Երբ Քեմալ Աթաթիւրքը՝ զօրավար Անդրանիկի կենացը խմել հրահանգեց
Նրանք մեր յիշողութեան քարէ զանգերն են, կախուած ժամանակների առաստաղից, որ յորդորում են յաճախ ետ նայել սեփական պատմութեանը… Արաբօ, Գարեգին Նժդեհ, Գեւորգ Չաւուշ, Աղբիւր Սերոբ, Սօսէ Մայրիկ, Քեռի, Մախլուտօ, Դրօ, Անդրանիկ… Անուններ, որոնց բոլորին թուել մի պատումի մէջ հնարաւոր չէ:
Նրանցից ամէն մէկի կերպարի մէջ խտացած է իր տունն ու հայրենիքը, իր օճախն ու երկիրը պաշտպանող, մաքառումի ճանապարհ ելնող հայ շինական եւ զինուորի նկարագիրը, որը վերածնւում է բոլոր ժամանակներում, երբ վտանգւում է ազգը ու հող հայրենին: Իրենց անուններով անգամ թշնամու մէջ ահ ու սարսափ նետող հայ զինուոր եւ զօրավարների շուրջ լեգենդներ էր հիւսում անգամ հակառակորդը, ում ծանօթ էր հայի հաւատի զօրութիւնն ու «իմացեալ մահու» վերջնական յաղթանակը:
«…Անդրանիկ փաշա գեալդի՜…» ասելով քանի՜ քանի անգամ են նրանց հազարանոց կանոնաւոր բանակները գլխակորոյս ճողոպրել մարտի դաշտից, թողել կրակակէտերն ու մարտական յենակէտերը… Իրենց իսկ բերանով «փաշա» անուանել նրան, ում արծիւային ոգին թեւածել է հայի հոգում՝ անգամ խորհրդային կարմիր տեռորի տարիներին, երբ իբրեւ սուրբ մասունք տներում պահւում էին մեծ զօրավարի հատ ու կենտ լուսանկարները, ուր պատկերուած էր Անդրանիկ Օզանեանը՝ զինուորական հագուստներով, մտախոհ ու վայելչագեղ արտաքինով, իր յայտնի զարդանախշ թուրը կողքին:
Պապս մէկն էր նրանցից, ում համար հայ ֆետայինների անունները մասունք էին: Երբ երկու տարեկան էի, ինձ պատմել սովորեցրեց նախ մեր «Սասունցի Դաւիթ» էպոսը, այնուհետեւ գիշերուայ հեքիաթի փոխարէն ինձ հայ ֆիտայինների մասին էր պատմում, հաշուի չառնելով տատիս թախանձանքները, որ «իր պատմածները «մի մատ երեխայի» համար անհասկանալի ու անըմբռնելի բաներ են, որ միայն վախ կը ներշնչեն…»: Բայց, եթէ հիմա յիշում եմ այն ամէնն ինչ իմ հայ լինելու գիտակցութեան մէջ ներարկեց ազգային զգացում ու ներշնչանք, ուրեմն՝ պապս իրաւացի էր կաթի հետ մանկանը ազգային դաստիարակութիւն տալու իր իւրօրինակ համոզմունքի մէջ ...
Մեծ վիպասան Րաֆֆու տոհմից սերող նրա ազնուական պապերը դաշնակցականներ էին, որոնցից մէկը՝ Սամսոն Մելիք - Իսրայէլեանը վարել էր Արարատի գաւառապետի պաշտօնը, ում կարմիր յեղափոխութեան տարիները չխնայեցին… Կուլակաթափ եղած, գիմնազիայում ուսանող իր զաւակներից մէկին կորցրած ազնուականին աքսորեցին Երեւանի Կոնդ թաղամաս, ուր այսօր էլ կայ նրա տունը: Անտեղի կասկածներից ու հալածանքներից խուսափելու համար պապս փոխեց իր ազնուական ազգանունը:
Անդրանիկի լուսանկարը պապիցս մնացած սուրբ յիշողութիւններից մէկն է, որ իր պատուաւոր տեղն ունի ընտանեկան լուսանկարների ստուար ալպոմում, իսկ նրա մասին պատմած պատմութիւնները յետոյ ինքս կարդացի գրքերում:
Եղեռնի տարելիցին ո՞ր հայը չի ապրում իր պատմութեան զարհուրելի այս էջը, ու ծաւալուող բոլոր զրոյցները, նոյնիսկ նրա յաջորդող օրերին, ձգւում են դէպի քսաներորդ դարասկիզբ… Հայի անգամ ծննդեան տօնը անմասն չի այս տեսակ քննարկումներից ու զրոյցներից, ուր ցաւ կայ…:
Զրոյցը մեր մաքառումների մասին էր, մեր հերոս հայդուկների, երբ Մեծ զօրավարի անձին առնչուող մի դրվագ ներկայացնելով գեղանկարիչ Վաչիկ Կարապետեանը իբրեւ ասուածի ապացոյց՝ ի ցոյց բերեց ընթերցողին ներկայացուող սոյն տպագիր արձանագրութիւնը, որը վերնագրուած էր. «Զօրավար Անդրանիկ եւ Աթաթիւրք», ում հեղինակի անուան փոխարէն մի ստորագրութիւն էր թողնուած: Այս տպագիր արձանագրութեան մէջ կայ մի հետաքրքիր դրուագ, ուր բարձրաստիճան թուրքը ակամայ խոստովանում է Հայոց Ցեղասպանութեան եղելութեան իսկութեան մասին… Իսկ այդ իրական դէպքի ականատեսն ու վկան Աթաթիւրքի հայազգի բարեկամն ու ընկերն էր՝ լեզուաբան Յակոբ Մարթայեան (Տիլաչար):
«Պատմողը սովորական մէկը չէ, լեզուագէտ, բանասէր մըն է:
Յակոբ Մարթայաեան, կամ Յակոբ Տիլաչար (լեզու բացող):
Այդպէս մկրտած էր զինք Աթաթիւրքը, Մուսթաֆա Քեմալ փաշան, Մարթայեանը դարձնելով Տիլաչար:
1933 - 34 թուականներուն, երբ Աթաթիւրք ձեռնարկեց թրքերէնի մագրազտման, բոլոր կողմերէն լեզուաբաններ հաւաքեց Անգարա:
1927 թուականի Յունուար 29-ին կատարուեցաւ Անդրանիկի երկրորդ յուղարկաւորութիւնը՝
Փարիզի Պեր Լաշեզ գերեզմանատան մէջ, ուր կը գտնուի իր արձանը
Լեզուաբան Յակոբ Մարթայեանն ալ Պուլկարիայէն կանչուեցաւ Անգարա, թրքերէնին մեջ չեղող բաները… փաստելու:
Աթաթիւրք մեծ համակրանքով կապուեցաւ հայ գիտնականին, եւ, զայն իր անձնակազմին ու բարեկամներուն անդամ դարձուց, այսինքն, իր գիշերային այցելութիւններուն եւ զբօսանքներուն անբաժան մասնակիցը:
Գիշեր մը, Աթաթիւրք Յակոբ Տիլաչարը տարաւ հաւաքոյթի մը, օղեսեղանի…
Աթաթիւրքի սովորական անձնակազմը ներկայ էր, - զօրավարներ, զինակիցներ, ընկերներ եւայլն:
Ուշ գիշերին, Աթաթիւրք լաւ տրամադրութեան մէջ, կը դառնայ դէպի Յակոբ Մարթայեանը ու կÿըսէ.-
- Յակոբ, Անդրանիկ փաշային երգը գիտե՞ս, երգէ՛:
Ու Տիլաչար Յակոբ կը սկսի երգել՝ «Իբրեւ արծիւ սաւառնում ես լեռ ու ժայռ…»:
Աթաթիւրք յուզուած մտիկ կ'ընէ, բայց իր ընկերները եւ սպաներ, զօրավարները, իրենց քիթերուն տակէն կը ծիծաղին՝ « հայու կտոր» փաշային ու անոր երգին վրայ:
Աթաթիւրք կը նկատէ իր ընկերներուն քմծիծաղը եւ զայրագին կը պոռայ.
- Ինչու՞ կը քմծիծաղիք: Անդրանիկը փաշա՛ է, եւ փաշաներու փաշան: Իր ժողովուրդին համար պայքարող մարտիկ մը: 20 - 30 հոգիով գունդերու եւ գումարտակներու դէմ դրաւ: Ըրաւ գերագոյնը, միայն թէ չյաջողեցաւ: Ուրեմն. եթէ ես ալ ձախողէի, ասանկ գիշերային հաւաքոյթի մը ընթացքին ի՞մ ալ վրաս պիտի խնդայիք…: Հիմա բոլորդ ալ ոտքի՛. վերցուցէ՛ք ձեր բաժակները եւ խմեցէ՛ք Անդրանիկ փաշայի կենացը:
Բոլոր սեղանակիցները ոտքի կ’ըլլեն, ոտքի կ’ելլէ նաեւ Աթաթիւրքը եւ իրենց բաժակները կը բարձրացնեն Անդրանիկ փաշայի կենացը…:
Յակոբ Մարթայեանին տիլաչարութեանց մէջ՝ պզտիկ այս կտորին համար կարելի է շնորհակալ ըլլալ իրեն:
… Մեծ էր մեր զօրավարը»:
Թուրքական դիւանագիտութեան դրսեւորման հերթական մի դրուա՞գ է սա, թէ՞ իսկապէս յարգանքի տուրք՝ հերոսի անուան ու փառքի առջեւ՝ անկախ ազգային պատկանելութիւնից, ինչի հանդէպ անմարդկային ոճիրներից ամէնածանրագոյնը գործեցին թուրքական «նոր» դիվանագիտութեան «ճարտարապետի»՝ Քեմալի անփառունակ նախորդները, որոնց յանցանքի բեռի տակ դարից ??? պակաս ծնկաչոք քայլում է Թուրքիան՝ դէպի եւրոպական ընտանիք, առանց ապաշխարանքի:
… Ո՞ւմ դէմ էր պայքարում Անդրանիկ զօրավարը, ումի՞ց եւ ինչո՞ւ էր ստիպուած պաշտպանել իր ազգը, ի՞նչ օրհասական պահեր էր ապրում հայը… Կարծում եմ, սպառիչ եւ հակիրճ պատասխանել է ոչ այլ ոք քան ինքը՝ Մուստաֆա Քեմալ Աթաթիւրքը:
Արմինէ Մելիք - Իսրայէլեան
Երեւան-Աթէնք