Հոկտեմբեր 6ի այս օրը կը նշենք ծննդեան 144րդ տարեդարձը հայ գրականութեան շնորհալի մանկագիրներէն եւ առակագիրներէն Խնկօ Ապէրի, որ իր ստեղծագործական վաստակով եւ մանկավարժական գործունէութեամբ սիրելին դարձաւ մեր ժողովուրդի նորահաս սերունդներուն՝ ի Հայաստան թէ սփիւռս աշխարհի, հայ մշակոյթի ու ազգային արժէքներու պաշտամունքը սերմանելով անոնց հոգիներու անդաստանին մէջ։

Աւազանի անունը Աթաբէկ Խնկոյեան էր եւ ծնած էր հայրենի Սպիտակ ոստանի գիւղերէն Ղարապոյայի մէջ։ Յովհաննէս Խնկոյեանի նահապետական յարկին տակ ծնած Աթաբէկը անմահացաւ հայ գրականութեան մէջ Խնկօ Ապէր գրչանունով՝ իր ուրոյն տեղը գրաւելով հայ ժողովուրդի արժանաւոր մանկագիրներու եւ առակագիրներու շարքին։
Շնորհալի գրողը ապրեցաւ 65 տարի եւ իր կեանքին մեծ մասը ամբողջապէս նուիրեց հայ մանկական գրականութեան, նաեւ՝ մանկավարժութեան։ Իր առակներով եւ մանկական աշխարհը ջերմացնող գործերով՝ Խնկօ Ապէր դարձաւ նորահաս սերունդներու փնտռուած գրողը։ Եւ հայ ժողովուրդը ըստ արժանւոյն գնահատեց վաստակաշատ իր գրողին՝ անոր ծննդավայրը յետ մահու վերանուանելով Խնկոյեան։
Գիւղի վարժարանին մէջ նախակրթութիւնը ստանալէ ետք, ընդունուեցաւ Ալեքսանդրապոլի (Գիւմրի) քաղաքային դպրոցը, որմէ շրջանաւարտ եղաւ 1890ին եւ նուիրուեցաւ ուսուցչութեան՝ 20 տարի Անդրկովկասի հայաշատ տարբեր կեդրոններուն մէջ պաշտօնավարելով եւ, միաժամանակ, նուիրուելով գրական-ստեղծագործական աշխատանքի։
1910ին ան հաստատուեցաւ Թիֆլիս, ուր ուսուցչական պաշտօն ստանձնեց Ս. Լիսիցեանի գիշերօթիկ վարժարանին եւ քաղաքային պետական դպրոցին մէջ։
Այդ տարիներուն Թիֆլիս քաղաքը կþապրէր իր փառքի դարաշրջանը, իբրեւ հայ մշակոյթի եւ գրականութեան ամէնէն ծաղկուն ու եռուն օճախը՝ Պոլսոյ զուգահեռ։ Խնկօ Ապէրի ստեղծագործական ծաղկումին եւ ժողովրդականութեան տարածման առումով եւս մեծապէս բարեբեր եղաւ թիֆլիսեան միջավայրը։ Ան եռանդով աշխատակցեցաւ ատենի հայ մամուլին՝ «Հասկեր», «Մաճկալ», «Աշխատաւոր» եւ այլ պարբերականներու։
Խնկօ Ապէր արդէն հռչակուած մանկագիր ու վաստակաւոր մանկավարժ էր, երբ Հայաստանի անկախացումէն ետք տեղափոխուեցաւ Երեւան, ուր նոր թափով շարունակեց իր ծառայութիւնը։
Խնկօ Ապէր հայ գրականութեան անդաստանէն ներս մուտք գործեց 1890ին՝ «Բանաստեղծական փորձեր» գրքոյկով, ուր ի յայտ եկաւ հետագայ առակագիրի եւ մանկական երեւակայութիւնը գերող մանկագրի անոր բնատուր արժանիքը։ Բեղուն գրիչ եղաւ իրը եւ հայ գրականութեան տուաւ առակներ, հեքիաթներ, երկարաշունչ բանաստեղծութիւններ ու առասպելազրոյցներ։ Նաեւ թարգմանական մարզի մէջ արգասաւոր գրիչ մը եղաւ՝ մանկական գրականութեան աշխարհահռչակ գործերը հայացնելով։ Իր ժողովրդային, պարզ ու հաղորդական լեզուամտածողութեամբ գրաւեց ընթերցող լայն հասարակութիւն։
Յատկապէս Թիֆլիս հաստատուելէ ետք Խնկօ Ապէր լոյս ընծայեց իր հռչակաւոր գործերը՝ «Աղուէսն ու Արջը», «Գող Մաքին», «Առակներ»ը, «Մկների Ժողովը» եւ «Գայլն ու Գառը»։ Անոր մանկական բանաստեղծութիւնները՝ «Ծաղկանց Ծովը», «Մեղուն», «Բկլիկ Ձկնիկը», «Ճանճը» եւ շատ ուրիշներ հայ նորահաս սերունդներու սիրուած ոտանաւորները եղան։
Խնկօ Ապէրի գրական ժառանգութիւնը կը հաշուէ շուրջ 120 ինքնուրոյն եւ թարգմանական՝ հայացուած գիրք։ Մանկական գրականութեան համաշխարհային գլուխ գործոցները, ինչպէս «Քնած Արքայադուստրը» եւ «Ռոբինսոն Կրուզոն», հայ նորահաս սերունդները կարդացին եւ իւրացուցին Խնկօ Ապէրի հայացումով։
Նաեւ իբրեւ մանկավարժ կարեւոր ներդրում ունեցաւ Խնկօ Ապէր։ Երկար տարիներ գործածուեցան հայկական դպրոցներուն համար իր պատրաստած դասագրքերը՝ «Մեր Դպրոցը» եւ, խորհրդային տարիներուն, «Կարմիր Արեւ»ը։
Խնկօ Ապէր իր աչքերը առյաւէտ փակեց 8 Հոկտեմբեր 1935ին եւ իր յաւիտենական հանգիստը գտաւ Երեւանի Կոմիտասի անուան զբօսայգիի Պանթէոնին մէջ։
Այսօր ալ վայելք է կարդալ Խնկօ Ապէրի հռչակաւոր առակները, ինչպէս «Վատ ընկերը» եւ «Մկների ժողովը».-

Ն.

ՎԱՏ ԸՆԿԵՐԸ

Մի անգամ
Առիւծ արքան
Մռնչում էր կողի ցաւից.
Գազանները ամէն կողմից
Եկան հիւանդ արքային տես,
Բայց մէջներին չկար աղուէս:

Էնտեղ մէկն էլ
Մի պառաւ գէլ
Ասաւ.- Արքայ,
Ախր ի՞նչ կայ,
Որ աղուէսը՝
Հաճուճ-մաճուճ
Թիզ ու կէսը,
Քեզ չի յարգել,
Տես, չի եկել:

Ցաւը թողած՝
Արքան գոռաց,
Թէ՝ հա՜ թռէք,
Էն ըմբոստին
Ոտս բերէք:

Հինգ, վեց
Գազան
Ելան հասան,
Էն աղուէսին
Մի կերպ գտան,
Պատճառն ասին,
Բերին ատեան:

Արքան գոռաց.
- Ո՞ւր ես, մեռած…
- Ասեմ ձեռաց,
Աղուէսն ասաց.
- Տէր վեհափառ,
Խնդիրս առ,
Որ լսեցի՝ դու հիւանդ ես,
Էլ ինչ ասեմ, ինձ հօ գիտես,
Ինչպէս գլխիս կրակ վառած
Եւ պատանս էլ թեւիս առած
Հա էստեղ,
Հա էնտեղ,
Վերջը գտայ
Ցաւիդ դեղը,
Գէլի մորթին արայ մուշտակ,
Միսը՝ շորուա, խմի տաք-տաք,
Քրտնեց կողդ,
Կ'անցնի դողդ:

Որ չտուեց էսպէս թելին,
Իսկոյն գետին դրին գէլին:
Արքան հագաւ գէլի կաշին,
Միսը կերաւ նախաճաշին:

Քրտնեց կողը,
Անցաւ դողը
Մէջտեղ գնաց
Զրպարտողը:

ՄԿՆԵՐԻ ԺՈՂՈՎԸ

Սով էր, սով էր Մկստան
Կատուի ձեռից լկստան:
Գզիրն ընկաւ դռնէդուռ,
Էլ չթողեց տուն-կտուր,
Ջահել, ահել գեղովի,
Ջոջերին ջոկ տեղովի
Կանչեց, բերեց ժողովի՝
Թէ ինչ անեն, որ կատուէն
Մի հնարքով ազատուեն:
Եկան գիւղի ջոջերը,
Երկար բարակ պոչերը,
Մասնակցեցին խորհրդին,
Մի մուկ խօսեց իր հերթին.
- Լսէ՛ք, մկնե՛ր ցեղակից,
Չունեմ որդի, կողակից,
Ես մի անտէր ծերուկ եմ,
Բայց պատուաւոր մի մուկ եմ.
Պակսեց ուժը իմ ոտի,
Պէտք է մեռնեմ անօթի...
Սովն է չոքել դրանը,
Ա՜խ, մռռանը, մռռանը,
Վեր է ընկել մառանը,
Ինչքան ասես նազ անի,
Ստից սատկի, տազ անի,
Մուկ տեսնելիս վազ անի,
Գլխից բռնի, կախ անի,
Թաթովը տայ, խաղ անի,
Ուտի, քէֆը չաղ անի,
Էսպէս զուլում ու կրակ,
Դեռ աչքերն էլ ջուխտ ճրագ:
Բայց թէ ազնիւ մեր ցեղը
Կորչելու չէ զուր տեղը,
Ձաւն էլ ունի իր դեղը...
Ա՜յ, բերել եմ ես մի զանգ,
Ծափ, ծլնգոց,
Մէջը զնգոց.
Կատուի վզից մենք կախ տանք,
Որ ինչքան էլ օրօրայ,
Որ ինչքան էլ շորորա,
Ստից սատկի, տազ անի,
Գալն իմանանք գազանի:
Է՝, զանգը ո՞վ կախ անի.
- Ալո, դո՛ւ:
- Ալո՞ն տանի:
- Բալօ, դո՛ւ:
- Բալո՞ն կախէ:
- Չալօ, դո’ւ:
- Չալոն կա՛ղ է:
- Մստօ, դո՛ւ:
- Մստոն կարճ է:
- Փոստօ, դո՛ւ:
- Էդ էլ խի՞ղճ է:
- Համբօ, դո՛ւ:
- Ես տկար եմ։
- Չամբօ, դո՛ւ:
- Ասենք տարայ,
Բա որ կատուն գայ ինձ վրա՞յ:
- Բստոն, Խտոն թող մէկից
Բռնեն կատուի քամակից:
- Ի՞նչ է խօսում չոր գանգը,
Լաւ է դու տար էդ զանգը,
Էլ ի՛նչ Բտօ, ի՛նչ Ֆստան,-
Ճստաց Բստոն ճստճստան:
- Լռի, յանդուգն,
Կոտորուէ՛ք դուք,
Վախկոտներիդ ես թաղեմ,
Ճա՞ռ ասեմ, թէ՞ զանգ կախեմ,-
Գոչեց ջոջը,
Քաշեց պոչը: