­Ռա­պըրթ ­Ֆիսք բրի­տա­նա­կան «­Տը Ին­տի­փեն­տընթ» օ­րա­թեր­թին մէջ կը գրէ.-

«­Սո­ղո­մոն ­Թեհ­լի­րեան կրտսե­րը ժա­մա­նակ չու­նի ա­նոնց հա­մար‚ ո­րոնք կ­՚ու­զեն‚ որ աշ­խար­հը ճանչ­նայ ­Հա­յոց ­Ցե­ղաս­պա­նու­թիւ­նը։ «­Հա­յե­րը

շա­րու­նակ կը փոր­ձեն գե­րեզ­մա­նէն բա­ներ դուրս բե­րել»‚- կ­՚ը­սէ ան։ «Ե­րեք սե­րունդ ա­ռաջ տե­ղի ու­նե­ցած է։ ­Պատ­մու­թիւն է։ ­Բո­լո­րը շատ մարդ սպան­նե­ցին։ ­Չես կրնար Ս­պա­նա­կան ­Հա­ւա­տաքննու­թեան եւ Հ­ռո­մէա­կան ­Կայս­րու­թեան վե­րա­դառ­նալ եւ զայն վե­րա­դարձ­նել։ Ես այդ մար­դը չեմ։ ­Չեմ յի­շեր‚ որ հայրս թուր­քե­րուն մա­սին մէկ հատ վատ խօսք ը­սած է։ Ան պար­զա­պէս կ­՚ու­զէր խա­ղաղ կեանք ապ­րիլ»։

«Մ­տիկ կ­՚ը­նեմ ա­ռոյգ ձայ­նը 86ա­մեայ այս հա­յուն‚ որ հե­ռա­ձայ­նով ին­ծի հետ կը խօ­սի ա­մե­րի­կա­յէն‚ եւ գլուխս կը ստի­պո­ւիմ շար­ժե­լու‚ որ­պէս­զի յի­շեմ‚ թէ ա­նոր հայ­րը՝ ­Սո­ղո­մոն ­Թեհ­լի­րեա­նը‚ մար­դաս­պան մըն էր‚ որ սպան­նած էր ­Մեհ­մեթ ­Թա­լէաթ փա­շան՝ Օս­մա­նեան ­Կայս­րու­թեան մեծ վե­զի­րը եւ 1915ին 1,5 մի­լիոն քրիս­տո­նեայ հա­յե­րու ցե­ղաս­պա­նու­թեան կազ­մա­կեր­պի­չը։
«Ան 1921ին ­Պեր­լի­նի զբօ­սայ­գիին մէջ սպան­նեց ­Թա­լէա­թը‚ ի­րենց ժո­ղո­վուր­դի բնաջն­ջու­մը ծրագ­րած ան­ձե­րը սպան­նե­լու հա­յե­րու «­Նե­մե­սիս» գոր­ծո­ղու­թեան ծի­րին մէջ։ ­Գեր­մա­նիոյ ­Վէյ­մա­րի ­Հան­րա­պե­տու­թեան դա­տա­րա­նը 20րդ ­դա­րու ա­ռա­ջին ող­ջա­կի­զու­մէն այն­քան ցնցո­ւած էր‚ որ ­Թեհ­լի­րեա­նի դա­տա­վա­րու­թեան ըն­թաց­քին դա­տա­ւոր­նե­րը հա­զիւ եր­կու օ­րո­ւան պէտք ու­նե­ցան հայ մար­դասպա­նը «ան­պարտ» հռչա­կե­լու։

«Ու­րեմն՝ ­Սո­ղո­մոն ­Թեհ­լի­րեան չպատ­ժո­ւե­ցաւ եւ հաս­տա­տո­ւե­ցաւ Եու­կոս­լա­ւիոյ մէջ‚ ուր իր զա­ւակ­նե­րը ծնան‚ ա­պա՝ հա­սաւ ­Քա­լի­ֆոր­նիա։ Ա­նոր փոքր տղան 12 տա­րե­կան էր‚ երբ գեր­մա­նա­ցի­նե­րը 1941ին պալ­քա­նեան եր­կիր­ներ ներ­խու­ժե­ցին։
«­Թա­լէաթ ­Փա­շան սպան­նե­լու հա­մար հօրս օգ­տա­գոր­ծած ատր­ճա­նա­կը տե­սայ‚ սա­կայն երբ գեր­մա­նա­ցի­նե­րը ե­կան‚ ան զայն ­Տա­նուպ գե­տին մէջ նե­տեց»‚- կ­՚ը­սէ կրտսեր ­Թեհ­լի­րեան՝ ա­ւելց­նե­լով.- « Երբ գեր­մա­նա­ցի­նե­րը Եու­կոս­լա­ւիան գրա­ւե­ցին‚ «­Լու­կար» ատր­ճա­նակ մը ու­նե­նա­լը մա­հավ­ճի­ռի հա­մա­զօր էր»։
«­Թեհ­լի­րեան ըն­տա­նի­քի պատ­մու­թիւ­նը թէ՛ ա­հա­ւոր է‚ թէ՛ ող­բեր­գա­կան‚ եւ ­Սո­ղո­մոն ­Թեհ­լի­րեա­նի կրտսեր որ­դին իր մա­կա­նու­նը փո­խած է՝ ինք­զինք հե­ռու պա­հե­լու հա­մար պատ­մու­թե­նէն եւ թուր­քե­րէն‚ ո­րոնք տա­կա­ւին իր հայ­րը կը նկա­տեն աշ­խար­հի ա­մէ­նէն հռչա­կա­ւոր «ա­հա­բե­կի­չը»։

«Ան «Ին­տի­փեն­տընթ»էն խնդրեց իր իս­կա­կան ինք­նու­թիւ­նը չբա­ցա­յայ­տել‚ «Ա­նունս կամ հաս­ցէս մի նշէք... ։ ­Չես գի­տեր ի՛նչ կրնայ պա­տա­հիլ‚ ե­թէ խենթ թուրք մը ի­մա­նայ...»։
«­Թեհ­լի­րեան կրտսե­րին մեծ եղ­բայ­րը այժմ մա­հա­ցած է։ Ա­նոր հայ­րը մա­հա­ցաւ 1960ին Ա­մե­րի­կա­յի մէջ։ Խնդ­րանք մըն էր‚ որ կա­րե­լի չէր մեր­ժել։ ­Սա­կայն տա­կա­ւին ողջ ե­ղող զաւ­կին մօտ ­Սո­ղո­մոն ­Թեհ­լի­րեա­նի մա­սին յի­շո­ղու­թիւ­նը շատ լաւ է։
«Ան շատ քնքոյշ‚ հե­զա­բա­րոյ մարդ մըն էր‚ հա­մա­րեա՛ միա­միտ մը։ Ես եւ մեծ եղ­բայրս պէտք էր ստի­պէինք զինք‚ որ պա­տա­հա­ծին մա­սին պատ­մէ։ Ան չէր սի­րեր այդ մա­սին խօ­սիլ։ Ան սա­կա­ւա­խօս մըն էր։ Ան բա­նաս­տեղ­ծու­թիւն­ներ կը գրէր եւ լաւ կը գծէր։

«Ան չէր այն‚ որ մար­դաս­պան մը պէտք է ըլ­լայ։ Ան ա­ռա­ջին ան­գամ ­Թա­լէա­թը սպան­նե­լուն մա­սին խօ­սե­ցաւ‚ երբ 10 տա­րե­կան էի»։
«(...) ­Թա­լէաթ ­Փա­շան, ե­րեք տաս­նա­մեակ ետք իր օ­րի­նա­կին հե­տե­ւած նա­ցի պա­տե­րազ­մա­կան ոճ­րա­գործ­նե­րուն նման‚ ­Հա­մաշ­խար­հա­յին Ա. ­Պա­տե­րազ­մին իր երկ­րին կրած պար­տու­թե­նէն ետք, ար­տա­սահ­մա­նի մէջ ա­պաս­տան փնտռեց։ Ան ընտ­րեց ­Պեր­լի­նը։ Եւ այդ­տեղ է‚ որ 1921ին ­Սո­ղո­մոն ­Թեհ­լի­րեան ե­րէ­ցը ու­ղար­կո­ւե­ցաւ՝ սպան­նե­լու եր­կա­րա­հա­սակ‚ մօ­րու­քա­ւոր մար­դը‚ որ լուռ կեր­պով կ­՚ապ­րէր ­Գեր­մա­նիոյ մայ­րա­քա­ղա­քի ­Շար­լո­թեն­պերկ թա­ղա­մա­սին մէջ։

«­Հայրս խումբ մը ու­սա­նող­նե­րու հետ սե­նա­կի մը մէջ կ­՚ապ­րէր»,- ա­նոր զա­ւա­կը կը յի­շէ՝ ա­ւելց­նե­լով.- «Ան ­Թա­լէա­թի տան դի­մա­ցը կ­՚ապ­րէր։ ­Լու­սան­կար­նե­րուն մէջ ­Թա­լէաթ պեխ ու­նի‚ որ եր­կա­րե­լով վե­րա­ծած էր մօ­րու­քի եւ եր­կու թիկ­նա­պահ ու­նէր»։
«­Թա­լէաթ սո­վո­րու­թիւն մը որ­դեգ­րե­լու դա­սա­կան սխա­լը գոր­ծեց.- «Ան քա­լե­լու կ­՚եր­թար ա­մէն օր ժա­մը 11ին։ ­Հայրս իր ե­տին հա­սաւ եւ ա­նու­նը կան­չեց՝ «­Թա­լէա՛թ»‚­ եւ երբ ան ետ դար­ձաւ՝ հայրս զինք սպան­նեց...­Տե­ղեակ չեմ, թէ թիկ­նա­պա­հե­րուն ի՛նչ պա­տա­հե­ցաւ։ Այս բո­լո­րին ա­կա­նա­տես դար­ձած մար­դի­կը բռնե­ցին ու ծե­ծե­ցին հայրս եւ ­Պեր­լի­նի ոս­տի­կա­նու­թիւ­նը միայն զինք փրկեց խոշ­տան­գո­ւե­լէ։ ­Հե­տա­գա­յին ի­մա­ցայ‚ որ ան ­Պոլ­սոյ մէջ նաեւ սպան­նած է ­Հայ ­Քուիս­լինկ մը‚ որ ­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան ժա­մա­նակ թուր­քե­րուն հաշ­ւոյն կը լրտե­սէր»։

Ի­րա­պէս ալ 1920ին‚ ­Թեհ­լի­րեան ա­հա­բե­կեց ­Յա­րու­թիւն Մկր­տի­չեա­նը‚ ով Ապ­րիլ 1915ին ­Թա­լէա­թին օ­ժան­դա­կեց հա­ւա­քե­լու հայ կրօ­նա­ւոր­նե­րը‚ լրագ­րող­ներն ու փաս­տա­բան­նե­րը՝ աք­սո­րե­լու եւ սպան­նե­լու հա­մար։ ­Վիտ­քուն ­Քո­ւիս­լինկ 1940ին‚ Օս­լո­յի մէջ, ­Նա­ցիա­կան բռնագ­րա­ւու­մի կա­ռա­վա­րու­թեան նոր­վե­կեա­ցի ղե­կա­վարն էր‚ «ցե­ղաս­պա­նու­թիւն» բա­ռին նման ա­նոր ա­նու­նը եւս գո­յու­թիւն չու­նէր իբ­րեւ եզր մին­չեւ ­Հա­մաշ­խար­հա­յին Բ ­Պա­տե­րազմ‚ եւ ­Քո­ւիս­լինկ եւս մա­հա­պա­տի­ժի են­թար­կո­ւե­ցաւ‚ թէեւ յետ-պա­տե­րազ­մեան դա­տա­վա­րու­թե­նէ մը ետք։

«(...) Ըստ հայ­կա­կան ժո­ղովր­դա­յին պատ­մու­թեան՝ ­Թեհ­լի­րեա­նի ամ­բողջ ըն­տա­նի­քը‚ իր հայ­րը‚ մայ­րը‚ քոյ­րերն ու ե­րեք եղ­բայր­նե­րը ­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան ըն­թաց­քին իր աչ­քին առ­ջեւ սպան­նո­ւած են։ Ա­սի­կա ճիշդ չէ։ Օ­րին ­Սո­ղո­մոն ­Թեհ­լի­րեան ­Հա­յաս­տան չէր գտնո­ւեր։
«Ան ­Սեր­պիա էր‚ զու­գա­դի­պու­թեամբ մը այդ­տեղ փո­խադ­րո­ւած էր ­Յու­նիս 1914ի այն օ­րը‚ երբ ­Կաւ­րիլ­լօ Փ­րին­չի­փէն ­Սա­րա­յե­ւո­յի մէջ սպան­նեց ­Ֆեր­տի­նանտ ար­քի­դուք­սը։

«­Հայրս քոյր չէ ու­նե­ցած»‚- կ­՚ը­սէ ա­նոր որ­դին։ «Ան եւ իր եր­կու եղ­բայր­նե­րը ­Սեր­պիա էին։ Իր մայրն էր՝ իմ մեծ մայրս‚ որ ­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան ըն­թաց­քին սպան­նո­ւած էր իր մեծ եղ­բօր ­Վազ­գէ­նի հետ՝ որ հօ­րեղ­բայրս է եւ ­Պէյ­րու­թի մէջ բժշկու­թիւն կ­՚ու­սա­նէր։
«­Հայրս (­Պոլ­շե­ւի­կեան) ­Յե­ղա­փո­խու­թեան ժա­մա­նակ մեկ­նե­ցաւ ­Ռու­սիա եւ միա­ցաւ զօ­րա­վար Անդ­րա­նիկ Օ­զա­նեա­նի հայ­կա­կան բա­նա­կին‚ որ ­Ռու­սիոյ ցա­րի բա­նա­կին կող­քին կը կռո­ւէր թուր­քե­րուն դէմ։ ­Հօրս լու­սան­կա­րը ու­նիմ բուր­դէ գլխար­կով եւ փամ­փուշ­տնե­րը խաչ­կապ կա­պած։ ­Ռու­սա­կան ճա­կա­տը օ­րին (հայ­կա­կան քա­ղաք) ­Վա­նի մէջ էր։ ­Չեմ գի­տէր‚ ե­թէ օ­րին տե­ղեակ էր‚ թէ իր մօր եւ եղ­բօր ինչ պա­տա­հած է‚ սա­կայն գտաւ իր 12 տա­րե­կան զար­մի­կը‚ որ կոր­սո­ւած էր Ա­րեւմ­տա­հա­յաս­տա­նի ան­տառ­նե­րուն մէջ։ Ա­նոր ա­նու­նը Ար­մէ­նու­հի էր եւ ­Մի­սակ հօ­րեղ­բօրս աղ­ջիկն էր։ Գ­տաւ նաեւ ­Մի­սա­կի ա­ռա­ջին կի­նը»։

1917ին‚ ­Սո­ղո­մոն ­Թեհ­լի­րեան հան­դի­պե­ցաւ 15 տա­րե­կան հայ աղ­ջի­կի մը‚ ո­րուն ա­նու­նը Ա­նա­հիտ էր։ «Ան իր կեան­քին մե­ծա­գոյն սէրն էր»‚- ա­նոր որ­դին կ­՚ը­սէ։
«­Պեր­լի­նի մէջ իր դա­տա­վա­րու­թե­նէն ետք հայրս մեկ­նե­ցաւ ­Միա­ցեալ ­Նա­հանգ­նե­րու Ք­լիվ­լընտ քա­ղա­քը‚ սա­կայն Ա­նա­հի­տը‚ որ իմ մայրս է‚ կը գտնո­ւէր ­Խորհր­դա­յին ­Միու­թիւն եւ չէր կրնար հե­ռա­նալ։ Ան ­Թիֆ­լի­սի մէջ տեղ­ւոյն ան­ցագ­րի գրա­սե­նեա­կը գնաց եւ ը­սաւ‚ որ կ­՚ու­զէ մեկ­նիլ Ա­մե­րի­կա՝ ա­մուս­նա­նա­լու հա­մար հօրս հետ‚ սա­կայն ա­նոնք «ոչ» ը­սին։

Ա­պա՝ ան եւ իր մեծ քոյ­րը 1923ին ­Թիֆ­լի­սի մէջ հան­դի­պե­ցան ա­ռեւտ­րա­կա­նի մը‚ որ լսեց ա­նոր պատ­մու­թիւ­նը‚ ա­պա իր այ­ցե­տո­մը տո­ւաւ եւ եր­կու աղ­ջիկ­նե­րուն թե­լադ­րեց զայն ցոյց տալ ան­ցագ­րե­րու սո­վե­տա­կան գրա­սե­նեա­կին։
«­Հա­զիւ այդ մէ­կը կա­տա­րե­ցին, Ա­նա­հի­տին ել­քի ար­տօ­նա­գիր մը տո­ւին եւ իր քրոջ սո­վե­տա­կան ան­ցա­գիր մը։ Եր­բեք չգիտ­ցան‚ թէ ա­ռեւտ­րա­կա­նը ո՛վ էր։ Ա­նա­հի­տի մայ­րը՝ մեծ մայրս ա­նոր ը­սաւ‚ որ շատ փոքր է ա­ռան­ձին եր­թա­լու եւ ա­նոր քոյ­րը՝ այ­սինքն մօ­րա­քոյրս պէտք է իր հետ եր­թայ»։

«Եր­կու աղ­ջիկ­նե­րը մեկ­նե­ցաւ ­Մար­սէյլ‚ սա­կայն ­Միա­ցեալ ­Նա­հանգ­նե­րը մեր­ժե­ցին Ա­նա­հի­տի քրոջ մուտ­քի ար­տօ­նա­գիր տալ‚ ո­րով­հե­տեւ նո­րա­կազմ ­Սո­վե­տա­կան ­Միու­թեան քա­ղա­քա­ցի մըն էր։ Ան ստի­պո­ւե­ցաւ վե­րա­դառ­նալ։
«­Հայրս Ք­լիվ­լըն­տի մէջ իր գոր­ծը ձգեց եւ մեկ­նե­ցաւ ­Մար­սէյլ»‚- որ­դի ­Թեհ­լի­րեան կ­՚ը­սէ։ ­Սո­ղո­մոն ­Թեհ­լի­րեան ա­մու­նա­ցաւ Ա­նա­հի­տի հետ եւ ո­րո­շեց եր­թալ Եու­կոս­լա­վիա‚ ո­րով­հե­տեւ այդ­տեղ ազ­գա­կան­ներ ու բա­րե­կամ­ներ ու­նէր։ ­Սա­կայն յե­ղա­փո­խու­թեան քա­ղա­քա­կա­նու­թիւ­նը զինք ծո­վու թռչու­նի մը նման կը հե­տապն­դէր։

Եու­կոս­լա­ւիոյ մէջ ան սկսաւ սուր­ճի յա­ջող ա­ռեւ­տուր մը եւ իր այ­ցե­քար­տը‚ ըստ ա­նոր որ­դիին‚ կը հռչա­կէր‚ թէ ինք Ա­լեք­սանտր թա­գա­ւո­րին «ար­քու­նի­քի սուրճ ա­ղա­ցող»ն­ է։ Եու­կոս­լա­վիոյ մէջ սուր­ճի ա­ռեւ­տու­րի մե­նաշ­նոր­հը ու­նէր «եւ ­Ֆորտ փոքր բեռ­նա­կառքով մը սուրճ կը մա­տա­կա­րա­րէր թա­գա­ւո­րի պա­լա­տին»։
«­Սա­կայն ­Հա­մաշ­խար­հա­յին Բ. ­Պա­տե­րազ­մէն եւ ­Թի­թո­յի իշ­խա­նու­թեան գա­լէն ետք‚ ­Սո­ղո­մոն ­Թեհ­լի­րեան բա­րե­կա­մա­ցաւ փո­ղո­ցա­յին լա­կո­տի մը հետ եւ զայն հրա­ւի­րեց իր սուր­ճի գոր­ծին մէջ աշ­խա­տե­լու։ «Ան հա­մայ­նա­վար դար­ձաւ»‚- կ­՚ը­սէ ­Թեհ­լի­րեա­նի որ­դին‚ «եւ օր մը խա­նութ մտաւ եւ հօրս ը­սաւ.- «­Հի­մա դուրս ել‚ ա­սի­կա ժո­ղո­վուր­դին կը պատ­կա­նի»։ ­Հայրս լա­լով տուն ե­կաւ։ ­Զինք վտա­րե­ցին»։

­Սո­ղո­մոն ­Թեհ­լի­րեան իր կեան­քի մնա­ցեալ օ­րե­րը ան­ցուց ­Միա­ցեալ ­Նա­հանգ­նե­րու մէջ եւ 1960ին մա­հա­ցաւ՝ ու­ղե­ղա­յին ու­ռի մը պատ­ճա­ռով։ Ա­նոր կի­նը՝ Ա­նա­հի­տը մա­հա­ցաւ 1979ին։
«Իր վեր­ջին տա­րի­նե­րուն‚ հա­յե­րը զինք ցու­ցադ­րե­ցին Ա­մե­րի­կա­յի տար­բեր քա­ղաք­նե­րու՝ ­Պոս­թո­նի‚ Ք­լիվ­լըն­տի‚ ­Նիւ Եոր­քի մէջ»‚- կ­՚ը­սէ ա­նոր որ­դին։ «Ան հայ­րե­նա­սի­րա­կան ճա­ռեր կը խօ­սէր‚ սա­կայն եր­բեք չէր սի­րեր խօ­սիլ պա­տա­հա­ծին մա­սին»։ Ա­նոր գե­րեզ­մա­նը կը գտնո­ւի Ֆ­րեզ­նո­յի Ա­րա­րատ գե­րեզ­մա­նա­տան մէջ‚ ա­նոր վրայ կայ ոս­կե­զօծ հայ­կա­կան ար­ծիւ մը՝ իր ժա­նիք­նե­րուն մէջ օձ մը‚ որ կը ներ­կա­յաց­նէ ­Թեհ­լի­րեա­նի հռչա­կա­ւոր զո­հը՝ ­Թա­լէաթ փա­շան։

­Թա­լէա­թի դիա­կը այ­սօր կը գտնո­ւի կեդ­րո­նա­կան ­Պոլ­սոյ՝ մե­ծա­թիւ այ­ցե­լու­ներ ու­նե­ցող դամ­բա­րա­նի մը մէջ։ ­Դիա­կը 1943ին թուր­քե­րուն վե­րա­դար­ձո­ւե­ցաւ նա­ցիա­կան կեռ խա­չով զար­դա­րո­ւած շո­գե­կառ­քով մը‚ եւ հրա­մա­նո­վը Ա­տոլֆ ­Հիթ­լե­րի‚ որ կը յու­սար‚ թէ այդ քայ­լը չէ­զոք դիրք բռնած ­Թուր­քիան պի­տի հա­մո­զէ ­Գեր­մա­նիոյ ճամ­բա­րին միա­նա­լու։ Ի զուր»։