Ինչ­քան ու­սում­նա­սի­րենք ­Հա­յոց ­Ցե­ղաս­պա­նու­թիւ­նը, այն­քան նոր փաս­տեր ու ա­պա­ցոյց­ներ կը յայտ­նա­բե­րենք:
Աւստ­րա­լիա­կան հրա­տա­րակ­չա­տուն մը վեր­ջերս լոյս ըն­ծա­յեց «­Հա­յաս­տա­նը, Աւստ­րա­լիան եւ ­Մեծ ­Պա­տե­րազ­մը» (Armenia, Australia and the Great

War) 324 էջ­նոց հա­տո­րը, որ ան­հեր­քե­լի ա­պա­ցոյց­ներ կը պա­րու­նա­կէ 1915 թ. ­Հա­յոց ­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան վե­րա­բե­րեալ:

Ա­պա­ցոյց­նե­րը ա­կա­նա­տես­նե­րու վկա­յու­թիւն­ներն են, իսկ ա­կա­նա­տես­նե­րը՝ ­Կա­լի­փո­լիի ճա­կա­տա­մար­տի աւստ­րա­լիա­ցի եւ այլ դաշ­նա­կից պե­տու­թիւն­նե­րու ռազ­մա­գե­րի­նե­րը:
Ա­նոնց­մէ ո­մանք թուր­քե­րու ձեռ­քը ան­ցած սու­զա­նաւ­նե­րու նա­ւաս­տի­ներն ու աշ­խա­տա­կազ­մի ան­դամ­ներն են: Ու­րիշ­ներ՝ ­Քութ էլ-Ա­մա­րա­յի (ներ­կա­յիս Ի­րա­քի սահ­ման) պա­շար­ման ժա­մա­նակ (1915 թո­ւա­կան) գե­րի ին­կած զի­նո­ւոր­ներ:

Ա­նոնք, ի­րենց իսկ խօս­քե­րով, «պա­տե­րազ­մի մե­ծա­գոյն յան­ցա­գոր­ծու­թեան»՝ ­Հա­յոց ­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան ա­կա­նա­տես ե­ղած են դէ­պի Ա­նա­տո­լիի բան­տե­րը ա­ռաջ­նոր­դող ի­րենց մա­հո­ւան ճա­նա­պար­հին: ­Փաս­տօ­րէն մինչ թուր­քե­րը հա­յե­րուն ի­րենց պատ­մա­կան հայ­րե­նի­քէն կը տա­րագ­րէին դէ­պի սու­րիա­կան ա­նա­պատ­նե­րը, «ANZAC» (Աւստ­րա­լիա-­Նիւ ­Զե­լան­տա) դրօ­շի ներ­քոյ կռուող այդ զի­նո­ւոր­նե­րուն այդ վայ­րե­րէն կը քշէին դէ­պի Ա­նա­տո­լիա, ուր բան­տե­րէն բա­ցի զա­նոնք կա­լան­քի տակ կը պա­հէին նաեւ, ըստ այդ գիր­քին, հա­յե­րու լքո­ւած շի­նու­թիւն­նե­րուն մէջ:

Ան­գո­րա (ներ­կա­յիս Ան­գա­րա) ու­ղար­կո­ւած աւստ­րա­լիա­կան 14րդ ­գու­մար­տա­կի տե­ղա­կալ ­Լես­լի ­Լուս­կոմ­բը, օ­րի­նակ, ճա­նա­պար­հին տե­սած է «տխուր ու վհա­տեց­նող տե­սա­րան՝ գնաց­քի կա­յա­րան­նե­րէն մէ­կուն մէջ, ուր հայ կի­ներն ու ե­րե­խա­նե­րը ի­րա­րու գլխի հա­ւա­քո­ւած զգա­լի զան­գուած, զի­նո­ւած թուրք զի­նո­ւոր­նե­րու մտրակ­նե­րու հա­րո­ւած­նե­րու տակ, կը խցկո­ւէին ա­նա­սուն­ներ տե­ղա­փո­խող բեռ­նա­տար գնացք­նե­րու մէջ, ո­րոնք զի­րենք պի­տի տա­նէին դէ­պի հա­մա­կեդ­րո­նաց­ման ճամ­բար­ներ: ­Հայ վա­նա­կան­նե­րուն եւ բո­լոր տղա­մար­դոց վստա­հա­բար ան­կէ ա­ռաջ թուր­քե­րը ոչն­չա­ցու­ցած էին»:

­Լուս­կոմ­բի մօ­տիկ ըն­կեր­նե­րէն տաս­նա­պետ ­Ճորճ ­Քե­րը, ո­րուն ու­ղար­կած էին ­Տաւ­րո­սի լեռ­նե­րուն մէջ գեր­մա­նա­կան ա­նա­ւարտ եր­կա­թա­գի­ծի վրայ հար­կա­դիր աշ­խա­տանք կա­տա­րե­լու, իր գաղտ­նի օ­րա­գի­րին մէջ ար­ձա­նագ­րած է, որ տե­սած է հայ եւ յոյն «60 թշո­ւա­ռա­կան էակ­ներ»:

­Միւս կող­մէ աւստ­րա­լիա­կան օ­դա­յին ջո­կա­տի հրա­մա­նա­տար ­Թով­մաս Ո­ւայ­թը, թուրք պա­հա­կա­խում­բի հսկո­ղու­թեան տակ ­Մու­սուլ հաս­նե­լով, ա­կա­նա­տես ե­ղած է «մի կտոր հաց հայ­ցող սո­վալ­լուկ հայ կի­նե­րու», իսկ «­Թել Ար­ման» լքո­ւած հայ­կա­կան բնա­կա­տե­ղին հաս­նե­լով, չնա­յած մի քա­նի հայ կի­նե­րու եւ ե­րե­խա­նե­րու հան­դի­պեր է, սա­կայն ո՛չ տղա­մար­դոց: ­Փոք­րիկ բլուր մը բարձ­րա­նա­լով ան տե­սած է «36 նոր գե­րեզ­ման­ներ, ուր ան­կաս­կած թա­ղո­ւած էին այդ շրջա­նի տղա­մար­դիկ»: «­Սար­սա­փած էի թուր­քե­րու ձեռ­քի աշ­խա­տան­քէն», գրեր է ան հե­տա­գա­յին՝ ա­ւելց­նե­լով.- «Ծ­րագ­րո­ւած կո­տո­րած­նե­րը տե­ղի ու­նե­ցած էին միա­ժա­մա­նակ երկ­րի ողջ տա­րած­քին»:

Այդ ժա­մա­նակ ­Ռաս-ուլ-Այն ա­ւա­նի հայ բնա­կիչ­նե­րը կը տե­ղա­հա­նէին թուր­քե­րը եւ կը պար­տադ­րէին անց­նիլ մա­հո­ւան ճա­նա­պար­հը դէ­պի ­Տէր ­Զօր: Ո­ւայթ տե­սած է, թէ ինչ­պէ՜ս զի­րենք կը խմբա­ւո­րեն որ­պէս նա­խիր՝ սպան­դա­նոց ու­ղար­կե­լու հա­մար: Գ­նաց­քով դէ­պի Ա­ֆիոն ճա­նա­պար­հոր­դե­լէ ետք՝ ա­նոր եւ իր ըն­կեր­նե­րուն թուր­քե­րը տե­ղա­ւո­րած են հայ­կա­կան ե­կե­ղեց­ւոյ մը մէջ, ուր­կէ դուրս հա­նած էին պատս­պա­րո­ւած հա­յե­րը:

«Տ­ղա­մար­դոց սպան­նած էին ա­ռա­ջի­նը, ա­նոնց գոյ­քը բռնագ­րա­ւեր, իսկ այժմ կի­ներն ու ե­րե­խա­նե­րը կ­՚ու­ղար­կէին դէ­պի ի­րենց ան­վե­րա­դարձ վախ­ճա­նը»,- գրած է ան հե­տա­գա­յին: Ան նկա­րագ­րած է նաեւ զան­գո­ւա­ծա­յին գե­րեզ­ման­ներ, ուր «թա­ղո­ւած­նե­րուն թի­ւը այն­քան շատ ե­ղած է, որ ա­նոնց մար­մին­նե­րու ոս­կոր­նե­րը դուրս կը ցցո­ւէին հո­ղին տա­կէն»:

Ընդ­հա­նուր առ­մամբ, ­Քութ էլ-Ա­մա­րա­յի մէջ թուր­քե­րուն յանձ­նո­ւած բրի­տա­նա­ցի ռազ­մա­գե­րի­նե­րուն 70 եւ հնդիկ­նե­րուն 30 տո­կո­սը մա­հա­ցած են գե­րու­թեան մէջ: ­Քու­թէն դէ­պի Ա­նա­տո­լիա 200 քլմ. եր­կա­րու­թեամբ ի­րենց մա­հո­ւան ճա­նա­պար­հին ա­նոնք գիւ­ղա­կան տան մը յետ­նա­մա­սին տե­սած են ջրհոր մը, ո­րուն մէջ նե­տո­ւած են «խե­ղո­ւած հայ կի­նե­րու եւ ե­րե­խա­նե­րու մար­մին­նե­րը»:

­Մին­չեւ 1916ի ­Սեպ­տեմ­բե­րը դաշ­նա­կից­նե­րու մա­հա­ցած ռազ­մա­գե­րի­նե­րը թա­ղեր են Ա­ֆիո­նի հայ­կա­կան գե­րեզ­մա­նա­տան մէջ: «Եոզ­կա­տի մէջ ռազ­մա­գե­րի­նե­րը կը տե­ղա­ւո­րէին լքո­ւած հայ­կա­կան տու­նե­րու մէջ»,- գրած է հրա­մա­նա­տար ­Քե­նէթ Եըրս­լին: Ն­ման հա­զա­րա­ւոր վկա­յու­թիւն­ներ տեղ գտած են վե­րոն­շեալ հա­տո­րին մէջ, ո­րուն հե­ղի­նակ­ներն են ­Վի­գէն ­Բաբ­գէ­նեան ու ­Փի­թըր Ս­թան­լին, ո­րոնք հե­տա­զօ­տա­կան լուրջ եւ եր­կա­րա­տեւ աշ­խա­տանք կա­տա­րած են աւստ­րա­լիա­կան ար­խիւ­նե­րուն մէջ:

­Յատ­կան­շա­կան է, որ գիր­քին ա­կա­նա­տես­նե­րը օ­տա­րազ­գի զի­նուո­րա­կան­ներ են, ո­րոնք ոչ մէկ շահ ու­նե­նա­լով պաշտ­պա­նե­լու ­Հայ ­Դա­տը՝ պար­զա­պէս մարդ­կա­յին նկա­տա­ռում­նե­րով եւ յա­նուն ար­դա­րու­թեան կա­տա­րած են ի­րենց գրա­ռում­նե­րը, ո­րոնց դէմ թուր­քե­րը, ո­րոնց կար­գին նաեւ նա­խա­գահ Էր­տո­ղա­նը, հա­զիւ թէ կա­րե­նան հեր­քող փաս­տարկ­ներ բե­րել: Ա­նոնց լա­ւա­գոյն յան­կեր­գը ա­նընդ­հատ կրկնելն է, թէ «պա­տե­րազմ էր, եւ եր­կու կող­մե­րը կո­րուստ­ներ ու­նե­ցան»:

­Յատ­կան­շա­կան է նաեւ այն փաս­տը, որ ան­ցեալ տա­րի փոր­ձե­լով նսե­մաց­նել Ե­ղեռ­նի հա­րիւ­րե­րորդ տա­րե­լի­ցի մի­ջո­ցա­ռում­նե­րու նշա­նա­կու­թիւ­նը, Էր­տո­ղա­նը ­Կա­լի­փո­լիի 100ա­մեա­կի տօ­նա­կա­տա­րու­թիւն­նե­րը տե­ղա­փո­խեց Ապ­րիլ ա­միս, սա­կայն այդ չփրկեց զինք, քա­նի որ նոյն այդ ­Կա­լի­փո­լիի ռազ­մա­գե­րի­նե­րու (ո­րո՞ւ միտ­քով կ­՚անց­նէր) գրա­ռում­նե­րը այժմ կը պայ­թին ա­նոր գլխուն: ­Ճիշդ է, ­Թուր­քիան ներ­կա­յիս խիստ զբա­ղած է աշ­խար­հի վրայ իր հե­ղի­նա­կու­թիւ­նը վե­րա­կանգ­նե­լու ան­յե­տաձ­գե­լի պար­տա­կա­նու­թեամբ, բայց լաւ կ­՚ըլ­լար, որ «սուլ­թան» յոր­ջոր­ջո­ւած նա­խա­գահ Էր­տո­ղա­նը ժա­մա­նակ գտնէր եւ ծա­նօ­թա­նար այս նոր գիր­քի բո­վան­դա­կու­թեան:

Հ. ԾՈՒԼԻԿԵԱՆ - «Ազգ»