­Նո­րան­կախ ­Հա­յաս­տա­նի գո­յու­թեան ա­ռա­ջին իսկ տա­րի­նե­րից առ­կայ է ե­ղել դժգո­հու­թիւն՝ գոր­ծող իշ­խա­նու­թիւն­նե­րի հան­դէպ:
Ե­ղել են նաեւ մար­դիկ, որ ա­մէն քա­ղա­քա­կան կամ քա­ղա­քա­կա­նա­մերձ խօ­սակ­ցու­թիւն եզ­րա­փա­կել են նրա­նով, որ «դրանց խփել է պէտք է», կամ թէ՝ «զի­նո­ւած յե­ղա­

փո­խու­թիւն պէտք է ա­նել»:

­Նոյ­նիսկ մար­դիկ կա­յին, որ յան­դի­մա­նում էին դաշ­նակ­ցա­կան­նե­րին, թէ մո­ռա­ցել էք զի­նեալ պայ­քա­րի ձեր կու­սակ­ցու­թեան փա­ռա­ւոր ա­ւան­դոյթ­նե­րը` ու­րի՛շ էք դար­ձել:
Ի վեր­ջոյ գտնո­ւե­ցին մի խումբ մար­դիկ, ով­քեր ո­րո­շե­ցին ի­րա­կա­նաց­նել ջղե­րով մտա­ծող մարդ­կանց ցան­կու­թիւ­նը:
­Խորհր­դա­րա­նի դահ­լի­ճում սպան­նո­ւե­ցին ­Հա­յաս­տա­նի խորհր­դա­րա­նի նա­խա­գա­հը, վար­չա­պե­տը, խորհր­դա­րա­նի փոխ-խօս­նա­կը եւ այլ պատ­գա­մա­ւոր­ներ:

Ի՞նչ նպա­տակ էր իր առ­ջեւ դրել ­Նա­յի­րի ­Յու­նա­նեա­նի գլխա­ւո­րած խում­բը, եւ ի՞նչ ստա­ցան եր­կիրն ու ժո­ղո­վուր­դը:
Ըն­դու­նենք, որ ­Նա­յի­րի ­Յու­նա­նեա­նը ցան­կա­նում էր այս քայ­լով վե­րաց­նել քա­ղա­քա­կան մե­նիշ­խա­նու­թիւ­նը, հիմ­քեր ստեղ­ծել ժո­ղովր­դա­վա­րու­թեան ու­ղիով զար­գա­նա­լու հա­մար, երկ­րում իշ­խա­նու­թեան հա­կակ­շիռ­նե­րի հա­մա­կարգ ա­պա­հո­վել եւ այլն:
Ի՞նչ ստա­ցո­ւեց հե­տե­ւան­քում:

­Նախ՝ ար­ձա­նագ­րենք, որ մինչ այդ երկ­րում շատ իւ­րա­յա­տուկ ի­րա­վի­ճակ էր ստեղ­ծուել, ո­րը խո­րա­նա­լու ըն­թաց­քի մէջ էր:
Ի դէմս ­Կա­րէն ­Դե­միր­ճեան-­Վազ­գէն ­Սարգ­սեան տան­դե­մի (եր­կեա­կի)՝ իշ­խա­նու­թեան վեր­նա­շէն­քում ձե­ւա­ւո­րո­ւել էր երկ­րորդ օ­րի­նա­կան բե­ւեռ: Այս բե­ւե­ռը հե­ռան­կա­րում, ի դէմս ­Վազ­գէն ­Սարգ­սեա­նի, հա­ւա­նա­բար օ­րի­նա­կան մրցակ­ցու­թեան էր գնա­լու նա­խա­գա­հա­կան ընտ­րու­թիւն­նե­րում:

Իսկ մինչ այդ հե­տաքր­քիր վի­ճակ էր ստեղ­ծո­ւել, երբ խորհր­դա­րա­նի ու կա­ռա­վա­րու­թեան յա­րա­բե­րա­կան «ինք­նու­րոյ­նու­թիւ­նը» հիմ­քեր էր ստեղ­ծում եւ իշ­խա­նու­թեան մե­նաշնոր­հի վե­րաց­ման եւ իշ­խա­նա­կան թե­ւե­րի հա­կակշ­ռե­լիու­թեան ձե­ւա­ւոր­ման ու տրա­մա­բա­նօ­րէն նաեւ ժո­ղովր­դա­վա­րու­թեան խո­րաց­ման ուղ­ղու­թեամբ:
Ի՞նչ ստա­ցանք, երբ ­Նա­յի­րի ­Յու­նա­նեա­նը, իր մի քա­նի հա­մա­խոհ­նե­րի հետ, ո­րո­շեց շե­ղել երկ­րի ըն­թացքն իր ու­ղուց:

­Տե­ղի ու­նե­ցաւ իշ­խա­նու­թեան ամ­րապն­դում մէկ թե­ւի ձեռ­քին` իր վե­րոն­շեալ ու բո­լո­րիս հա­մար ակնյայտ հե­տե­ւանք­նե­րով. հե­տա­գայ ա­միս­նե­րը երկ­րի հա­մար ա­մե­նա­ծան­րը ե­ղան՝ տնտե­սա­կան ա­ռու­մով. բա­ւա­կա­նին տու­ժեց պե­տու­թեան վար­կը:
Եւ որ պա­կաս կա­րե­ւոր չէ, ժո­ղո­վուր­դը ցնցում ապ­րեց եւ միան­շա­նա­կօ­րէն եզ­րա­կաց­րեց, որ հա­յը հա­յի ա­րիւն չպի­տի թա­փի` դրան է պար­տադ­րում մեր տե­սա­կը, մեր պատ­մու­թիւ­նը եւ փխրուն նո­րաս­տեղծ պե­տու­թեան ճա­կա­տա­գի­րը:
Ի՞նչ ստա­ցաւ «լաւ նկա­տա­ռում­նե­րով» չար գործ ա­րած խում­բը:

Իր ցան­կա­ցա­ծի ճի՛շդ հա­կա­ռա­կը:
Ի՞նչ ե­ղան ­Մար­տի մէ­կի հե­տե­ւանք­նե­րը.-
­Ֆի­զի­քա­կան ու բա­րո­յա­կան կո­րուստ­ներ. իշ­խա­նու­թեան թու­լա­ցում, ո­րը մե­ծաց­րեց ­Հա­յաս­տա­նի վրայ ճնշու­մը բա­նակ­ցու­թիւն­նե­րում: Թշ­նա­մին ան­մի­ջա­պէս սադ­րանք ձեռ­նար­կեց սահ­ման­նե­րում, բայց հա­մո­զո­ւե­լով, որ հա­յու­թեան օր­կա­նիզ­մը դեռ ա­մուր է` ետ քա­շո­ւեց:

­Քա­ղա­քա­կա­նու­թիւ­նը ի հար­կէ գայ­թակ­ղիչ աս­պա­րէզ է եւ ի տար­բե­րու­թիւն կօշ­կա­կա­րու­թեան կամ բժշկու­թեան՝ կար­ծես, թէ յա­տուկ պատ­րաս­տու­թիւն չի պա­հան­ջում: Այս թիւ­րըմբռն­մամբ հան­դերձ, քա­ղա­քա­կան աս­պա­րէզ ա­մէն մտնող դեռ քա­ղա­քա­կան գոր­ծիչ դառ­նա­լու հա­մար ե­րաշ­խա­ւո­րո­ւած չէ: ­Մա­նա­ւանդ քա­ղա­քա­կան աս­պա­րէ­զում դե­րա­կա­տա­րու­թեան յա­ւակ­նող ու­ժը պէտք է օժ­տո­ւած լի­նի փոր­ձա­ռու­թեամբ, անհ­րա­ժեշտ քատ­րա­յին նե­րու­ժով, հա­մա­պա­տաս­խան մտա­ծո­ղու­թեան ձիր­քով եւ կա­րո­ղա­նայ դա­տել սա­ռը ու­ղե­ղով, այլ ոչ թէ գրգռո­ւած նեար­դե­րով:

Այ­լա­պէս, երբ այդ ա­մէ­նը բա­ցա­կա­յում է ու բարձ­րա­գոչ յայ­տա­րա­րու­թիւն­նե­րից կարճ ժա­մա­նակ անց յայտն­ւում ես փա­կու­ղու ա­ռաջ, հեշ­տօ­րէն ընկ­նում ես ու­ժով հար­ցեր լու­ծե­լու գայ­թակ­ղու­թեան գիր­կը:
­Միայն վեր­ջին մի քա­նի տա­րում դրա մի քա­նի օ­րի­նակ­ներ ու­նենք:

Այս­քա­նից յե­տոյ ցան­կա­նում եմ անդ­րա­դառ­նալ զի­նեալ պայ­քա­րին եւ զի­նո­ւած գոր­ծո­ղու­թիւն­նե­րով կա­ցու­թիւն­ներ փո­խե­լու հնա­րա­ւո­րու­թեա­նը եւ ի­րա­ւուն­քին:
­Նախ՝ ինչ վե­րա­բե­րում է ա­հա­բեկ­չա­կան բնոյ­թի գոր­ծո­ղու­թիւն­նե­րին, պէտք է ի­մա­նալ, որ առ­հա­սա­րակ դրանք խնդիր­ներ յա­րու­ցե­լու, հար­ցե­րը բարձ­րա­ձայ­նե­լու եւ քննարկ­ման սե­ղա­նի վրայ բե­րե­լու հա­մար են եւ ոչ թէ մեծ հար­ցեր լու­ծե­լու:

­Կա­րե­լի՞ է, օ­րի­նակ, պատ­կե­րաց­նել, թէ ինչ-որ շի­նու­թիւն գրա­ւե­լով եւ նոյ­նիսկ պա­տանդ­ներ պա­հե­լով՝ հնա­րա­ւոր է ո­րե­ւէ իշ­խա­նու­թեան հրա­ժա­րա­կան պար­տադ­րել. ի հար­կէ՝ ո՛չ:
Ն­ման հա­րո­ւած­նե­րը կա­րող են ցնցել պե­տա­կան գոր­ծող մե­քե­նան, բայց չխարխ­լել կամ փլու­զել այն:
­Թե­րեւս ո­մանց հա­մար գայ­թակ­ղիչ օ­րի­նակ են թւում ­Դաշ­նակ­ցու­թեան կա­տա­րած զի­նեալ պա­հան­ջա­տի­րա­կան, վրի­ժա­ռո­ւա­կան եւ այլ բնոյ­թի գոր­ծո­ղու­թիւն­նե­րը:

Չ­մո­ռա­նանք, որ դրանք ի­րա­կա­նա­ցո­ւել են թուր­քե­րի դէմ եւ հիմ­նա­կա­նում պա­տաս­խան են ե­ղել հա­յու­թեան նկատ­մամբ ի­րա­կա­նա­ցո­ւած դա­ժան ու զան­գո­ւա­ծա­յին ոճ­րա­գոր­ծու­թիւն­նե­րի:
­Միւս կա­րե­ւոր հան­գա­մանքն այն է, որ նման գոր­ծո­ղու­թիւն­նե­րը ­Դաշ­նակ­ցու­թիւնն ի­րա­կա­նաց­րել է ոչ թէ իր պե­տու­թեան մէջ, այլ իր եր­կի­րը ստրկաց­րած կայս­րու­թիւն­նե­րում:
­Հե­տե­ւա­բար՝ մտա­հոգ չի ե­ղել, թէ ան­հա­տա­կան գոր­ծո­ղու­թիւն­նե­րով կամ խմբա­կա­յին ար­շա­ւանք­նե­րով ու ապս­տամ­բու­թիւն­նե­րով կա­րող է սա­սա­նել տո­ւեալ բռնա­պե­տու­թիւն­նե­րի հիմ­քե­րը կամ վար­կը:
Եւ վեր­ջում:

­Մենք յի­րա­ւի պատ­մա­կան բախ­տո­րոշ ժա­մա­նակ­ներ ենք ապ­րում: Այս ժա­մա­նա­կա­հա­տո­ւա­ծից հա­յու­թիւ­նը շա­հած կա­րող է դուրս գալ, ե­թէ լի­նի միա­կամ, ու­նե­նայ ան­խո­ցե­լի, ա­մուր ու զար­գա­ցող պե­տու­թիւն:
­Մենք այդ­պի­սին չենք եւ այդ­պի­սին դառ­նա­լու ծանր աշ­խա­տանք պի­տի տա­րո­ւի:

Այդ աշ­խա­տան­քը կա­րող է ար­դիւ­նա­ւո­րո­ւել, ե­թէ կան կամք, ծրա­գիր, տես­լա­կան, նե­րուժ, սթափ միտք ու ա­մուր ջղեր:
Ով ա­նե­լի­քը չգի­տի, ում ջղերն ա­մուր չեն, լաւ կ’ա­նի այլ «ա­ռա­քե­լու­թեան» յա­ւակ­նի եւ մա­նա­ւանդ տուրք չտայ ամ­բո­խա­յին գայ­թակ­ղիչ, բայց ժա­մա­նա­կավ­րէպ տրա­մա­բա­նու­թեա­նը:

ԱՐՏԱՇԷՍ ՇԱՀԲԱԶԵԱՆ