­Հա­յաս­տա­նի Ա. ­Հան­րա­պե­տու­թեան ծնուն­դը պայ­մա­նա­ւո­րո­ւած էր ­Սար­դա­րա­պա­տի, ­Բաշ Ա­պա­րա­նի եւ ­Ղա­րա­քի­լի­սա­յի յաղ­թա­նակ­նե­րով: ­Հա­յաս­տա­նի նո­րան­կախ երկ­րորդ հան­րա­պե­տու­թեան հիմ­նու­մը ամ­րապն­դո­ւեց ­Ղա­րա­բա­ղեան պա­տե­րազ­մում

տա­րած յաղ­թա­նա­կով եւ հայ­կա­կան երկ­րորդ պե­տու­թեան ծնուն­դով:

­Ղա­րա­բա­ղի ա­զա­տագ­րու­մը ոչ միայն հսկա­յա­կան բա­րո­յա­հո­գե­բա­նա­կան լիցք էր ան­կա­խա­ցող ­Հա­յաս­տա­նի հա­մար, այ­լեւ ամ­րապն­դեց տա­րա­ծաշր­ջա­նում հայ­կա­կան գոր­ծօ­նի դե­րը, ա­նա­ռիկ դարձ­րեց հա­յոց ա­րե­ւե­լեան սահ­մա­նը, տո­կո­սա­յին ցու­ցա­նիշ­նե­րով չչա­փո­ւող հսկա­յա­կան յա­ւե­լում ա­րեց մեր զար­գաց­ման նե­րու­ժի եւ հե­ռան­կա­րի վրայ:

1988 թո­ւա­կա­նի ­Փետ­րո­ւա­րին, ­Ղա­րա­բա­ղի ա­զա­տագր­ման նպա­տա­կով, հրա­պա­րակ­ներ դուրս ե­կած ­Խորհր­դա­յին ­Հա­յաս­տա­նի եւ Լ.Ղ.Ի.Մ.ի հա­յու­թիւ­նը տա­նում էր ­Լե­նի­նի ու ­Կոր­պա­չո­վի նկար­նե­րը եւ կար­գա­խօս­նե­րում ու ե­լոյթ­նե­րում վկա­յա­կո­չում էր «խորհրդա­յին սահ­մա­նադ­րու­թիւ­նը»: ­Ժո­ղո­վուր­դը «բռնել էր» պե­տու­թեան ա­մե­նա­խո­ցե­լի տե­ղից` գոր­ծող սահ­մա­նադ­րու­թիւ­նից եւ բա­րե­փո­խում­ներ հռչա­կած կայս­րու­թեան նոր ա­ռաջ­նոր­դին կանգ­նեց­րել էր սահ­մա­նադ­րու­թիւ­նը կի­րա­ռե­լու կամ ոտ­նա­հա­րե­լու փոր­ձու­թեան ա­ռաջ:

­Մօտ ե­րեք տա­րի անց, երբ փլու­զո­ւե­ցին խորհր­դա­յին սահ­ման­նե­րը, «լեռ­նա­յին ­Ղա­րա­բա­ղի» խնդի­րը վե­րա­ծո­ւեց մի­ջազ­գա­յին հար­ցի եւ դար­ձաւ հա­մաշ­խար­հա­յին քա­ղա­քա­կան օ­րա­կար­գի ա­մե­նա­բարդ լու­ծե­լի հան­գոյց­նե­րից մէ­կը: ­Ղա­րա­բա­ղեան թնճու­կը, սա­կայն, չէր բխում եւ չէր ծա­գել ո­րե­ւէ գեր-տէ­րու­թեան ցան­կու­թիւ­նից, հե­տե­ւա­բար վեր­ջի­նիս ար­դա­րա­ցի քա­ղա­քա­կան լուծ­մամբ ոչ ոք շա­հագրգ­ռո­ւած չէր: ­Բա­րե­բախ­տա­բար այս հան­գա­ման­քը ժա­մա­նա­կին հաս­կա­ցաւ հա­յու­թիւ­նը եւ ո­րո­շեց իր հար­ցը լու­ծել իր ձեռ­քով` ըն­դու­նե­լով ակն ընդ ա­կան, ա­տամ ընդ ա­տա­ման մար­տահ­րա­ւէ­րը:

­Դի­մա­կա­յու­թեան ա­ռա­ջին փու­լը պա­տե­րազմն էր, որ­տեղ հայ­կա­կան կող­մը ջախ­ջա­խիչ յաղ­թա­նակ տա­րաւ:
Երկ­րորդ փու­լում սկսո­ւե­ցին բա­նակ­ցու­թիւն­նե­րը, ո­րոնք ե­թէ ոչ ա­ւե­լի դժո­ւա­րին, ա­պա ա­ւե­լի խրթին դուրս ե­կան եւ 94ի գար­նա­նից ձգո­ւող այս գոր­ծըն­թա­ցի վեր­ջը տա­կա­ւին չի ե­րե­ւում:
Այս ի­րա­վի­ճա­կի պատ­ճառ­նե­րը հե­տե­ւեալն են.
- Ինչ­պէս ա­սո­ւեց՝ դրա ար­դա­րա­ցի լուծ­մամբ ոչ ոք շա­հագրգ­ռո­ւած չէ, եւ հար­ցը վե­րա­ծո­ւել է տար­բեր շա­հե­րի բախ­ման հան­գու­ցա­կէ­տի, սահ­ման­նե­րի այս փո­փո­խու­թիւ­նը մեծ պա­տե­րազմ­նե­րին հե­տե­ւող ընդ­հա­նուր վե­րա­ձե­ւում­նե­րի շրջա­նա­կում չէ եւ դժո­ւա­րա­մար­սե­լի է ու վա­խեց­նում է որ­պէս նա­խա­դէպ, նրանք ով­քեր հաս­կա­նում են, որ պէտք է հա­շո­ւի նստեն ­Ղա­րա­բա­ղի ինք­նո­րոշ­ման փաս­տի հետ միա­ժա­մա­նակ չեն ցան­կա­նում որ­պէս դաշ­նակ­ցի կորց­նել Ատր­պէյ­ճա­նին:

Ե­թէ այս տա­րո­ւայ Ապ­րի­լին ատր­պէյ­ճա­նա­կան կող­մին յա­ջո­ղո­ւէր, տա­րածք­նե­րի վե­րա­նո­ւաճ­ման ա­ռու­մով, լուրջ յա­ջո­ղու­թիւն­նե­րի հաս­նել բո­լոր այդ ու­ժե­րի գոր­ծը բա­ւա­կա­նին դիւ­րա­նա­լու էր: Այդ դէպ­քում ուղ­ղա­կիօ­րէն կող­մե­րին կը թե­լադ­րո­ւէր հա­շո­ւի նստել նոր ի­րո­ղու­թեան հետ եւ ըստ այդմ ամ­րագ­րել հար­ցի լու­ծու­մը: Այս ան­գամ եւս, սա­կայն, ինչ­պէս պա­տե­րազ­մի եւ դրան հե­տե­ւած ա­ւե­լի քան քսան տա­րի ձգո­ւող սահ­մա­նա­յին ընդ­հա­րում­նե­րի ժա­մա­նա­կա­հա­տո­ւա­ծում, վճռա­կան խօսքն ա­սաց հայ զի­նո­ւո­րը:

Ս­տաց­ւում է, որ ատր­պէյ­ճա­նա­կան ու­ժա­յին փաս­տար­կի դէմ եւ հայ­կա­կան դի­ւա­նա­գի­տու­թեան թի­կուն­քում ո­րո­շիչ գոր­ծօ­նը հայ զի­նո­ւո­րի ա­ռա­ջադ­րած ի­րո­ղու­թիւնն է:
Եւ Ապ­րի­լեան կար­ճա­տեւ պա­տե­րազ­մից յե­տոյ էլ, թէեւ հայ­կա­կան դի­ւա­նա­գի­տու­թիւ­նը են­թա­կայ ե­ղաւ քա­ղա­քա­կան ու­ժեղ ճնշման, սա­կայն հայ զի­նո­ւո­րի պա­տաս­խա­նը ուժ է հա­ղոր­դում եւ պէտք է ա­ւե­լի վճռա­կան ազ­դե­ցու­թիւն թող­նի հայ­կա­կան դիր­քո­րոշ­ման վրայ:

­Տա­րի­ներ շա­րու­նակ հնչող պա­տե­րազ­մի սպառ­նա­լի­քը եւ չդա­դա­րող սադ­րանք­նե­րին ու­ղեկ­ցող ֆի­զի­քա­կան կո­րուստ­նե­րը որ­պէս ու­ժա­յին ճնշման մի­ջոց օգ­տա­գոր­ծող Ատր­պէյ­ճա­նը փոր­ձում է հո­գե­բա­նօ­րէն պար­տադ­րել մեզ՝ հաշ­տո­ւե­լու այն մտքի հետ, որ այս ա­մէ­նը մի օր պէտք է ա­ւար­տո­ւի, իսկ պար­տադ­րո­ւած վեր­ջա­բա­նը թե­լադ­րում է իր պայ­ման­նե­րը: Եւ երբ մենք սկսում ենք ա­նընդ­հատ քննար­կել խա­ղա­ղու­թեան հաս­նե­լու փոխ-զի­ջու­մա­յին տար­բե­րակ­նե­րը, տպա­ւո­րու­թիւն է ստեղծ­ւում, որ այդ խա­ղա­ղու­թիւնն ու հանգս­տու­թիւ­նը ա­ռա­ւե­լա­պէս մեզ են անհ­րա­ժեշտ, ի­րա­վի­ճա­կից ելք են մեզ հա­մար:

Այլ խօս­քով՝ յաղ­թած կող­մը դառ­նում է զի­ջող, իսկ պար­տո­ւող կող­մը թե­լադ­րող:
Այս­պէ՛ս, մենք յայտն­ւում ենք սխալ ըն­թաց­քի մէջ:
­Նոյն ապ­րի­լեան դէպ­քե­րը փաս­տե­ցին, որ հայ ժո­ղովր­դի հա­մար ա­նըն­դու­նե­լի են պար­տադ­րո­ւած լու­ծում­նե­րը եւ ար­դա­րա­ցիօ­րէն, վե­րագ­տա­ծը պահ­պա­նե­լու եւ պաշտ­պա­նե­լու հա­մար, նա պատ­րաստ է ա­մե­նա­մեծ զո­հո­ղու­թիւն­նե­րի:
Իսկ ին­չո՞ւ հա­կա­ռա­կորդ կող­մին պէտք չէ ներշնչել այն մտա­վա­խու­թիւ­նը, որ չկշռա­դա­տո­ւած ար­կա­ծախնդ­րու­թիւն­նե­րի դի­մաց կո­րուստ­նե­րը կա­րող են լի­նել շատ ծանր:

­Չէ՞ որ այս գար­նա­նը, չնա­յած նախ­նա­կան զգա­լի ա­ռա­ւե­լու­թիւն­նե­րին, նրա կո­րուստ­նե­րը բազ­մա­պա­տիկ ան­գամ գե­րա­զան­ցում էին, եւ ե­թէ սկսո­ւած բե­կու­մը շա­րու­նա­կո­ւէր, վեր­ջին­նե­րիս հա­մար հե­տե­ւանք­նե­րը իս­կա­պէս էլ շատ ա­ւե­լի շօ­շա­փե­լի ու ծանր կա­րող էին լի­նել: ­Հայ զի­նո­ւո­րը չէր վա­խե­ցել, հայ զի­նո­ւո­րը պատ­րաստ էր շա­րու­նա­կե­լու կռի­ւը եւ այս հան­գա­ման­քը ա­մե­նա­ծան­րակ­շիռ փաս­տարկն է` վերն ա­սո­ւա­ծի օգ­տին:
Այս դի­մա­կա­յու­թիւ­նը կա­րող է դեռ եր­կար շա­րու­նա­կո­ւել եւ դրա­նից ո՛չ յոգ­նե­լու ու ո՛չ էլ յու­սա­հա­տո­ւե­լու ի­րա­ւունք ու­նենք:

­Պատ­մա­կան օ­րի­նա­չա­փու­թեամբ սե­փա­կան ճա­կա­տագ­րի տնօ­րի­նու­մը կրկին սե­փա­կան ձեռ­քը վերց­րած ժո­ղո­վուր­դը, ա­յո՛, դեռ եր­կար է պայ­քա­րե­լու` մին­չեւ իր անվ­տանգ գո­յու­թեան խնդի­րը կա­րո­ղա­նայ լու­ծել: ­Սա մի փոր­ձու­թիւն է, ո­րը բա­խե­լու էր մեր դու­ռը, հէնց որ ինք­ներս կը դառ­նա­յինք մեր երկ­րի տէ­րը: ­Միա­միտ է կար­ծե­լը, որ ե­թէ մենք ա­ւե­լի խո­հեմ կամ ա­ւե­լի զի­ջող լի­նենք, դա­րա­ւոր թշնա­մին ըստ ար­ժան­ւոյն կը գնա­հա­տի այդ կե­ցո­ւած­քը: ­Մեր նկատ­մամբ այդ թշնա­մու ու­նե­ցած տրա­մադ­րու­թիւն­նե­րը բխում են ոչ թէ մեր վար­քից, այլ` իր յա­ւակ­նու­թիւն­նե­րից: ­Թուր­քա­կան պե­տա­կան մտա­ծո­ղու­թեան հա­մար այ­սօր էլ 15 թո­ւա­կա­նի մե­ղա­ւոր­նե­րը մենք ենք:

­Տար­բեր չէ ատր­պէյ­ճան­ցի­նե­րի պա­րա­գան:
­Լեռ­նա­յին ­Ղա­րա­բա­ղի ­Հան­րա­պե­տու­թիւ­նը ար­դէն 25 տա­րի կա­ռու­ցում ու հզօ­րաց­նում է իր պե­տա­կա­նու­թիւ­նը:
Ա­զա­տագ­րո­ւած տա­րածք­նե­րը ծածկ­ւում են նոր ճա­նա­պարհ­նե­րի ու բնա­կա­վայ­րե­րի ցան­ցով: Այս ա­մէ­նը հայ­կա­կան կող­մի պա­տաս­խանն է ատր­պէյ­ճա­նա­կան պա­հանջ­նե­րին ու պայ­ման­նե­րին: Այս գոր­ծըն­թա­ցը ան­կա­սե­լիօ­րէն պէտք է շա­րու­նա­կո­ւի ու խո­րա­նայ: Առ­կայ մար­տահ­րա­ւէ­րը ոչ ոք չի փա­թա­թել մեր վզին, մենք ենք այն որ­դեգ­րել եւ ճա­նա­պար­հի կէ­սից նա­հանջ չի կա­րող լի­նել: Անհ­րա­ժեշտ է դի­մա­նալ ու դի­մագ­րա­ւել հայ­կա­կան ան­կախ պե­տա­կա­նու­թիւն­նե­րի առ­ջեւ ծա­ռա­ցած ա­ռա­ջին բարդ փոր­ձու­թիւ­նը: