«­Հայ­քը ­Հայկ ­Նա­հա­պե­տի զար­մի` հա­յե­րու հայ­րե­նիքն է, ա­նոնց սե­փա­կան աշ­խար­հը այս մեծ աշ­խար­հին մէջ: Երկ­րի եզ­րե­րը կ’ա­ւար­տին հոն, ուր կը վեր­ջա­նայ հա­յե­րէն խօ­սակ­ցա­կան լե­զուն»:

­Հայկ ­Խա­չատ­րեան,
«Ար­տա­շէս» պատ­մա­վէպ,
­Հա­յաս­տան, 20րդ ­դար

­Հա­յաս­տան եւ սփիւռք­ներ, քա­ղա­քա­կան եւ մար­դոր­սա­կան ճապ­կում­նե­րով, հա­յե­րէ­նի մո­ռա­ցու­մը, լքու­մը եւ ար­հա­մար­հան­քը դար­ձած են ազ­գա­կերտ­ման եւ ա­պա­գա­յի տե­սա­կէ­տէ այ­լեւս տի­րա­կա­նօ­րէն վնա­սա­կար գործ­նա­պաշ­տու­թիւն:
«Էս­թէպ­լիշ­մընթ»նե­րը այս ի­րո­ղու­թիւ­նը բար­ձի­թո­ղի կ’ը­նեն դիր­քա­պաշ­տա­կան խա­բէու­թեամբ:

Ամ­բո­խա­վա­րա­կան ճա­ռով կը յի­շուին եւ կը փա­ռա­ւո­րո­ւին օ­տա­րա­խօս­ներ եւ օ­տա­րա­գիր­ներ: Ա­նոնց «ծա­գում»ը կը հա­մա­րո­ւի ազ­գին տրո­ւած բա­րե­նիշ, մա­նա­ւանդ երբ ա­նոնք պա­տիւ կ’ը­նեն յի­շե­լու… որ «հայ» են: ­Փո­խա­ռու­թեամբ կը պճնենք մեր ազ­գա­յին բո­վան­դա­կու­թե­նէ զուրկ սնա­փա­ռու­թիւ­նը:

Ո՞վ կը հա­շո­ւէ բո­լոր ա­նոնք, ո­րոնք օ­տա­րա­խօս եւ օ­տա­րա­գիր դառ­նա­լով՝ խզո­ւած են ի­րենց «ծա­գում»էն ան­գամ, երբ յի­շո­ղու­թիւ­նը պա­հած բա­ցա­ռու­թիւն­նե­րէն ան­դին գտնո­ւող զան­գո­ւա­ծը հաւ­կու­րու­թեամբ չենք տես­ներ:

Ե­թէ կա­րե­լի ըլ­լայ վի­ճա­կագ­րու­թիւն կազ­մել եւ խօ­սիլ տո­կոս­նե­րով, այն ա­տեն մեր ճա­ռե­րը ինք­նա­խա­բէու­թեան յու­զում­ներ չեն ըլ­լար, կը դառ­նանք ի­րա­տես:

­Քա­նի մը ան­գամ ա­ռիթ ե­ղած է յի­շե­լու ան­ցեալ դա­րու հայ­րե­նի գրող ­Հայկ ­Խա­չատ­րեա­նի «Ար­տա­շէս» պատ­մա­վէ­պը: Գ­րող­նե­րը մար­դու, ազ­գի հո­գիի, ան­ցեա­լի, ներ­կա­յի եւ ա­պա­գա­յի հա­յե­լի են, ե­թէ ու­զենք նա­յիլ այդ հա­յե­լիին մէջ, փո­խա­նակ բա­ւա­րա­րո­ւե­լու որ­պէս ցու­ցաս­րա­հի ապ­րանք զա­նոնք գոր­ծա­ծե­լու բան չնշա­նա­կող ի­րա­րան­ցում­նե­րով: Այդ հա­յե­լին մեր գնած եւ վար­ձած շպար­նե­րը կը ջնջէ, ե­թէ ի­մաս­տու­թիւ­նը ու­նե­նանք ա­ռանց ա­նոնց կեղ­ծի­քին ապ­րե­լու:

Օ­տա­րա­խօ­սու­թիւ­նը եւ օ­տա­րագ­րու­թիւ­նը մեր պատ­մու­թեան չափ հին են, խոր ար­մատ­ներ ու­նին: ­Հայկ ­Խա­չատ­րեա­նի վէ­պին մէջ կը յի­շուի Ար­տա­շէս Ար­քա­յի իշ­խա­նու­թե­նէն ան­ջատ թա­գա­ւո­րու­թիւն հիմ­նած հա­յած­նունդ ար­քան, ո­րուն ար­քու­նի­քին մէջ պար­թե­ւե­րէն կը խօ­սուէր: ­Հա­յոց ար­քա­յի սպա­րա­պե­տը պա­տե­րազ­մով վերջ կու տայ իշ­խա­նու­թեամբ եւ լե­զո­ւով ան­հա­րա­զատ «թա­գա­ւո­րու­թեան»: Ա­նոր ար­քու­նի­քը, կի­նե­րը եւ զա­ւակ­նե­րը կը բերուին ­Հա­յաս­տան, որ­պէս­զի հա­յա­խօս դառ­նան:
­Գիր­քը պէտք է գտնել եւ կար­դալ:

Ա­նուն­նե­րու եւ դրո­ւագ­նե­րու յի­շե­ցու­մը գրքու­նակ պի­տի ըլ­լար: Ա­նոնք կը մոռ­ցո­ւին երբ ըն­թեր­ցու­մը ու­րի­շի տպա­ւո­րու­թիւն­նե­րէն պա­տա­ռիկ­ներ կը հաս­նին մեր գի­տակ­ցու­թեան: Ե­թէ հաս­նին:

­Կա­րե­ւոր է գրա­կան եր­կէն, այս պա­րա­գա­յին «Ար­տա­շէս» վէ­պէն բխած պատ­գա­մը, որ մե­զի կ’ըն­կե­րա­նայ, երբ ա­նոր մէջ կը տես­նենք եւ կը լսենք մենք մեզ, մեր ըն­կե­րու­թիւ­նը եւ մեր ժա­մա­նա­կը: Այդ պատ­գա­մը ի­մա­նա­լու հա­մար, ի­մաս­տա­սէ­րի ը­սա­ծին պէս, «հար­ցե­րուն պէտք է մեր­ձե­նալ մերկ եւ միա­միտ հո­գիով (­Հայ­տէկ­կէր), այ­սինքն թօ­թա­փե­լով ան­հա­րա­զա­տու­թիւն­նե­րու բոր­բո­սը, որ ա­մէն օր կ’ա­ճի հա­մաշ­խար­հայ­նաց­ման մէջ եւ երբ սպա­ռո­ղա­կան ըն­կե­րու­թեան անձ­նա­տուր կ’ըլ­լանք՝ են­թար­կո­ւե­լով, մեր իսկ ընտ­րու­թեամբ, մեր ինք­նու­թեան կո­րուս­տի ճնշում­նե­րուն:

Ի՞նչ բե­րած է մեր ազ­գին մեզ վա­րա­կած բազ­մա­տե­սակ օ­տա­րա­խօ­սու­թիւ­նը:
­Մեր համ­րան­քը եւ մեր ի­մա­ցա­կան նե­րու­ժը տա­րած եւ թա­փած է օ­տար­նե­րու ա­ւա­զան­նե­րը:
­Բա­ցա­ռու­թիւն­ներ յի­շե­լով՝ ի­րա­կա­նու­թիւն­նե­րը կը վա­րա­գու­րենք:

Օ­տա­րա­խօ­սու­թեան եւ ազ­գա­յին լե­զո­ւի մո­ռաց­ման հե­տե­ւան­քով՝ մեր կո­րուստ­նե­րու գնա­հա­տու­մը չենք ու­զած եւ չենք ու­զեր ը­նել: Օ­տա­րա­խօս դառ­նա­լով՝ հայ մնա­լու եւ ազ­գին ծա­ռա­յե­լու ճիգ ը­նող­ներ ե­ղած են եւ կան. բա­ցա­ռու­թիւն­ներ: ­Բայց ի՞նչ է հա­մե­մա­տու­թիւ­նը ա­նոնց, ո­րոնք եր­բեմն կը յի­շեն եւ կ’ը­սեն թէ ի­րենց մեծ-հայ­րը հայ էր: ­Դեռ կ’ը­սեն՝ թէ ի­րենք «հայ ա­մե­րի­կա­ցի», «հայ ֆրան­սա­ցի» են, դեռ չլսե­ցինք, բայց պի­տի գայ օ­րը, երբ պի­տի ը­սենք, թէ «հայ թուրք» ենք:
Ու­րիշ­ներ այդ յի­շո­ղու­թիւնն ան­գամ չու­նին:

Աս­կէ ա­ռաջ խօ­սած եմ Ի­տա­լիոյ հա­րա­ւա­յին շրջան­նե­րուն մէջ ե­ղած հայ ե­կե­ղե­ցի­նե­րու մա­սին: ­Հոն հա­յեր չկան, կան հայ սուր­բեր եւ հրա­շա­գործ սուրբ Գ­րի­գոր ­Լու­սա­ւո­րի­չի ար­ձան, «սան Կր­կո­րիօ ար­մէ­նօ»...
«Ար­տա­շէս» պատ­մա­վէ­պին մէջ, սպա­րա­պե­տը՝ պա­տաս­խա­նե­լով ար­քա­յի հար­ցու­մին, թէ ո՞ւր կը գտնո­ւին ­Հա­յաս­տա­նի սահ­ման­նե­րը, կ’ը­սէ.- «­Հայ­քը ­Հայկ ­Նա­հա­պե­տի զար­մի` հա­յե­րու հայ­րե­նիքն է, ա­նոնց սե­փա­կան աշ­խար­հը այս մեծ աշ­խար­հին մէջ: Երկ­րի եզ­րե­րը կ’ա­ւար­տին հոն, ուր կը վեր­ջա­նայ հա­յե­րէն խօ­սակ­ցա­կան լե­զուն»:

Այդ «եզ­րեր»էն ան­դին հա­ւա­քա­բար տար­բեր լե­զու­ներ խօ­սող­նե­րը, պար­թե­ւե­րէն, յու­նա­րէն, կամ ֆրան­սե­րէն, անգ­լե­րէն, ա­րա­բե­րէն, տար­բեր ժո­ղո­վուրդ­նե­րու համ­րան­քին վրայ պի­տի գու­մա­րո­ւին:
Ե­թէ ա­զա­տագ­րո­ւի բռնագ­րա­ւո­ւած թրքա­խօս կամ քրտա­խօս դար­ձած Ա­րեւմ­տա­հա­յաս­տա­նը, կրկին հա­յոց հայ­րե­նիք ըլ­լա­լու հա­մար, հոն պի­տի խօ­սո­ւի հա­յե­րէն, հա­յեր հոն պի­տի հաս­տա­տո­ւին: ­Հո­ղի հա­յաց­ման հա­մար ազ­գի լե­զուն կը ճշդէ սե­փա­կա­նու­թեան սահ­ման:

­Հա­յաս­տա­նի սահ­մա­նը կը գծո­ւի հա­յա­խօ­սու­թեամբ, կ’ը­սէ հա­յոց սպա­րա­պե­տը: «Երկ­րի եզ­րե­րը կ’ա­ւար­տին հոն, ուր կը վեր­ջա­նայ հա­յե­րէն խօ­սակ­ցա­կան լե­զուն»: Ե­թէ այդ­պէս է «հայ­րե­նիք-երկ­րի» սահ­մա­նը, պէտք է խօ­սիլ նաեւ այն մա­սին, թէ՝ ինչ­պէ՞ս կը գծո­ւի աշ­խար­հաս­փիւռ հա­յու­թեան ինք­նու­թեան սահ­մա­նը:

­Դեռ «զգա­ցու­մով հայ» ըլ­լա­լու ըն­տա­նե­կան ժա­ռան­գու­թիւն պա­հող­ներ կան, բայց բա­ցա­ռու­թիւն­նե­րը, քա­րոզ­չա­կան մանր շա­հախնդ­րու­թիւն­նե­րու տուրք տա­լով, ճշմար­տու­թիւն­նե­րը պէտք չէ որ վա­րա­գու­րեն: Այդ բա­ցա­ռու­թիւն­նե­րը մին­չեւ ե՞րբ այդ­պէս կրնան մնալ: Իսկ բա­ցա­ռու­թիւն­նե­րով ազգ կը պա­հո­ւի՞:
­Հա­յաս­տա­նի սահ­ման­նե­րը կը գծուին հա­յա­խօ­սու­թեամբ:
Ս­փիւռք­նե­րու հայ ըլ­լա­լու կամ չըլ­լա­լու սահ­մա­նը ինչ­պէ՞ս կը գծո­ւի:

Ար­տա­շէս Ար­քա­յին սպա­րա­պե­տը այ­սօր չկայ, չկայ զինք փո­խա­րի­նո­ղը, որ պա­տե­րազմ յայ­տա­րա­րէ եւ օ­տա­րա­խօս հայ­կա­կան թա­գա­ւո­րու­թիւ­նը քան­դէ, օ­տա­րա­խօս­նե­րը բե­րէ ­Հա­յաս­տան, որ­պէս­զի հա­յա­խօս դառ­նան: Ե­թէ չկայ սպա­րա­պե­տը, ե­թէ զի­նու զօ­րու­թեամբ այդ կա­րե­լի չէ ը­նել, մի­թէ՞ ան­կա­րե­լի է զան­գո­ւա­ծա­յին հայ­րե­նա­դար­ձու­թիւն կազ­մա­կեր­պել, որ­պէս­զի «երկ­րի եզ­րե­րուն» տի­րու­թիւն ըլ­լայ, այ­սինքն՝ հա­յու հո­ղին վրայ բնա­կին հա­յա­խօս հա­յեր:

Հնդ­կաս­տա­նի մէջ կա­յին հա­յեր, ու­նէին ե­կե­ղե­ցի, ճե­մա­րան, ա­ռա­ջին հայ­կա­կան թեր­թը հոն հրա­տա­րա­կո­ւե­ցաւ: Ո՞ւր են այդ հա­յե­րը: Ա­նոնց ինք­նու­թեան եզ­րե­րու սահ­մա­նա­քա­րե­րը չդի­մա­ցան ժա­մա­նա­կի հար­թող գլա­նի ա­ւե­րին: Ո՞վ կրնայ ճշդել, հնդկա­կան ով­կիա­նո­սին մէջ գտնո­ւող «հայ­կա­կան ծա­գում»նե­րը: ­Կամ Ի­տա­լիոյ ­Փու­լիա շրջա­նին մէջ ­Նի­կե­ֆոր կայ­սեր բնա­կե­ցու­ցած հա­յե­րը ո՞ւր են հի­մա:

Ս­փիւռ­քը ժա­մա­նա­կա­ւոր պէտք էր ըլ­լար: Ս­փիւռ­քը չի կրնար տե­ւել որ­պէս ազ­գի հա­տո­ւած: Ե­թէ թի­ւե­րու լե­զո­ւով ու­սում­նա­սի­րու­թիւն կա­տա­րո­ւի, ե­թէ այդ կա­րե­լի ըլ­լար ը­նել, ­Հա­յաս­տա­նի եւ սփիւռք­նե­րու ղե­կա­վա­րու­թիւն­նե­րը կրնա­յին կողմ­նո­րո­շո­ւիլ եւ ա­ռաջ­նոր­դել:

­Մեր պատ­մու­թեան հան­գու­ցա­յին պա­հե­րէն մին կ’ապ­րինք: ­Հայ­րե­նալ­քում-ար­տա­գաղ­թը եւ հայ­րե­նա­դար­ձու­թեան գա­ղա­փա­րա­խօ­սու­թեան բա­ցա­կա­յու­թիւ­նը ազ­գա­քանդ ըն­թացք են: Ազ­գի եւ ­Հա­յաս­տա­նի «եզ­րեր»ու վե­րա­կանգ­նու­մը այ­սօր տե­ղի պէտք է ու­նե­նայ: Ու­շա­ցու­մը ան­վե­րա­դարձ ա­ղէտ է:

Ար­տա­շէս Ար­քա­յի սպա­րա­պե­տը այ­սօր պէտք է ըլ­լայ ազ­գի հա­րա­զատ ղե­կա­վա­րու­թիւ­նը, զոր ո՛չ սա­կա­ւա­պե­տու­թեան եւ ոչ ալ «էս­թէպ­լիշ­մընթ»նե­րու հետ պէտք է շփո­թել:
­Հա­րա­զատ ղե­կա­վա­րու­թիւն, որ կ’ա­ռաջ­նոր­դո­ւի պարզ ի­մաս­տու­թեամբ. «Երկ­րի եզ­րե­րը կ’ա­ւար­տին հոն, ուր կը վեր­ջա­նայ հա­յե­րէն խօ­սակ­ցա­կան լե­զուն»:

Այդ­պէ՛ս է նաեւ սփիւռք­նե­րու ինք­նու­թեան պա­րա­գան՝ տո­կա­լու եւ տե­ւե­լու հա­մար, որ ինք­նան­պա­տակ չէ, պէտք չէ ըլ­լայ: Ն­պա­տա­կը հա­յոց հայ­րե­նի­քի «եզ­րեր»ու պաշտ­պա­նու­թիւն-բնա­կեց­ման յանձ­նա­ռու­թիւնն է, որ շա­բա­թա­վեր­ջի ճաշ­կե­րոյթ կամ ճառ չէ, փող-թմբու­կի եր­գիչ­նե­րու խլաց­նող աղմ­կա­րա­րու­թիւն:
Այդ պաշտ­պա­նու­թիւն-բնա­կե­ցու­մով հարկ է չա­փել ճա­ռե­րու ու­ժը, զգա­ցում­նե­րը, սէ­րե­րը, լու­սապ­սակ­նե­րը:
Այս ար­դէն իս­կա­կան ազ­գա­յին գա­ղա­փա­րա­խօ­սու­թեամբ գոր­ծող «ղե­կա­վա­րում»ի հարց է եւ ըն­դար­մա­ցու­մը թօ­թա­փող ազ­գա­յին ողջմ­տու­թեամբ պա­հան­ջա­տէր զան­գո­ւա­ծի:

Եւ ստրկա­ցու­մը մեր­ժող ի­րաւ մտա­ւո­րա­կա­նու­թեան, որ զան­գո­ւա­ծին ը­սէ, թէ ի՛նչ է հայ­րե­նի­քը եւ ի՛նչ է ազ­գը: Ին­չո՞ւ կար­գա­խօս չդարձ­նել հա­յոց ար­քա­յի սպա­րա­պե­տին խօս­քը.
- «­Հայ­քը ­Հայկ նա­հա­պե­տի զար­մի` հա­յե­րու հայ­րե­նիքն է, ա­նոնց սե­փա­կան աշ­խար­հը այս մեծ աշ­խար­հին մէջ: Երկ­րի եզ­րե­րը կ’ա­ւար­տին հոն, ուր կը վեր­ջա­նայ հա­յե­րէն խօ­սակ­ցա­կան լե­զուն»:

­Հա­կա­ռակ զգա­ցա­կան ճա­ռե­րու՝ սփիւռք­նե­րը հա­յու հայ­րե­նիք չեն, օ­տար­ման տա­նող գնացք­նե­րու սպաս­ման սրահ­ներ են:
Ֆ­րան­սան ե­րէկ մեծ շու­քով տօ­նեց տա­րե­դար­ձը ա­ւե­լի քան եր­կու դար ա­ռաջ տե­ղի ու­նե­ցած իր ­Մեծ ­Յե­ղա­փո­խու­թեան, ո­րուն ծնունդ տո­ւած էին իր մեծ մտա­ւո­րա­կան­նե­րուն գա­ղա­փար­նե­րը:

Յ. ՊԱԼԵԱՆ