­Աշ­խար­հի ա­մէ­նէն հե­ռա­ւոր ու կոր­սո­ւած ան­կիւնն ան­գամ ապ­րող հայ մար­դուն ե­թէ հարց­նէք, թէ իր ման­կու­թեան սոր­ված ար­տա­սա­նու­թիւն­նե­րէն ի՞նչ կը յի­շէ, վստա­հա­բար յու­զու­մով ու ման­կա­կան ե­րա­նու­թեամբ պի­տի մտա­բե­րէ «­Քաջ Վար­դա­նի թո­ռը» ըլ­լա­լու հպար­տու­թիւ­նը թե­ւա­ւո­րող իր հա­յա­շունչ ա­ռա­ջին թո­թո­վան­քը.-

«­Հայ եմ ես, հա՛յ եմ ես,

Քաջ Վար­դա­նի թոռն եմ ես»...

Ա­ւե­լի քան մէ­կու­կէս հա­զա­րա­մեակ տա­րի ան­ցած է 26 Մա­յիս 451ին մղո­ւած Ա­ւա­րայ­րի միօ­րեայ ճա­կա­տա­մար­տէն աս­դին, բայց պատ­մա­կան այդ ե­զա­կի օ­րը իր խոր­հուր­դով ու պատ­գա­մով կը շա­րու­նա­կէ ջեր­մաց­նել հայ ժո­ղո­վուր­դի ի­րե­րա­յա­ջորդ սե­րունդ­նե­րու հո­գին՝ բո­լո­րիս ինք­նա­ճա­նաչ­ման, ինք­նավս­տա­հու­թեան եւ ինք­նա­հաս­տատ­ման ազ­գա­յին ան­խար­դախ ու կեն­սա­տու աղ­բիւ­րը մնա­լով։

Այս տա­րի Փետ­րո­ւար 12ին կը զու­գա­դի­պի Սր­բոց Վար­դա­նանց տօ­նը։ Թէեւ Ա­ւա­րայ­րի ճա­կա­տա­մարտն ու Վար­դա­նանց մար­տի­րո­սա­ցու­մը տե­ղի ու­նե­ցան 26 Մա­յի­սին, բայց Քաջ Վար­դա­նի եւ իր մար­տի­րո­սա­ցած զի­նա­կից­նե­րու սրբա­ցու­մէն սկսեալ՝ Հա­յաս­տա­նեայց Ե­կե­ղե­ցին Մեծ Բա­րե­կեն­դա­նը կան­խող Հինգ­շաբ­թին նո­ւի­րած է Սր­բոց Վար­դա­նանց տօ­նին։ Եւ ո­րով­հե­տեւ փո­փո­խա­կան է Ք­րիս­տո­սի Յա­րու­թեան տօ­նին ամ­սա­թի­ւը, նոյն­պէս փո­փո­խա­կան են Մեծ Պա­հոց սկիզ­բը ազ­դա­րա­րող Բա­րե­կեն­դա­նի տօ­նին եւ Սր­բոց Վար­դա­նանց տօ­նին ամ­սա­թի­ւե­րը։

Ա­մե­նայն­դէպս, ի՛նչ ամ­սա­թի­ւի ալ զու­գա­դի­պի Վար­դա­նանց տօ­նը, մեր ժո­ղո­վուր­դը միեւ­նոյն ու միա­հա­մուռ ջեր­մե­ռան­դու­թեամբ իր հո­գին՝ սիրտն ու միտ­քը կը լեց­նէ եւ կը վե­րա­թար­մաց­նէ Վար­դա­նանց հե­րո­սու­թեան դա­րա­կազ­միկ խոր­հուր­դով ու ա­նոնց սրբաց­ման հո­գե­պա­րար պատ­գա­մով։

Այդ ա­ռու­մով զար­մա­նա­լի չէ, որ աշ­խար­հի չորս ծա­գե­րուն օ­տար­նե­րը եւս հա­յու­թիւ­նը կը ճանչ­նան Քաջն Վար­դա­նով։

Հա­յոց «փոքր ա­ծու»ն խորհր­դան­շող նիւ­թե­ղէն հսկա­յին՝ Ա­րա­րա­տին չափ ու ա­նոր կող­քին, Հա­յը կը ճանչ­ցո­ւի իր հո­գեմ­տա­ւոր ա­րա­րա­տա­ցու­մով, որ նոյ­նինքն Վար­դա­նանց խո­յան­քով միս ու ոս­կոր կա­պեց եւ խորհր­դան­շո­ւե­ցաւ հա­յոց բազ­մա­դա­րեան պատ­մու­թեան մէջ։

Ազ­գա­յին մեր էու­թեան ու ինք­նու­թեան ան­պար­տե­լի եւ ան­մահ յաղ­թար­շա­ւին սրբա­ցեալ խորհր­դա­նիշ են Վար­դա­նանք՝ ի­րենց նո­ւա­ճած Բա­րո­յա­կան Յաղ­թա­նա­կի մե­ծա­գոյն խոր­հուր­դով եւ Մահ Ի­մա­ցեալ Ան­մա­հու­թիւն Է ու­սու­ցա­նող գե­րա­գոյն ի­մաս­տու­թեամբ։

Ճիշդ է, Վար­դա­նանք զո­հո­ւե­ցան Ա­ւա­րայ­րի դաշ­տին վրայ եւ հայ ժո­ղո­վուր­դը կորսն­ցուց ճա­կա­տա­մար­տը, բայց յա­նուն Հա­յու Հա­ւատ­քին եւ Ան­կա­խու­թեան մղո­ւած ազ­գա­յին մեր պայ­քա­րին սրբա­զան պա­տե­րազ­մը վերջ չգտաւ Ա­ւա­րայ­րի ճա­կա­տա­մար­տով ու... Վար­դա­նանց պար­տու­թեամբ եւ նա­հա­տա­կու­թեամբ։

Ընդ­հա­կա­ռակն՝ հա­յու­թեան պայ­քա­րը վե­րա­նո­րոգ թա­փով շա­րու­նա­կո­ւե­ցաւ ամ­բողջ տաս­նա­մեակ­ներ Վա­հան Մա­մի­կո­նեա­նի ղե­կա­վա­րու­թեամբ եւ, ի վեր­ջոյ, 485 թո­ւա­կա­նին Նո­ւար­սա­կի դաշ­նագ­րին ստո­րագ­րու­թիւ­նը պար­տադ­րե­լով պար­սից ար­քա­յից ար­քա­յին, պսա­կո­ւե­ցաւ յաղ­թա­նա­կով։

Յատ­կան­շա­կա­նօ­րէն, Վար­դա­նանց խոր­հուր­դին ու պատ­գա­մին շուրջ տա­կա­ւին կը շա­րու­նա­կո­ւին հայ մտքի հնա­մե­նի տա­րա­կար­ծու­թիւն­ներն ու վէ­ճե­րը՝ նո­րո­վի տա­րա­զում­նե­րով ու հար­ցադ­րում­նե­րով։ Մին­չեւ մեր օ­րե­րը լսե­լի կը դառ­նան, հայ քա­ղա­քա­կան մտքի տար­բեր շրջա­նակ­նե­րուն կող­մէ, Վա­սակ Սիւ­նիի մարմ­նա­ւո­րած պար­տո­ւո­ղա­կան հա­մա­կեր­պու­մին ար­դա­րա­ցում փնտռե­լու ա­պար­դիւն ձայ­ներ։

Քա­ղա­քա­կան ի­րա­տե­սու­թեան կամ դի­ւա­նա­գի­տու­թեան ա­նու­նով հան­դէս ե­կող նման ձայ­նե­րը այ­սօր եւս ա­նար­ձա­գանգ կը մնան, ո­րով­հե­տեւ Վար­դա­նանց վե­րա­բե­րեալ մեր ժո­ղո­վուր­դը ար­ձա­կած է իր վճի­ռը եւ, Վար­դա­նանք դա­սե­լով Հայ Ե­կե­ղեց­ւոյ սուր­բե­րու շար­քին, ամ­րագ­րած է ի­մա­ցեալ մա­հով ան­մա­հու­թիւ­նը նո­ւա­ճե­լու հա­յու­թեան ազ­գա­յին ընտ­րան­քը։

Իբ­րեւ այդ­պի­սին՝ Վար­դա­նանց խոր­հուրդն ու պատ­գա­մը ան­կորն­չե­լի հարս­տու­թիւ­նը կը կազ­մեն հա­յոց սե­րունդ­նե­րուն եւ Հա­յոց Պատ­մու­թեան խո­րե­րէն կը պատ­գա­մեն՝

-Ս­պա­րա­պետ Վար­դան Մա­մի­կո­նեան եւ իր կող­քին կռո­ւի դաշտ նե­տո­ւած ու մար­տի­րո­սա­ցած հա­յոց քա­ջազն իշ­խան­ներն ու զի­նո­ւոր­նե­րը, ի­րենց գե­րա­գոյն զո­հա­բե­րու­թեան օ­րի­նա­կով եւ յաղ­թե­լու կամ­քով, ամ­րագ­րե­ցին ինք­նու­րոյն՝ ա­զատ ու ան­կախ ապ­րե­լու հայ ժո­ղո­վուր­դին ի­րա­ւունքն ու ար­ժա­նա­ւո­րու­թիւ­նը։

-Պե­տա­կա­նօ­րէն քրիս­տո­նէու­թիւ­նը ըն­դու­նած Հա­յաս­տանն ու հա­յու­թիւ­նը ի­րենց կրօն­քին ու հա­ւատ­քին մէջ տե­սան միակ եւ ան­փո­խա­րի­նե­լի գրա­ւա­կա­նը ազ­գա­յին մեր ինք­նու­թեան պահ­պա­նու­մին եւ ա­զատ ու ան­կախ պե­տա­կա­նու­թեամբ զար­գա­ցու­մին։ Վար­դա­նանք ընտ­րե­ցին մազ­դէա­կան Յազ­կեր­տի պար­տադ­րած կրօ­նա­փո­խու­թեան դէմ ըմ­բոս­տաց­ման ու­ղին՝ անձ­նա­կան ի­մա­ցեալ մա­հո­ւան գնով նո­ւա­ճե­լու հա­մար սե­րունդ­նե­րու հա­յօ­րէ՛ն ապ­րե­լու կռո­ւան­նե­րը։ -Վար­դա­նանց ըմ­բոս­տաց­ման մէջ ի մի ե­կան հայ ժո­ղո­վուր­դի բո­լոր խա­ւերն ու հո­սանք­նե­րը, ա­ռանց սե­ռի կամ տա­րի­քի խտրու­թեան՝ հե­տա­գայ սե­րունդ­նե­րուն պատ­գա­մե­լով, որ հայ ժո­ղո­վուր­դին միակ փրկու­թիւ­նը կը գտնո­ւի հա­ւա­քա­կան ու­ժով իր պայ­քա­րին մէջ, յա­նուն ազ­գա­յին ինք­նու­թեան կռո­ւան­նե­րուն մար­տու­նակ պաշտ­պա­նու­թեան եւ ան­կաշ­կանդ զար­գաց­ման։

Ա­ւե­լի քան մէ­կու­կէս հա­զա­րա­մեակ ան­ցած է Ա­ւա­րայ­րի ճա­կա­տա­մար­տէն աս­դին, այ­դու­հան­դերձ՝ հա­յոց պատ­մու­թեան աս­տե­ղա­յին այդ օ­րո­ւան խոր­հուրդն ու պատ­գա­մը մարմ­նա­ւո­րած Վար­դա­նանք կը շա­րու­նա­կեն, ի­րենց մար­տի­րո­սաց­ման ու սրբա­ցեալ հե­րո­սու­թեան օ­րի­նա­կով, վե­րապ­րու­մի եւ ազ­գա­յին ինք­նա­հաս­տատ­ման եր­թը շա­րու­նա­կե­լու անս­պառ ուժ ներշն­չել հա­յոց սե­րունդ­նե­րուն։

Ն.