Oրէ օր աւելի ենք մօտենում Հայոց Ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցին, արդէն նախամուտքին ենք եւ դեռ տեղաշարժ չունենք մեր պահանջատիրութեան հարցում: 

Բնականաբար անկարելի էր սպասել, որ 98 տարիների մեր բացթողումները լրացնէինք այս մէկ տարում, բայց կարող էինք մեծ ու տարբեր, իրապէս նշանակալից միջոցի դիմել, կարող էինք մեր պահանջատիրութեան հիմքը դնել, ու պէտք է, որ արդէն հատուցման ամբողջ ծրագիրը մշակած լինէինք:
Քաղաքական այն խառը իրավիճակը, որին զոհ է գնում կրկին արեւմտահայութեան՝ Սուրիոյ եւ Քեսապի, ցեղասպանութիւն ապրած հատուածը, իրաւացիօրէն կարող էինք դարձնել նրանց պաշտպանութեան եւ մեր Ցեղասպանութեան քարոզարշաւի հիմնական բանալին:
Սփիւռքը միշտ եղել եւ մնում է մեր ազգային հարցերի առաջապահն ու դրօշակակիրը եւ յատկապէս այսօր նա պարտաւորուած է կրկին այդպիսին մնալու:
Քաղաքական եւ միջազգային հրատապ գործելադաշտից զատ մենք դեռ հսկայական աշխատանք ունենք այդ արհաւիրքը գրականութեան մէջ արտացոլող ստեղծագործութիւնները հաւաքագրել-ամբողջացնելու, թարգմանելու, յատկապէս թուրքերէն, հասարակութեան ուշադրութեանը ներկայացնելու: Քանի որ այդ ստեղծագործութիւնները սոսկ Ցեղասպանութիւնը ներկայացնող գործեր չեն: Այդ ստեղծագործութիւններում պարզաբանուած են թուրքիոյ կառավարութեան (տուեալ շրջանում՝ Օսմանեան) ծրագրումով հայերի աստիճանական ոչնչացման համար իրագործուող միջոցները, Ցեղասպանութեան սկզբնաւորման ակունքը, որը բացայայտօրէն իր վերջնակէտին հասաւ 1915թ. ամբողջական Ցեղասպանութեամբ:
Այդ ստեղծագործութիւնները ներկայացնում են իրենց դարաւոր հողերի վրայ խարսխուած հայութեան վիճակը թուրքական անտանելի լծի տակ, այդ կեցութեան եւ Ցեղասպանութեան հետեւանքով մեր ազգային դիմագծում արմատացած աղաւաղումները, որը եւ հիմնական պատճառն է այսօրուայ մեր քաղաքական, հասարակական կեանքում առաջացած բազմաթիւ տկարութիւնների, որոնց հետ մինչեւ օրըս չենք կարողանում առերեսուել, որոնք դեռ լուծման են սպասում:
Թող բոլորովին զարմանալի չթուայ, որ մեզ համար ճակատագրական տարելիցի նախօրէին, վերը նշած քաղաքական բանաձեւումների եւ հայտերի պահանջի կողքին, փորձում ենք գտնել, վերլուծել ստեղծագործութիւններ, որոնք ներգրաւում են մեր ժողովրդի ապրած այդ ժամանակաշրջանները:
Գրականութեան վրայ կեդրոնանալու պատճառներից մէկն այն է, որ գրականութիւնը միշտ եղել եւ մնում է տուեալ ժամանակաշրջանի ճշգրիտ արտացոլողը, քաղաքական դէպքերի, բարքերի, կենցաղի, մարդկային նկարագրի ու մտածողութեան ամբողջացած պատկերը ներկայացնողը:
Այսօր, մենք ականատես ենք աշխարհում տեղի ունեցող դաժան իրադարձութիւնների աղաւաղուած մեկնաբանութեան, ի շահ ազդեցիկ պետութիւնների ժողովուրդների եւ երկրների պառակտման, այդ երկրների պատմութիւնը իրենց ծրագրերի արդարացման համար գլխիվայր փոխելուն, նոր պատմական իրավիճակներ պարտադրելուն, ժողովուրդների յիշողութեան տկարացման, սուտ քարոզչութեան զոհ դառնալուն: Այս ամէնից յետոյ միակ ճշգրիտ տեղեկատուն մնում է արդէն ստեղծուած իրական մեծ գրականութիւնը: Այն գրականութիւնը, որով բացայայտւում ու ճանաչւում են ազգերը, որն ընդգրկում է տուեալ ազգի, իր երկրում ապրած ժամանակաշրջանն ու կատարուած իրադարձութիւնները առանց աղաւաղման, իրական մեծութիւնների տեսադաշտով դիտուած, նրանց կողմից ուսումնասիրուած, անվերապահօրէն հրամցուած:
Այսօր Վ. Հիւգոյի շնորհիւ կենդանանում է ֆրանսական յեղափոխութիւնը, 19-րդ դարի Ֆրանսան, որքան էլ փոխեն, նորովի մատուցեն ու վերլուծեն այն: Տոլստոյի եւ Դոստոեւսկու շնորհիւ ռուսական հոգեբանութիւն-մտածողութիւնը եւ մենք երջանիկ ենք, որ Յակոբ Օշականի շնորհիւ, որպէս անժխտելի փաստ, ունենք արեւմտահայութեան կեանքն ու հոգեբանութիւնը՝ նախաեղեռնեայ, եղեռնեայ եւ ետեղեռնեայ ժամանակաշրջանում:
Մեր պահանջատիրութեան դեռ տարտամ վիճակում, երբ տեղահանուած, կորուստների մատնուած արեւմտահայութիւնը աստիճանաբար կորցնում է իր ինքնութիւնը՝ իր լեզուն ու մշակոյթը, իր աւանդոյթները յարմարեցնում տարբեր աշխարհամասերի օտար աւանդոյթներին, իր հոգեբանութիւնն ու մտածողութիւնը նոյնպէս, երբ նոր սերունդը կորցնում է իր կապն ու հետաքրքրութիւնը իր ժողովրդի անցեալում ներդրածի հանդէպ, երբ արագօրէն մեծ վիհ է առաջանում անցեալի եւ ներկայի միջեւ, երբ մեծ տերութիւնները թիկունք են կանգնում եղեռնագործներին, երբ գնալով աւելի են բազմանում ժողովուրդների կոտորածներն ու տեղահանութիւնները, հրամայական է դառնում կրկին արթնացնելու մեզ հասած արժէքաւոր գրականութեան ձայնը, լսելու, տեսնելու եւ սովորելու, առանց ընկճուելու, մեր դեռ չլուծուած պահանջատիրութիւնը հետապնդելու:
Այսօր, հայերիս մէջ շրջում է մի շատ վիրաւորական դարձուածք, որն արդէն քաղաքական կեցուածք է դարձել՝ «թուրքը դեռ պատրաստ չէ իր անցեալի հետ հաշուի նստելուն», կրկնում ենք թութակի պէս արեւմտեան հոգեբանութեան եւ կատարուած ահաւոր ոճիրը կոծկելու նրանց շահամոլ ուժի պարտադրանքի տակ, փորձում զգոյշ գործել, որ յանկարծ չբորբոքենք, չզայրացնենք թուրքերին, բոլորովին անտեսելով մեզ պարտադրուած իրավիճակը:
Երբեք չենք ասել եւ նոյնիսկ այս մեծ տարելիցի շեմին չենք յայտարարում, որ մենք կարիք չունենք հաշուի նստելու թուրքերի հոգեվիճակի հետ, սպասելու նրանց պատրաստ լինելուն: Իրենք պէտք է մեզ հետ զգոյշ լինեն, քանի որ իրենք են մեզ պարտք, իսկ մենք պահանջատէրն ենք: Իրենք պէտք է մտածեն թէ ինչպէս մեղմեն մեր ցաւը, սրբագրեն իրենց գործած աներեւակայելի սպանդը, աւելի չսրեն իրավիճակը, որ կարողանանք դէմ առ դէմ նստել իրենց հետ մեր պահանջատիրութիւնը ներկայացնելու:
Իրենք պէտք է պատասխանեն, թէ ինչպէ՞ս, որ լեզուով կարելի է գրել իրենց գործած աննկարագրելի ոճրագործ արհաւիրքի մասին, որ մեղմանայ իրենց գործած ոճրագործութեան պատկերը, որ կարողանան իրապէս արդարացուել:
Չէ՞ որ մինչեւ օրըս չենք կարողանում բառերի վերածել, գրականութիւն փոխադրել, մի քանի հարիւր էջում զետեղել, իրենց կողմից պարտադրուած մի ամբողջ ժողովրդի ծրագրուած վայրագ տեղահանութիւն, նրան ոչնչացնելու համար օգտագործուած զարհուրելի եղեռնագործութիւն, երիտասարդ աղջիկների, կանանց բռնաբարում, առեւանգում, հարիւր հազարաւոր որբերի սարսափահար ճիչ, անստոյգ-դաժան ճակատագիր, դարաւոր տարածքների, ունեցուածքների բռնագրաւում, բարքերի, կենցաղի, մշակոյթի, պատմութեան կորուստ-ոչնչացում:
Պատմութեան մէջ դեռ ոչ մէկ ժողովուրդ այնպէս վերջնականօրէն եւ համատարած գազանութեամբ, չի սրբուել-քշուել, արմատախիլ եղել իր հողից, իր պատմութիւնից, իր հոգեւոր, մտաւոր հարստութիւնից, ինչպէս ողջ արեւմտահայութիւնը: Բնականաբար այդ ահաւոր սպանդից ճակատագրի անբացատրելի խորհրդով փրկուածները իրենց ապրած-տեսած-զգացածից, այդ աննկարագրելի կոտորածից սահմռկած, ամլացել էին, անկարող ոչ միայն իրենց ապրածը վերարտադրելու, այլեւ իրենց ստացած հարուածը վերլուծելու, բառերի վերածելու: Մեր այդ անկարող, ամուլ իրավիճակին, արեւմտահայ խոշորագոյն գրող՝ Յակոբ Օշականը ճշգրիտ բացատրութիւն է տուել՝ «Գիրին ուժը պէտք է հաւասարէր դէպքին մեծութեան», իսկ դէպքին մեծութիւնը՝ Եղեռնը, ոչ միայն սովորական բառերի սահմանումից, այլ նաեւ մարդկային երեւակայութիւնից դուրս երեւոյթ էր: Օշականի այս հաստատումից 84 տարի անց, եղեռնի վերապրողներից Նարգիզ Ժամկոչեանի յուշերը գրառող Վիթալի Եանկոն, հայ չլինելով հանդերձ, ծանօթանալով հայերի ապրած արհաւիրքին, աւելի բնորոշիչ միտք է արտայայտել: «Այդ արհաւիրքը, Եղեռնը, սովորական բառերի սահմանումից դուրս է: Այդ աղէտը կարիք ունի մի նոր լեզուի, գուցէ եւ առանց բառերի»-գրել է նա: («The Promise at the Sea» էջ108)
Բայց ժամանակը եւ պատմութեան ընթացքը մեզ պարտադրում էր նախ ապրել եւ ապա գրի առնել կատարուածը, թէկուզ թոյլ բառերով, թէկուզ խունացած պատկերներով, ահաբեկումից սահմռկած հնարաւոր յիշողութիւններով: Անցեալը յստակ ճանաչել, հասկանալով կարողանալու էինք ճշգրիտ գործել, իմաստաւորել մեր ապագան:
Այստեղ է ահա, որ օգնութեան է հասել մեծ ստեղծագործողը՝ Յ. Օշականը, որը վերարտադրում էր միայն իրական ապրուած եղելութիւնները, առանց աւելորդ հորինումների, պարտք է համարել արեւմտահայութեան անցած արիւնալի ճանապարհը դրոշմել գրականութեան մէջ: Քանի որ «Տակաւին չէին պաղած հողին ձայները ու մենք մտիկ կþընէինք մեր բարքերու ամէն փշրանքին»: «Համապատկեր» Էջ 151 Նա գիտէր, որ պաղելու էին այդ ձայները, լուծուելով աշխարհի աղմուկին, անհետանալու էին: Այդ ձայները ստիպել են իրեն վերակենդանացնել ոճրագործութեամբ ժողովրդից խլուած ե՛ւ տարածքների, ե՛ւ կենցաղի ու բարքերի պատկերը, յանձնել սերունդներին, թափանցել այդ ոճրագործութեան խորքերը, բացայայտել դրա իրականացման պատճառները:
Ծնուելով եղեռնի սկզբնաւորման միջավայրում, ապրելով եղեռնեայ՝ վերջնական ջարդերի եւ ետ եղեռնեայ ժամանակաշրջաններում, Օշականը ամբողջ էութեամբ ապրել, ներծծել էր արեւմտահայութեան դժոխային կեանքը թուրքական հային ոչնչացնող տիրապետութեան տակ եւ աւելի ուշ արդէն աշխարհի ճանապարհներում սփռուած: Ուրիշ ո՞վ կարող էր թուրքին այնպէս բացայայտել ինչպէս Օշականը, որ ծնուած օրից ճաշակել էր թուրքի բռնակալ տիրապետութեան տակ տնքացող հային պարտադրուած ստրկային բոլոր վիճակները: Դեռ պատանի, անվախօրէն դանակը ձեռքին, թրքական թաղի միջով ուղեկցել է իր բարերար Չագրեան աղայի «փարլախ» տղային մինչեւ դպրոց ու այնտեղից տուն, անգամներ վտանգաւոր յարձակման ենթարկուելով: Հայի դէմ միշտ ատելութեամբ լեցուած միջավայրում էր ձեւաւորուել ինքը, Համիտեան հայասպան քաղաքականութեան շրջանում, ապրել էր Պոլսում, թուրքիոյ քաղաքական ու հոգեւոր մտքի խառնարանում, ապրել էր Համիտի գահընկեցութեան եւ Սահմանադրութեան բոլոր վայրիվերումները, Երիտթուրքերի իշխանութեան բերած վերջնական աւերը՝ Եղեռնը:

(Շարունակելի)

Տոքթ. Մարի Ռոզ Աբուսեֆեան