեան ազ­գա­յին անվ­տան­գու­թեան ա­պա­հո­վու­մին մէջ։

­Ներ­սէս Ար­քե­պիս­կո­պոս սերտ գոր­ծակ­ցու­թեան մէջ գտնո­ւե­ցաւ նո­րա­հաս­տատ ­Հա­յաս­տա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թեան իշ­խա­նու­թեանց հետ՝ մէկ կող­մէ հայ­րե­նի­քի հո­գա­ծու­թեան ար­ժա­նաց­նե­լով Ատր­պա­տա­կա­նի եւ Ի­րա­նի հա­յու­թիւ­նը, իսկ միւս կող­մէ մե­ծա­պէս սա­տա­րե­լով պարս­կա­կան իշ­խա­նու­թեանց հետ ­Հա­յաս­տա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թեան պե­տա­կան կա­պե­րու եւ գոր­ծակ­ցու­թեան ամ­րապն­դու­մին։

Ա­ւե­լի՛ն. երբ ­Հա­յաս­տան խորհր­դայ­նա­ցո­ւե­ցաւ եւ ­Զան­գե­զու­րի մէջ, ան­զու­գա­կան ­Գա­րե­գին Նժ­դե­հի ղե­կա­վա­րու­թեամբ, բուռն պայ­քա­րը շա­րու­նա­կո­ւե­ցաւ յա­նուն ան­կա­խու­թեան պահ­պան­ման, Ատր­պա­տա­կա­նի ­Հա­յոց թե­մա­կալ ա­ռաջ­նոր­դը ա­մէն կար­գի օ­ժան­դա­կու­թիւն եւ ա­ջակ­ցու­թիւն հաս­ցուց ­Զան­գե­զուր, ի վեր­ջոյ ­Թաւ­րի­զի մէջ ա­պաս­տան տա­լով խորհր­դա­յին սո­ւին­նե­րու տակ ­Հա­յաս­տա­նէն հե­ռա­ցո­ւած ­Հան­րա­պե­տու­թեան ղե­կա­վա­րու­թեան։

­Խորհր­դա­յին­նե­րը, ան­շո՛ւշտ, եր­բեք չնե­րե­ցին ­Քաջ ­Հո­վի­ւին։ Ա­մէն մի­ջո­ցի դի­մե­ցին, մին­չեւ իսկ ուղ­ղա­կի մա­հա­փորձ կազ­մա­կեր­պե­ցին, որ­պէս­զի մէ­կան­գա­մընդ­միշտ «ձեր­բա­զա­տո­ւին» ­Ներ­սէս Ար­քե­պիս­կո­պոս ­Մե­լիք-­Թան­գեա­նէն։ ­Բայց ­Քաջ ­Հո­վի­ւը ոչ միայն ձա­խո­ղու­թեան մատ­նեց խորհր­դա­յին ոտնձ­գու­թիւն­նե­րը, այ­լեւ մին­չեւ վեր­ջին շուրջ ան­հաշտ պայ­քար մղեց ­Հա­յոց հա­ւատքն ու ­Հա­յաս­տա­նեայց Ե­կե­ղե­ցին կաշ­կան­դե­լու եւ ոտ­նա­կո­խե­լու խորհր­դա­յին հե­տե­ւո­ղա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թեան դէմ։

­Խորհր­դա­յին լու­ծի տակ տա­ռա­պող ու լռու­թեան դա­տա­պար­տո­ւած Ա­մե­նայն ­Հա­յոց ­Կա­թո­ղի­կոս­նե­րուն յաղ­թա­գոռ ձայ­նը դար­ձաւ ­Մե­լիք-­Թան­գեան։ Մ­նա­յուն կապ պահ­պա­նեց Ս. Էջ­միած­նի հետ եւ ա­մէն ճիգ թա­փեց, որ­պէս­զի Կ­րեմ­լի դրա­ծոյ «կղե­րա­կան­նե­րու» սադ­րանք­նե­րուն դէմ պաշտ­պա­նէ ու ան­սա­սան պա­հէ հայ ժո­ղո­վուր­դի հո­գե­ւոր կեդ­րոն Ս. Ա­թո­ռը։

Այդ շրջա­նի իր գոր­ծու­նէու­թիւ­նը փաս­տագ­րող յու­շե­րու, պաշ­տօ­նա­կան եւ անձ­նա­կան նա­մա­կագ­րու­թեան ամ­բողջ ժա­ռան­գու­թիւն մը ­Ներ­սէս Ար­քե­պիս­կո­պոս կտա­կեց մեր սե­րունդ­նե­րուն, որ­պէս­զի հայ­կա­կան ի­րա­ւուն­քին եւ հա­յոց հա­ւատ­քին սպառ­նա­ցող ո­րե­ւէ վտան­գի պա­հուն վե­րա­նո­րո­գենք ա­նարգ հա­րո­ւած­նե­րը դի­մագ­րա­ւե­լու մեր մար­տու­նա­կու­թիւ­նը՝ ­Քաջ ­Հո­վի­ւին օ­րի­նա­կը մեր աչ­քին առ­ջեւ ու­նե­նա­լով։

­Նաեւ բա­նա­սի­րա­կան ու պատ­մա­քա­ղա­քա­կան ա­ռան­ձին գոր­ծեր հարս­տա­ցու­ցին ­Ներ­սէս Ար­քե­պիս­կո­պոս ­Մե­լիք-­Թան­գեա­նի մտա­ւո­րա­կան վաս­տակն ու սե­րունդ­նե­րուն կտա­կած ժա­ռան­գու­թիւ­նը։ 1893ին հրա­տա­րա­կո­ւած «Աշ­խար­հա­բա­րի քե­րա­կա­նու­թիւ­նը», 1894ին լոյս տե­սած «Մ­շակ» եւ «­Նոր ­Դար» կու­սակ­ցու­թիւն­ներ եւ մի քա­նի խնդիր­ներ»ը, 1903ին եւ 1905ին յա­ջոր­դա­բար լոյս տե­սած «­Հա­յոց ե­կե­ղե­ցա­կան ի­րա­ւուն­քը» աշ­խա­տա­սի­րու­թեան եր­կու հա­տոր­նե­րը յի­շա­տա­կե­լի­ներն են ­Մե­լիք-­Թան­գեան Ար­քե­պիս­կո­պո­սի թո­ղած բա­նա­սի­րա­կան ժա­ռան­գու­թեան։

­Հայ ­Մար­դու եւ ­Հայ ­Հո­գե­ւո­րա­կա­նի պատ­կա­ռազ­դու իր կեր­պա­րով՝ ­Ներ­սէս Ար­քե­պիս­կո­պոս ­Մե­լիք-­Թան­գեան սե­րունդ կեր­տեց, Ի­րա­նի հա­յու­թեան քա­ջա­րի հո­վի­ւը դար­ձաւ եւ իր օ­րի­նա­կով ո­գեշն­չեց ու խրա­խու­սեց հայ հո­գե­ւո­րա­կա­նու­թիւ­նը ի ­Հա­յաս­տան (խորհր­դա­յին կար­գե­րու տակ ան­գամ) եւ ի սփիւռս հա­յաշ­խար­հի։

Խ­րի­մեան ­Հայ­րի­կի օ­րի­նա­կով՝ ­Ներ­սէս Ար­քե­պիս­կո­պոս ­Մե­լիք-­Թան­գեան, իր կեն­ցա­ղով ու գոր­ծով, լու­սա­ւո­րիչն ու ա­ռաջ­նոր­դը ե­ղաւ իր հո­գա­տա­րու­թեան յանձ­նո­ւած հա­յոց հօ­տի մտքին ու ո­գե­ղէն աշ­խար­հին։

Ն.