ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ ՔԱՋԱԶՆՈՒՆԻ (1868-1938)

Քաղաքական գործիչ: 4 Յունիս 1918ին Պաթումի դաշնագիրը ստորագրող պատուիրակութեան անդամ էր: Կը նշանակուի Հայաստանի Հանրապետութեան առաջին վարչապետ: 1919ին կը ճամբորդէ Եւրոպա եւ Ամերիկա՝ օժանդակութիւն եւ նիւթական յատկացումներ ապահովելու համար:

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԽԱՏԻՍԵԱՆ (1876-1945)

Քաղաքական գործիչ: Պատուիրակ՝ Պաթումի (Մայիս, 1918) համաժողովին: Կը վարէ Պաթումի դաշնագրի բանակցութիւնները եւ դաշնագիրը կը ստորագրէ 4 Յունիս 1918ին: 1918ին՝ կ'ըլլայ արտաքին գործոց նախարար, ապա խնամատարութեան եւ ներքին գործոց նախարար:

Օգոստոս 1919-Մայիս 1920 կը ստանձնէ Հայաստանի Հանրապետութեան վարչապետի պաշտօնը: Վարչապետութենէ հրաժարելէ ետք շրջած է զանազան երկիրներ, Հայաստանի համար օժանդակութիւն ապահովելու:

 

ՀԱՄՕ ՕՀԱՆՋԱՆԵԱՆ (1873-1947)

Քաղաքական գործիչ: 1918ին որպէս պատուիրակ ուղարկուած է Գերմանիա՝ հայ-թրքական հարցերուն մէջ գերմանական միջնորդութիւնը ապահովելու համար եւ ապա Հայաստանի անկախութեան ճանաչումն ու ապահովութիւնը հետապնդելու համար:

Եղած է Հայաստանի պատուիրակութեան անդամ՝ Փարիզի վեհաժողովին:

1919ին Հայկական հարցը Երկրորդ Միջազգայնականին ներկայացնելու համար կ'ուղարկուի Պեռն: Յունուար 1920ին արտաքին գործոց նախարար կը նշանակուի, իսկ Մայիսին՝ վարչապետ Հայաստանի Հանրապետութեան:

ՍԻՄՈՆ ՎՐԱՑԵԱՆ (1882-1969)

Քաղաքական գործիչ: Մեծ դերակատարութիւն ունեցած է 1918ի միախառն կառավարութեան կազմութեան մէջ: 1919ին եղած է նախ խորհրդարանի անդամ, ապա աշխատանքի, երկրագործութեան եւ պետական կալուածներու նախարար՝ Խատիսեանի եւ Օհանջանեանի կառավարութեանց մէջ:

Կ'ըլլայ վերջին վարչապետը Հայաստանի Հանրապետութեան:

ԶՕՐ. ԹՈՎՄԱՍ ՆԱԶԱՐԲԷԿԵԱՆ (1855-1931)

Ընդհանուր հրամանատար Ղարաքիլիսէի ճակատին եւ Գլխաւոր հրամանատար Հայաստանի Հանրապետութեան:

 

ԶՕՐ. ՄՈՎՍԷՍ ՍԻԼԻԿԵԱՆ (1862-1934)

Ընդհանուր հրամանատար Սարդարապատի եւ Բաշ Ապարանի ճակատներուն:

 

ԶՕՐ. ԴԱՆԻԷԼ ԲԷԿ ՓԻՐՈՒՄԵԱՆ (1870-1922)

Հրամանատար Սարդարապատի զօրամասին:

ԶՕՐ. ՔՐԻՍՏԱՓՈՐ ԱՐԱՐԱՏԵԱՆ (1876-1937)

Հրամանատար. մասնակցած է Սարդարապատի, Էջմիածինի եւ Բաշ Ապարանի կռիւներուն:

1919ին նշանակուած է Հայաստանի Հանրապետութեան ռազմական նախարար:

ԶՕՐ. ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՕԶԱՆԵԱՆ (1865-1927)

Ծնած է Շապին Գարահիսար, 25 Փետրուարին: Եղած է ազգային գործիչ: Առաջին Համաշխարհային պատերազմին նշանակուած է Հայկական կամաւորական առաջին ջոկատի հրամանատար, իսկ 1918 Փետրուարին՝ Էրզրումի պաշտպանութեան ղեկավար: 1919 Ապրիլին կու գայ Երեւան, կը ցրուէ բանակը ու կ'անցնի արտասահման: Արտասահմանի մէջ հանգանակութիւններ կը կազմակերպէ եւ զանոնք կը տրամադրէ հայ գաղթականներուն եւ որբերուն: Կը մահանայ Օգոստոս 31ին, Ֆրեզնօ:

 

ԱՐԱՄ ՄԱՆՈՒԿԵԱՆ (1879-1919)

Բուն անունով Սարգիս-Սերկէյ Յովհաննիսեան: Ծնած է Ղափանի Զէյվա գիւղը: 1901ին կ'աւարտէ Երեւանի թեմական դպրոցը եւ որպէս դաշնակցական կը վարէ բազմաթիւ գործեր: 1907ին կը մասնակցի Հ.Յ.Դ. Չորրորդ Ընդհ. Ժողովին, Վիեննա, ապա կը վերադառնայ Վան, ուր կը հանդիսանայ Վասպուրականի շրջանի Հ.Յ.Դ. ղեկավարը: Առաջին Համաշխարհային պատերազմին Վասպուրականը կ'զատագրուի շնորհիւ Արամի, որ կը դառնայ շրջանի նահանգապետը:

1917ին, Ազգային Խորհուրդի կողմէ, իբրեւ լիազօր ներկայացուցիչ կ'ուղարկուի Երեւան, ուր իրեն եւ Դրոյի կը վիճակուի պատմական դեր Հայաստանի Հանրապետութեան ստեղծման մէջ: Հայաստանի Հանրապետութեան անդրանիկ կառավարութեան մէջ Արամ կը ստանձնէ պարենաւորման եւ ներքին գործոց նախարարի պաշտօնը: Կը մեռնի 1919, Յունուար 29ին:

 

ԴՐՕ (1884-1956)

Ծնած է Իգդիր: Յաճախած է Երեւանի ռուսական գիմնազիան եւ վաղ երիտասարդական օրերուն մաս կազմած է Հ.Յ.Դաշնակցութեան շարքերուն: 1918 Մայիսեան ճակատամարտերուն կը դառնայ Բաշ Ապարանի հերոս եւ մեծ դեր կÿունենայ Հայաստանի Հանրապետութեան ստեղծման ու զարգացման մէջ: Հայաստանի խորհրդայնացումէն ժամանակ մը ետք կ'անցնի Մոսկուա, ապա Ռումանիա, ուր կը սկսի Սփիւռքի իր 36 տարիներու ազգային-հանրային գործունէութիւնը: Կը մահանայ Պոսթընի մէջ:

 

ԳԱՐԵԳԻՆ ՆԺԴԵՀ (1886-1955)

Բուն անունով Գարեգին Տէր Յարութիւնեան, ծնած է Նախիջեւանի Կզնութ գիւղը: Խանդավառուած հայ ազատագրական շարժումով, կանուխէն կը մտնէ Հ.Յ.Դ. շարքերը:

1905ին Ռոստոմի ջանքերով կը մտնէ Պուլկարիոյ զինուորական վարժարանը եւ կÿաւարտէ զայն 1907ին: 1914ին Հայ կամաւորական գունդի հրամանատարն էր: 1919ին կը ղեկավարէ Զանգեզուրի ճակատամարտը: 1932ին կուսակցական գործով կը մեկնի Ամերիկա, ուր կը հիմնէ Հայ Երիտասարդաց Դաշնակցութիւնը: Պուլկարներու կողքին կ'աշխատի, սակայն 1944ին կը ձերբակալուի եւ կը ղրկուի Սիպերիա, հոն չդիմանալով անմարդկային պայմաններուն՝ կը մեռնի 1955ին:

ՌՈՒԲԷՆ ՏԷՐ ՄԻՆԱՍԵԱՆ (1882-1950)

Ծնած է Ախալքալաք: Յեղափոխական գործիչ: Պատերազմի եւ ներքին գործոց նախարար՝ Օհանջանեանի գլխաւորած Բիւրոյի կառավարութեան մէջ, 1920ին: Գործադրեց ռազմական, պատժական եւ անզիջող քաղաքականութիւն:

Խստօրէն կը սանձէ թաթարները: Հայաստանի Հանրապետութեան անկումէն ետք կ'անցնի արտասահման եւ իր նպաստը կը բերէ Սփիւռքի կազմակերպման: Կը մեռնի Փարիզ:

 

ԱՐՄԷՆ ԳԱՐՕ (1873-1923)

Ծնած է Կարին: Բուն անունով Գարեգին Փաստըրմաճեան: 1895ին կը մտնէ Հ.Յ.Դ. շարքերը: 1896ին կը մասնակցի Պանք Օթոմանի գրաւման: Կարեւոր դեր կը խաղայ եկեղեցական կալուածներու գրաւման դէմ շարժումին, 1905ի հայ-թաթարական կռիւներու ղեկավարման եւ կամաւորական գունդերու կազմակերպման մէջ: Հայաստանի անկախութենէն ետք, կ'ընտրուի Փարիզի Ազգային պատուիրակութեան անդամ, ապա կը նշանակուի Հանրապետութեան Ուաշինկթընի դեսպան: Կը մեռնի Ժընեւ, Մարտ 27ին:

 

ԻՇԽԱՆ ՅՈՎՍԷՓ ԱՐՂՈՒԹԵԱՆ (1865-1930)

Ծնած է Լոռի: 1890ին կարեւոր դեր կ'ունենայ Հ.Յ.Դաշնակցութեան կազմութեան մէջ: Խանասորի արշաւանքի (1897) հրամանատարներէն մէկը կ'ըլլայ: 1915-16ին հրամանատարն էր կամաւորական 7րդ գունդին: 1919ին կ'ընտրուի Հայաստանի խորհրդարանի անդամ, իսկ 1920-21ին՝ Հայաստանի Հանրապետութեան դեսպան, Թեհրանի մէջ: Կը մեռնի Փարիզ:

 

ՆԻԿՈԼ ԱՂԲԱԼԵԱՆ (1873-1947)

Ծնած է Թիֆլիս, Մարտ 27ին: Եղած է ուսուցիչ Կաղզուանի, Ագուլիսի եւ Շուշիի մէջ, ինչպէս նաեւ Հայաստանի Հանրապետութեան խորհրդարանի ան- դամ, իսկ 1919էն սկսեալ կրթութեան եւ արուեստի նախարար: Հայաստանի խորհրդայնացումէն ետք անցած է արտասահման եւ զբաղած կրթական-հասարակական գործով: Մեռած է Պէյրութ, 15 Օգոստոսին:

ԼԵՒՈՆ ՇԱՆԹ (1869-1951)

Ծնած է Պոլիս: Զբաղած է Գրականութեամբ, մանկավարժութեամբ ու հասարակական գործերով: 1920ի ամրան գլխաւորած է Սովետական Ռուսաստանի հետ բանակցելու համար Մոսկուա ուղարկուած Հայաստանի Հանրապետութեան պատուիրակութիւնը: 1921էն սկսեալ ապրած է արտասահմանեան տարբեր երկիրներու մէջ, զբաղելով ուսուցչութեամբ եւ գրական աշխատանքով: Մեռած է Պէյրութ, 29 Նոյեմբերին:

 

ԱՒԵՏԻՍ ԱՀԱՐՈՆԵԱՆ (1866-1948)

Գրող ու հասարակական գործիչ: Ծնած է Սուրմալուիի Իգդիր-Մաւա գիւղը, 4 Յունուարին: 1917ին ընտրուած է Հայոց Ազգային Խորհուրդի նախագահ, 1919ին՝ Հայաստանի Հանրապետութեան խորհրդարանի անդամ, ապա՝ նախագահ: Գլխաւորած է Հանրապետութեան պատուիրակութիւնը Պոլսոյ (1918 Յունիս-Նոյեմբեր) եւ Փարիզի խաղաղութեան (1919-20) բանակցութիւններուն: Ստորագրած է Սեւրի հաշտութեան պայմանագիրը (1920), ինչպէս նաեւ մասնակցած է Լոնտոնի (1921) եւ Լոզանի (1922-23) բանակցութիւններուն: Մահացած է Մարտ 20ին, Փարիզ:

 

ԼԵՒՈՆ ԱԹԱԲԷԿԵԱՆ (1875-1918)

Հասարակական-քաղաքական Գործիչ: Ծնած է Ղարաբաղի Կուսապատ գիւղը: Յեղափոխութենէն ետք ընտրուած է Անդրկովկասեան Կոմիսարիատի, ապա Անդրկովկասեան Սէյմի անդամ: 1917ի Դեկտեմբերին եղած է Հայոց Ազգային Խորհուրդի Պաքուի մասնաճիւղի փոխ նախագահ, այնուհետեւ՝ անդամ: Զոհուած է 1918, Մարտ 20ին, Պաքուի մէջ տեղի ունեցած ընդհարումներուն ընթացքին: