Ստեփան Մալխասեան կը հաւաստէ, թէ ժամանակին, «ազգ» եւ «լեզու» բառերը համարուած են հոմանիշ։
Հայ ազգին կը պատկանի ա՛ն, որ կը խօսի մեր լեզուն մայրենի։ Մեր Մեծասքանչը, մեր մեսրոպեան լեզուն խօսողը հա՛յ է։
Անշուշտ ճշմարիտ է։ Սակայն, հազուագիւտ են բացարձակ ճշմարտութիւնները։ Քանզի մենք ճանչցանք հայ ծնածներ, որոնք թէեւ հայերէն կը խօսէին, սակայն, հայ չէին։ Ճանչցանք նաեւ թրքախօս հայրենակիցներ, որոնք հոգւով հայեր են կատաղի։
Բայց հիմա, բանը փոխուած է։ Անկարելի է հայ ըլլալ, հայ մնալ, առանց մեր լեզուին մայրենի։
***
Ճշմարտութիւններ կան, որոնք պէտք է, որ կրկնուին յաճախ։
Անոնցմէ մէկն է հետեւեալը.
- Ունինք երկու Արարատներ։ Մեծը եւ Փոքրը։
Ունինք նաեւ լեզուական երկու Արարատներ, որոնք քարեղէն չեն, այլ ոսկեղէն են ու հոգի։ Անոնք մեր լեզուներն են։ Մեր Մեծ Արարատն է գրաբարը, իսկ փոքր Արարատն է աշխարհաբարը։
Ամբողջական հայը ա՛յն է, որ իր մէջ ունի թէ՛ քարեղէն, թէ՛ ոսկեղէն ու ոգեղէն Արարատները։
Եւ այդպէս, մերձ է Աստուծոյ։
***
Աշակերտութեանս շրջանին, աշխարհագրութեան ուսուցիչը ըսաւ.
- Մեր այս Երկիր մոլորակը ինքն իր վրայ դառնալով՝ կը դառնայ Արեւուն շուրջը, մէկ տարուան ընթացքին։
Այդ ճշմարտութիւնը ինծի թուեցաւ հրաշք մը մեծագոյն։
Մեր Երկիրը իր անկշռելի ծանրութիւնով կը դառնայ եղեր ինքն իր վրայ եւ Արեւուն ալ շուրջ։ Հրաշք ամբողջովին անըմբռնելի։ Կը դառնայ դատարկութեան մէջ, ու չի պատահիր որեւէ արկածի։ Ոչինչ կը փլչի, ոչինչ կ’իյնայ, ու հրաշքը անթիւ դարերով կը շարունակուի։
Բայց երբ լրացուցինք Հայոց Պատմութիւնը, որ կը դասաւանդուէր գաղտնօրէն, տեղեկացայ աւելի մեծ հրաշքի։ Հայերը, շրջապատուած հրէշներով եւ ճիւաղներով, աւելի քան բարբարոս բորենիներով եւ քաղցած գայլերով, կրցած են պահել իրենց գոյութիւնը, ազգութիւնն ու լեզուն։ Մինչդեռ բազմաթիւ ուրիշ ժողովուրդներ հալած-հատած են միանգամընդմիշտ։
Առաջինը ամենակարողութիւնն է Աստուծոյ։
Երկրորդը յաղթանակն է Հայութեան։ Հոգեկան յաղթանակը, որ մեծագոյնն է։
***
Այո՛, «փոքր ածու» ենք, բայց պարունակութեամբ մեծ ենք։ Մեր ածուն ունի հազարան վարդեր ու հազարան սոխակներ եւ տակաւին բիւր գործ գեղեցիկ։
Չունինք աթոմական ռումբ, բայց ունինք աթոմական ուժեր, որոնք են մեր լեզուն (մին ամենահաստատուններէն), մեր ոճերը (ամէնէն ինքնատիպներէն), մեր մեսրոպեան սեփական սուրբ այբուբենը (որ միւսներուն հետ բաղդատելով լաւագոյնն է)։ Եւ մեր գեղջկական արուեստները (որոնք պերճագոյնն են աշխարհի)։ Եւ մեր ազգային դիւցազնավէպը (որ ամէնէն մարդկայինն է)։ Եւ արհեստներ (որոնք բարձրացած են խորաններուն մէջ արուեստի)։
***
Ժողովուրդի մը լեզուն իր ոգին է, որ պէտք չէ ցնդի։ Վա՜յ այն ժողովուրդին, որ կը մնայ առանց ոգիի։ Դատապարտուած է կորչելու։ Ժողովուրդներ կան, որոնք կը հալին հարեւաններու մէջ. կան ալ որոնք կը հատնին ձուլուելով օտար աշխարհի բնիկներուն խառնուած։ Տեսնուա՞ծ բան է, որ ժողովուրդ մը օտար երկրի մէջ, նոյնիսկ համախումբ ապրելով եւ, մա՛նաւանդ, տեղացիներուն հետ նոյն կրօնքը ունենալով՝ կարենայ պահել իր ազգային ու հոգեկան դիմագիծն ու նկարը։ Քիչ մը կանուխ կամ քիչ մը ուշ պիտի չքանայ։
***
Ոգին աննիւթ ըլլալով՝ սակայն կը սիրէ իր սեփական նիւթը, որ հողն է հայրենի։ Լեռներն ու լիճերը, գետերը, գիւղերը, քաղաքները հայրենի։ Այո՛, հողը եւ հոգիները՝ մշակուած հայկականութեամբ։
***
Հարուստ պետութիւնները յաճախ կը յուզուին, տեսնելով կարգ մը անասուններ անհետանալու վտանգին մէջ։ Կ’արգիլեն որսորդութիւնը, ջարդը ամէն կարգի։
Այդ շահամոլները ինչո՞ւ չեն յուզուիր, երբ կը տեսնեն, որ մարդկութեան ամէնէն ազնիւ մէկ մասը, Հայութիւնը, անհետանալու վտանգին մէջ է։
***
Լեզուն արուեստ է։ Լեզուն գիտութիւն է։ Կրօն է։
Իր լեզուն չգիտցողը, երբ մա՛նաւանդ մայր է կամ գրող՝ անարուեստ է, անգէտ է, անկրօն է։
Մեծասքանչ մայրենի լեզուն սիրել, սերտել, սորվիլ. ա՛յս է հայ մայրիկին, հայ գրողին աւագ առաքինութիւնն ու առաքելութիւնը՝ հանդէպ հայութեան։ Հայրենիքին, հայերէնին։
Նշան Պէշիկթաշլեան - «Ազատ Օր», 5-9-1972
Սիւնակը կը պատրաստէ ՄԻՆՍԱՐ