Ոչ միայն Յունաստանի մէկ քաղաքը միւսին դէմ թշնամական կեցուածք ունի, այլեւ միեւնոյն քաղաքին երկու թաղամասերը, միեւնոյն փողոցին երկու դրացիները, միեւնոյն տան երկու ընտանիքները, միեւնոյն գործին երկու ընկերները։ Քանի՜-քանի՜ անգամներ
խորհած եմ, որ եթէ ես ալ երկուքի բաժնուէի, մէկ կէսս պիտի կռուէր միւս կէսիս հետ**։
Տ. ԳԱՄՊՈՒՐՕՂԼՈՒ (Հելլէն ակադեմական)
Պէտք է ընդունիլ.- Յոյներուն հետ բաղդատելով՝ իտալացիները երախայ են ձեռքի շարժումներու մէջ։ Երբ բարեկամս՝ Մարմատիւք Թոմփսըն (հեղինակի մէկ պատմուածքին հերոսը) կ՚ըսէր, թէ Լոնտոնի մէջ անշարժ բազուկը կը սկսի շարժիլ Քալէի մէջ, որպէսզի Թորինօ հասնելուն՝ սկսի դառնալ պտուտակի պէս, կը մոռնար Յունաստանը։ Յունաստան կարծէք երկիր մըն է խուլ-համրներու, որոնք դարձած են շատախօս։
Ոչինչ կայ հոն, որ շարժումով չի բնորոշուիր։ Բթամատի եւ ցուցամատի շարժում մը կայ՝ ծաղրուած ամուսին մը մատնանշելու համար, կամ՝ ձեռքի կողմնակի շարժումը մը՝ ըսելու համար, որ պիտի ճամբորդէ։ Ու այս մարդիկը, որոնց համար նշանը երկրորդ լեզու մըն է, երբեք առիթը չեն փախցներ խաչակնքելու մէկ անգամ, երկու անգամ, երեք անգամ եւ երեքէն ալ աւելի անգամներ՝ շոգենաւ, կառախումբ կամ օդանաւ նստելէ կամ ուռկանները ջուրը նետելէ առաջ։ (Եւ սակայն երբ ճամբայ ելած ատենը իբրեւ ճամբու ընկեր եկեղեցականի մը հանդիպին, կ՚ընեն գաղտնի շարժումը մը, չար աչքէ խուսափելու համար, վասնզի նման բան լաւ նշան մը չէ՝ այս հաւատացեալներուն հասկացողութեամբ)։
Իմ առջեւս յոյն մը, որ անգլերէն չէր գիտեր, ամերիկացիի մը հետ ժամադրուելու համար, անոր երկնցուց 3 մատներ, աջ ձեռքով զարկաւ ձախ թեւի արմուկին, յետոյ իր ափերով թեթեւ մը շարժեց կուրծքը՝ կաթ տալու ձեւով, հասկնցելու համար, որ կը սպասէ իրեն ժամը 3ին, փողոցին անկիւնը, կաթնավաճառատան մօտը։ Ամերիկացին շատ լաւ հասկցաւ առաջին երկու նշանները, բայց երրորդը չհասկնալով՝ ի զուր սպասեց անոր, մէկուն մէջ այն տուներուն, ուր ընկերակիցներ չպակսեցան իրեն։
Կայ նմանապէս գլխու շարժումը, երբ «այո՛» պիտի ըսես՝ նէ մը արտասանելով եւ գլուխդ ձախ աջ շարժելով, կամ «ոչ» մը՝ օխի ըսելով ու գլուխդ հաստատական նշանով մը վեր վար ընելով։
Ուրեմն կայ ձեռքի շարժումներու այբուբեն մը, զոր սակայն պէտք է սորվիլ զգուշութեամբ, որովհետեւ Գարգասոնի մէջ ձրի շարժում մը կրնայ սուղ վճարուիլ Սպարտայի մէջ։ Մէկու մը ձեռք երկարելը՝ ափին հինգ մատները բացած, բան մը չի նշանակեր։ Է՜, երբ փողոցին մէջ ըրի այս շարժումը շոֆէօրի մը, որ պիտի կոխկռտէր զիս, քիչ մնաց ստանայի ապտակ մը։ Որովհետեւ ասիկա ծանրագոյն նախատինքներէն մէկն է։ Եթէ երկու ձեռքերդ այդպէս երկնցնես, կացութիւնը ա՛լ աւելի կը ծանրանայ։ Իսկ ծանրագո՛յն կացութիւնը կը ստեղծուի, եթէ գետինը նստիս եւ ձեռքերուդ հետ ոտքերդ ալ այդպէս երկնցնես։
Եւ յետոյ, ուշադրութի՜ւն ... Ձեռքի շարժում մը, որ Աթէնքի մէջ հետեւանքներ չ’ունենար, կրնայ փորձանքի մատնել ձեզ Փաթրասի մէջ։ Կղզիներու մէջ խնդիրը շատ աւելի կը բարդանայ։ Կրետացիները, որոնց համար Կրետէն աշխարհի պորտն է, կատակ կամ խտիղ (կըտըք) չեն վերցներ։ Մատով՝ Կրետացիի մը քթին կամ առնականութեան նշանը եղող պեխին դպիլը հաւասար է մահավճռի։
Պէ՞տք է ըսեմ, որ օտարականը երբեք նման արհամարհանքի մը նշաւակ չի դառնար։ Վասնզի օտարականը նուիրական է, այս բառին հին ժամանակներու իմաստով։ Յարգելի անծանօթ մըն է ան, որուն պէտք է օգնել։
Ամէնէն կռուազան գիւղացին իսկ իր սենեակը կուտայ օտարականին, որպէսզի գիշերէ հոն։ Եւ եթէ կռիւ պիտի ընէ, այդ կռիւը պիտի պայթի գլխուն ուրիշ գիւղացիի մը, որ իր մօտը չէր հիւրընկալած օտարականը։
Հասկնալի կը դառնայ, հետեւաբար, թէ ինչո՞ւ յոյները դիւրութեամբ կը կռուին իրարու հետ։ Փողոցին մէջ կամ սրճարանը ամէն առթիւ եւ առանց առիթի ալ կը բռնկին վէճեր, որուն ելքը միայն Պիթիան պիտի կրնար գուշակել։ Ասոր համար է, որ գրեթէ ամէն օր, Աթէնքի օրաթերթերուն մէջ լոյս կը տեսնէ ոստիկանական զեկոյց մը, որուն նախաբանը միեւնոյնն է միշտ.- «Կռուեցան երէկ եւ վիրաւորուելով մեռան՝ աննշան պատճառներով» (ասիմանտոս աֆորմի)։ Ու կը յաջորդեն երկվեցեակ մը կամ կէս երկվեցեակ անուններ։
Յոյները հաճոյք կ’առնեն բարդ բան մը աւելի բարդացնելէն նաեւ իրենց լեզուին մէջ։ Կայ ժողովրդական լեզուն, սահուն գրուած լեզուն եւ գրական լեզուն, այնպէս որ յաճախ երկու, նոյնիսկ երեք ձեւ կայ նոյն բառը ըսելու համար։ Չորրորդն է հին յունարէնը, զոր ոչ ոք կը հասկնայ։ Եթէ Սոկրատ Աթէնք գար նորէն, թարգմանի մը պէտք պիտի ունենար։ Իմ կարգիս ջանացի յառաջդիմել օրական 3-4 բառ սորվելով, բայց հաշուեցի, որ այս ձեւով յունարէն պիտի կրնամ խօսիլ 1990ին։ Չեմ կասկածիր, որ այն ատեն բարեկամներս պիտի այցելեն գերեզմանս, չգիտցած բառերս ալ հոն սորվեցնելու համար...
Յաճախ հարց տուած եմ ես ինծի, թէ յոյները ե՞րբ կը քնանան, քանի որ մինչեւ առտուան ժամը 4ը նստած կ’ըլլան թավերնայի մը սեղանին շուրջը եւ ժամը 8ին ալ կ’երթան իրենց գործին,- գրասենեակ, օրինակի համար, ուր սուրճ կը խմեն ամէն կէս ժամը անգամ մը։ Քանի կը հեռանաք, այնքան աւելի քիչ կը քնանան։ Իրաքլիոնի մէջ, օրինակի համար, առտուան ժամը հինգին տեսայ լարախաղաց մը, որ գետինը շարուած շիշերու վրան կը քալէր եւ կը պահէր իր հաւասարակշռութիւնը։ Արհեստը այս է անշուշտ, խորհեցայ, բայց զարմացայ, որ գործ պիտի բռնէր եօթը կէս անց։ Օդին թեթեւութի՞ւնն է, թէ՞ գիշերներու պայծառութիւնը։ Կրետէի մէջ, ես ալ երբեմն ունեցայ այն տպաւորութիւնը, թէ կ՚արթննամ քնանալէ առաջ...
Գիւղերու մէջ ոստիկան մը կարգի կը դնէ երթեւեկը, նաւամատոյցին դէմը, քառուղիի մը վրայ խոշոր հովանոցի մը տակը կեցած։ Կ՚անցնին օրական 8000 մարդիկ, 5 ինքնաշարժ եւ 4000 էջեր,- այնքա՜ն շատ է այս հնազանդ ու մտախոհ անասուններուն թիւը կղզիներու եւ գիւղերու մէջ։ Իրիկունն ալ կը ծալլէ հովանոցը եւ կը դնէ պատին առջեւ։
Կայ նաեւ կարմիր լոյսը։ Արդար ըլլամ ըսելու համար, որ Աթէնքի մէջ մարդիկ շատ աւեի կարգապահ են այս լոյսին առջեւ, քան թէ Փարիզի շոֆէօրները՝ կլաքսոնի գործածութեան մէջ։ Սկիզբը դժուար էր, բայց հիմա ամէն ինչ կարգին է։ Աթենական նորութիւն է լուսաւոր անցորդի մը նկարը, որ երբ կանաչ է, կը նշանակէ «անցէք», իսկ երբ կարմիր է՝ «կեցէք»։ Այս երկգոյն անցորդները ունին իրենց անունները,- կանաչին համար՝ Ղրիղորի (որ կը գործածուի «շուտ ըրէ» իմաստով) եւ կարմիրին համար՝ Սթամաթի (ուրիշ անուն մը, որ ըսել է նաեւ «կեցիր»)։
Կայ կղզիին ազնուական դասակարգը։ Դասակարգը անոնց, որ կը բնակին ծովին առջեւը փռուած ամփիթատրոնին բարձունքը, սպիտակ ու վարդագոյն տուներու մէջ։ Կ՚ըսեն՝ Փափատոփուլոսին տունը, Միխայիլիտիսին տունը, Ցիմպարտէլիսին տունը։ Առանց մասնայատկութեան ազնուապետական դասակարգ մը, քանի որ Սահմանադրութեան առաջին յօդուածը կ՚ըսէ, թէ «ազնուականութեան ոչ մէկ տիտղոս կայ»։ Անգամ մը, անցեալին մէջ, գահաժառանգ իշխան Կոնստանդինը կոչեր էին Սպարտայի Դուքս. սիրուն էր, բայց այնքան աղմուկ հանեց, որ օրուան մը կեանք ունեցաւ միայն։ Յունական միակ ազնուապետական դասակարգը, վենետիկեան ծագումով, կը գտնէք Յոնիական կղզիներուն (Գորֆու, Զանթէ) մէջ, ուր «բարի լոյս, տէր իմ»ին կ՚ըսեն՝ «Քալիմերա Քոնթէ» (Կոմս)։
Կղզիին տիկինները շատ հիւր կ՚ընդունին։ Իրենց տօնախմբութեան օրը՝ տունը բաց է։ Այս ընդունելութեանց համար կ՚ընտրեն գրագէտները, արուեստագէտները, անդրծովեայ փոքրիկ Նիարխոսները, դերասանուհիները։ Անոնց ցոյց կուտան նկարները իրենց պեխաւոր, միականի, սպիացած դէմքերով նախահայրերուն, որոնք հարստացած են ծովահէնութեամբ եւ մաշած՝ Անկախութեան համար մղուած կռիւներով։ Որովհետեւ այդ անկախութեան համար եւ թուրքին դէմ անոնք պարպած են ոսկեդրամներով լեցուած իրենց ամբարները։
Բոլոր այս տիկինները կը խօսին կոտրտած ֆրանսերէն մը, անգլերէնով խառնուած, որպէսզի պահեն իրենց բարձրութիւնը։
- Watch your step, cher Monsieur,- ըսաւ ինծի տիկին Ցիմպարտէլիս իր բնակարանին սանդուղէն վեր ելած ատենս։
Բոլորն ալ փարիզուհիներ են, մինչեւ ծայրը իրենց եղունգներուն, որոնք յաճախ երկար են։
- Երբ Փարիզ գամ միշտ Մէօրիս կ՚իջնեմ, այնքան գործնական է, ատամնաբոյժս ալ քովն է, գիտէ՞ք, Անտրէ Մորուային ալ ատամանբոյժն է...
Ֆիզիքապէս բաժնուած՝ մէկը միւսէն աւելի ընտրեալ երկու հազար կտորի, Յունաստան, թերեւս աշխարհիս վրայ միակ երկիրն է, որուն ութ միլիոն բնակիչները կը ներկայացնեն տասնըվեց միլիոն հոգի, որովհետեւ ամէն մէկ յոյն իր մէջը կը կրէ ուրիշ յոյն մը, որուն հետ կռուի մէջ է յաւիտենապէս։
Բարկացոտ եւ հանդարտ, լռակեաց եւ շատախօս, հպարտ իր լոյսով, բայց «Մռայլ Կիրակի»ի նման մելամաղձոտ երգերով տարուած, աշխատասէր եւ ծոյլ, հնադարեան ողբերգութեան երկրպագու, բայց նաեւ պուզուքիի քաղցր գերութեան անձնատուր, հաճոյքով վիճաբանող փիլիսոփայական հարցերու մասին, բայց նաեւ նոյնքան հաճոյքով գնող կարմիր օդագնդակ մը, սիկարէթին ծայրովը զայն պայթեցնելու համար (մէկը միւսը չ՚արգիլեր անշուշտ), հաւատացեալ եւ հեթանոս, պարզակեր եւ որկրամոլ,- յոյն մը, միեւնոյն օրուան մէջ յաջորդաբար կը ներկայացնէ բոլոր ասոնք։ Եւ հասկնալի է, որ այս աստիճան կրկնուած մարդ մը չի կրնար պարզ կեանք մը ունենալ։
Անկախութեան համար մղուած կատաղի կռիւէ մը ետք յաջողած ըլլալով իրականացնել իրենց երկրին միութիւնը, յոյները կարծէք մոլեգնօրէն կը ջանան քանդել զայն, գէթ խօսակցութեան մէջ։ Աթէնացիները կը ծաղրեն Բելոբոնէսցիները, որոնք իրենց կարգին մեղմօրէն կը քաշքշեն Մակեդոնացիները, ըսելով մանաւանդ, որ Մեծն Աղեքսանդրէն ի վեր Մակեդոնիան մէկ մեծ մարդ միայն տուած է երկրին, այն ալ վարչապետ Գարամանլիսն է։
Բայց ասոնց բոլորը կը միանան իրարու, սոթտուած թեւերով իյնալու համար Կրետացիներուն վրայ, որոնք, ամէնուն ալ հակառակելու իրենց բնութեամբ, ընդդիմադրութեան մէջ կ’ապրին ու կը մեռնին երջանկօրէն։ Ընդհանուր առմամբ, ցամաքամասի քաղաքացիները յետադէմ մարդոց տեղ կը դնեն կղզեցիները, իսկ այս վերջիններն ալ կ’ըսեն, թէ միւսները ապրիլ չեն գիտեր։ Մարդ երբեմն հարց կուտայ, թէ ի՞նչ պիտի պատահէր, եթէ ծովը իրարմէ բաժնած չըլլար զանոնք։
Քաղաքէ քաղաք ալ այն է, ինչ որ է կղզիէ կղզի։ Արղոսը չի սիրեր Նաֆփլիոնը (12 քիլոմեթր հեռու) եւ Փաթրասը կը ծաղրէ Գալամաթան։ Բաժանման այս հոգեբանութիւնը կը ծաղկի նաեւ քաղաքներու մէջ թաղէ թաղ, հասնելու համար մինչեւ ընտանեկան յարկերը, ուր մթնոլորտը կը ծանրանայ յաճախ։ Աւանդութիւնը կ՚ուզէ, որ եղբայրները չամուսնանան՝ մինչեւ որ իրենց քոյրերը ամուսնացած չըլլան։ Ու կը պատահի, որ մէկու մը սխալը դառնայ հաւաքական յանցանք։ Եթէ քոյրերէն մէկը ամուսնանալէն առաջ ունենայ սիրական մը, բնական է որ անոր եղբայրը, մօրեղբայրը կամ հայրը նկատուի եղջիւրաւոր, իսկ հոս այս հանգամանքը կատակ չի վերցներ։
Այս կացութեան մէջ դժուար է գտնել հասարակաց հաշտարարը։ Մեզի թուեցաւ, որ քաղաքակըրթութեան օրրան Կրետէն, Մինոսի հետ ունին այդպէս ըլլալու առաջնութեան իրաւունքը։
Արդէն Կրետացիներու ներքին համոզումն է, որ Կրետէն աշխարհին կեդրոնն է եւ իրենց զիրենք կը նկատեն միակ յոյները, ճշմարիտ յոյները եւ միւս յոյները կը դնեն օտարականներու տեղ։
Երբ հետագայի թագաւոր իշխան Եորկիոսը, որ օսմանեան լուծէն ազատուած Կրետէի բարձր քոմիսէրն էր, ազատագրումէն յետոյ առաջին անգամ ըլլալով կղզին այցելեց, գնաց Սքաֆիա գաւառի Ասքիֆու գիւղը։ Իրեն թելադրուած էր քանի մը խօսք ըսել ըմբոստներու խումբի մը պետ Մանուսաքաս անունով մէկու մը։ Վերջին պահուն, սակայն յիշողութիւնը դաւաճանեց իրեն եւ շատ անկեղծօրէն խոստովանեցաւ քափէթանին, թէ ճշդիւ չէր յիշեր իր այցելութեան բուն նպատակը։
- Բացատրեմ ձեզի, պատասխանեց Մանուսաքաս։ Աշխարհը Յունաստանն է, Յունաստանը Կրետէն է, Կրետէն Սքաֆիան է, Սքաֆիան Ասքիֆուն է, իսկ Ասքիֆուն ալ ե՛ս եմ...
Այս պատմութիւնը պէտք է միտք պահել, երբ Կրետէ կը գտնուիք։ Չորս գաւառներէն ամէն մէկը ինքզինքը կը նկատէ գերադաս եւ միակ արժէքաւորը։ Բնիկ Խանիացի շոֆէօր Մանոլին, զոր կառավարութիւնը տրամադրած էր մեզի, ծանօթացուց ինծի մթնոլորտը։ Երբ կը գովէի Ռէթիմնոյի գիւղացիներուն ազնուութիւնը, որոնք ուզօ հրամցուցին ինծի, երբ ինք պէնզին կ’առնէր, Մանոլի ըսաւ.
- Հիւրասիրել չեն գիտեր։ Խանիայի մէջ գառնուկի խորովածը պատրաստ էր արդէն։
Ամէն մարդ գիտէ, որ յոյնին մօտ ասպնջականութիւնը երկրորդ բնութիւն է։ Կարելի է ըսել, որ Կրետացիներուն մօտ ատիկա կը դառնայ առաջին բնութիւն։ Այնքա՜ն հաճոյքով եւ ձրիօրէն ծառայութիւններ կը մատուցանեն անոնք։
Բաժան-բաժան, յոյները այդպէս ալ կը մնան մինչեւ իսկ սրճարանին մէջ։ Կարելի պիտի ըլլար ըսել, թէ սուրճ խմելու ութ միլիոն եղանակ կայ Յունաստանի մէջ։
Աթէնքի ամէն մէկ սրճարանին մէջ, սպասեակները գիտեն իրենց սովորական յաճախորդներուն սուրճին չափը։ Կայ պրն. Անտոնոփուլոսին սուրճը եւ սուրճը պրն. Խրիսիքոսին։ Հսկայ բայց անգիր ցանկ մը, որ կը սկսի առանց շաքարի սուրճէն ու կ’երթայ շաքարով սուրճին, անցնելով սուրճը շատէն՝ հասնելու համար թեթեւ սուրճին, անոր կէս-կէսին, եռացածին՝ առանց վրայի խաւին եւ ոչ-եռացածին՝ խաւը վրան։
- Պէտք է ձկնորսները տեսնէք, ըսին ինծի։ Բայց անմիջապէս ճշդեցին, թէ Յունաստան ձկնորսներու երկիր մըն ալ չէ։ Եւ եթէ նաւատէրը բառ մըն է, որ կը գործածուի առջեւը հարուստ եւ ետեւը յոյն բառերը աւելցնելով, Յունաստանը նաւատէրներու երկիր մըն ալ չէ։ Յունաստանը Ատտիկէն չէ։ Բելոբոնէզը Յունաստանը չէ։ Յունաստանը Կրետէն չէ։ Մէկ խօսքով աւելի հեշտ է գիտնալ, թէ ի՛նչ չէ Յունաստանը, քան գիտնալ թէ ի՛նչ է...
...Եւ սակայն, այո՛։ Յունաստանը պաշտելի երկիր մըն է, զոր թուրիզմը տակաւին չէ ապականած եւ երբեք պիտի չապականէ բոլորովին, որովհետեւ գիտէ ան ամէն մէկ զբօսաշրջիկը դարձնել որդեգրուած յոյն մը։ Երկիր մը, ուր ամրան ճիշդ մէջտեղը տակաւին կը գտնուին ամայի ծովեզեքներ եւ ամայի կղզիներ։ Երկիր մը միլիառատէրներու, որոնք հոն կը վերադառնան ձուկ որսալու համար եւ երկիր մը ձկնորսներու, որոնք վաղը պիտի մեկնին Յունաստանէն, միլիառատէրներ դառնալու համար։ Երկիր մը, որ ծածկելով յաճախ իր թշուառութիւնները լոյսի քողի մը տակ, կը կիրարկէ ինքնաբուխ կերպով եւ աշխարհին պէս հին, Յունաստանին պէս հին արուեստ մը,- ապրելո՛ւ արուեստը։
*) Յօդուածը հրատարակուած է Կարօ Գէորգեանի «Ամէնուն Տարեգիրքը» շարքին 1962ի հատորին մէջ՝ «Երգիծանք-ծիծաղ» գլուխին տակ եւ հեղինակին մասին հետեւեալ ծանօթագրութեամբ.- Փիէր Տանինօ ժամանակի ֆրանսական գրականութեան լաւագոյն երգիծաբաններէն կը նկատուի։ Ունի բազմաթիւ զուարթ հեղինակութիւններ։
Անցեալ ամառ այցելած էր Յունաստան եւ վերադարձին, «Ֆիկարօ»ի մէջ, ստորագրեց սրամտութիւններով լեցուն երեք յօդուածներ, որոնց հրատարակութեան առթիւ՝ ներածականին մէջ կ’ըսէ, թէ դարերու ընթացքին այնքա՜ն այցելուներ եղած են այս երկիրը եւ տուած են իրենց գեղագիտական տպաւորութիւնները, որ իրեն համար այդ ուղղութեամբ գրելիք բան չէ մնացած։ Ու կ՚աւելցնէ.- «Յունաստանը, որու մասին կը գրեմ, ուղեցոյցներու Յունաստանը չէ, այլ այն Յունաստանը, զոր կը սիրեմ եւ իմ ամէնէն անկեղծ փափաքս է սիրցնել զայն»։ «Ամէնուն Տարեգիրքը» նաեւ կը նշէ, թէ «կուտանք հատուածներ այդ տպաւորութիւններէն այնքան, որքան կը ներեն մեր էջերը»։
**) «Ամէնուն Տարեգիրքը» դիտել կու տայ, որ խորագրին տակ «այս փոքր մէջբերումը մենք դրինք այս թարգմանութեան գլուխը,- Փիէր Տանինոյի գրածին վրայ չկայ։ Վստահօրէն չէր գիտեր, այլապէս ինք դրած կ’ըլլար,- այնքա՜ն կը պատշաճի իր գրուածքի մէկ մասով արծարծած նիւթին»։
Գրեց ՓԻԷՐ ՏԱՆԻՆՕ*