­Շու­շիի ա­զա­տագ­րու­մը միշտ նշւում է ա­ւե­լի մեծ հան­դի­սա­ւո­րու­թեամբ ու շու­քով, քան Լ.Ղ.Հ. ան­կա­խու­թեան հռչա­կու­մը: Ի­րա­կա­նու­թիւնն այն է, որ Ար­ցա­խի ան­կա­խա­ցու­մը շատ ա­ւե­լի պայ­մա­նա­ւորուած է ­Շու­շիի ա­զա­տագր­մամբ, քան ան­գամ հա­

մա­պա­տաս­խան հան­րա­քո­ւէով եւ ան­կա­խու­թեան հռչակ­մամբ:

­Կա­րե­լի է յի­շել, թէ պատ­մա­կան այն օ­րե­րին ինչ նշա­նա­կու­թիւն ու­նէր ­Շու­շիի ա­զա­տագր­ման ե­րա­զան­քը: ­Զի­նո­ւո­րա­կան, քա­ղա­քա­կան գոր­ծիչ, թէ Ար­ցա­խի պարզ բնա­կիչ, ինչ­պէս եւ հա­յու­թիւնն առ­հա­սա­րակ, հաս­կա­նում էին, որ քա­նի դեռ ­Շու­շին ա­զե­րի­նե­րի ձեռ­քին կը լի­նի, Ար­ցա­խի անվ­տան­գու­թեան եւ ա­զա­տագ­րու­թեան մա­սին ա­ւե­լորդ է մտա­ծե­լը:

­Կաս­կած չկայ, որ նոյն զգա­ցո­ղու­թիւնն ու­նէին նաեւ ադր­բե­ջան­ցիք: Եւ պա­տա­հա­կան չէ, որ յա­ջոր­դած տա­րի­նե­րին հայ­կա­կան կող­մից «հնա­րա­ւոր» զի­ջում­նե­րի շար­քում հա­կա­ռա­կորդ կող­մը պատ­կե­րաց­նում էր նաեւ ­Շու­շին: ­Սա վկա­յում է ­Շու­շիի ռազ­մա­վա­րա­կան նշա­նա­կու­թեան մա­սին, եւ ի մի­ջի այ­լոց պա­տա­հա­կան չէ, որ հէնց ­Շու­շիի ա­զա­տագր­մա­նը յա­ջոր­դեց Ար­ցա­խի ու ­Հա­յաս­տա­նի մի­ջեւ ե­ղած մի­ջանց­քը բա­ցե­լու անհ­րա­ժեշ­տու­թեան գի­տակ­ցումն ու հնա­րա­ւո­րու­թիւ­նը:

­Շու­շիի ա­զա­տագ­րու­մը նաեւ հնա­րա­ւո­րու­թիւն ըն­ձե­ռեց անվ­տանգ ձե­ւով ի­րար կա­պե­լու Ար­ցա­խի հա­րաւն ու հիւ­սի­սը, ինչ­պէս եւ նպաս­տա­ւոր հիմք ստեղ­ծեց ա­ւե­լի հա­րաւ ըն­կած, նախ­կին Լ.Ղ. սահ­ման­նե­րին կից, տա­րածք­նե­րի ա­զա­տագրման հա­մար: Այ­սինքն՝ ­Շու­շիով ա­պա­հո­վո­ւեց ­Լեռ­նա­յին ­Ղա­րա­բա­ղի ­Հան­րա­պե­տու­թեան անվ­տանգ եւ կեն­սու­նակ ամ­բող­ջու­թեան կա­յա­ցու­մը:

­Գաղտ­նիք չէ, որ շատ ա­ւե­լի փոքր բնա­կա­վայ­րե­րից ա­զե­րի­նե­րին դուրս քշե­լու հա­մար ա­ռա­ւել կա­տա­ղի բա­խում­ներ ե­ղան, քան հա­մե­մա­տու­թեան մէջ նոյ­նը տե­ղի ու­նե­ցաւ ­Շու­շիի պա­րա­գա­յում: Ար­ցա­խի հի­նա­ւուրց մայ­րա­քա­ղա­քի հա­յա­ցու­մը տե­ղի ու­նե­ցաւ շատ ա­ւե­լի վաղ, քան այն­տեղ ոտք կը դնէր հայ զի­նո­ւո­րը: ­Շու­շին նախ եւ ա­ռաջ ա­զա­տագ­րո­ւեց հա­յու­թեան գի­տակ­ցու­թեան մէջ այդ գա­ղա­փա­րի յաղ­թա­նա­կով՝ ադր­բե­ջան­ցի­նե­րի գի­տակ­ցու­թեան մէջ սերմ նե­տած ­Շու­շին պա­հե­լու անհ­նա­րի­նու­թեան գի­տակ­ցու­թեան նկատ­մամբ:

­Մինչ ­Շու­շիի ա­զա­տագ­րու­մը՝ դրան սպա­սում եւ այդ մա­սին խօ­սում էր ողջ ­Ղա­րա­բա­ղը ե­րե­խա­նե­րից մին­չեւ ծե­րեր, ինչ­պէս եւ դժգոհ ան­համ­բե­րու­թեամբ ա­մէ­նօ­րեայ խօ­սակ­ցու­թեան ա­ռար­կայ էր այն հար­ցը, թէ ին­չո՞ւ է կա­րե­ւոր գործն ու­շաց­ւում:
­Հա­մե­մա­տու­թեան հա­մար յի­շենք նաեւ, որ ան­մի­ջա­պէս ­Շու­շիի ժայ­ռա­կուռ բեր­դա­պա­րիսպ­նե­րի տակ ծո­ւա­րած փոք­րիկ ­Քա­րին­տակ գիւ­ղը ա­զե­րի­ներն այդ­պէս էլ չկա­րո­ղա­ցան դա­տար­կել, ո­րով­հե­տեւ քա­րին­տակ­ցին եւս վստահ էր, որ իր գլխին կախո­ւած փոր­ձու­թիւ­նը շու­տով ա­ւարտուե­լու է:

Ու­րեմն եւ Լ.Ղ.Հ. հե­տա­գայ ճա­կա­տա­գի­րը ո­րո­շե­լու է, ա­ռա­ջին հեր­թին, հա­յու­թեան ա­ներկ­բայ կամքն ու վճռա­կա­նու­թիւ­նը: Եւ դի­ւա­նա­գի­տա­կան, քա­ղա­քա­կան ու նոյ­նիսկ ռազ­մա­կան գա­լիք դի­մա­կա­յու­թիւն­նե­րի պա­րա­գա­յում չպէտք է մո­ռա­նալ, որ ու­ժե­րի յա­րա­բե­րակ­ցու­թեան ա­ռու­մով եր­բեք ի­րա­վի­ճա­կը մեզ հա­մար ա­ւե­լի անն­պաստ չի ե­ղել, քան այն ժա­մա­նա­կա­հա­տո­ւա­ծում, երբ յա­ջո­ղո­ւեց ա­զա­տագ­րել Ար­ցա­խը: ­Հե­տե­ւա­բար նաեւ առ­կայ դժո­ւա­րու­թիւն­նե­րի ար­ձա­նագ­րու­մը չպէտք է վե­րա­ծո­ւի հա­ւա­նա­կան զի­ջում­նե­րի հիմ­նա­ւոր­ման:

Ե­թէ ­Հա­յաս­տա­նի Ա­ռա­ջին ­Հան­րա­պե­տու­թեան ստեղ­ծու­մը պատ­մա­կան յի­շո­ղու­թեան ար­ժէք ու­նե­ցող եր­բեմ­նի ­Հա­յաս­տա­նի վե­րա­ծունդն էր, ա­պա ­Շու­շիի ա­զա­տագ­րու­մը շրջա­դարձ էր ­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան, Ա­ռա­ջին ­Հան­րա­պե­տու­թեան անկ­ման եւ հայ­կա­կան տա­րածք­նե­րի վե­րա­բա­ժան­ման հե­տե­ւան­քով ձե­ւա­ւո­րո­ւած ի­րո­ղու­թիւ­նից եւ հա­յու­թեան հա­մար բա­ցում էր հա­յոց նոր պատ­մու­թեան գրո­ւե­լիք է­ջը: ­Շու­շիի եւ ­Ղա­րա­բա­ղի հա­յա­ցու­մը ­Հա­յաս­տա­նը ու­ժե­ղաց­նում են ոչ թէ առ­կայ տա­րած­քի հա­մե­մա­տու­թեան չա­փով, այլ մի քա­նի ան­գամ մե­ծաց­նում են այ­սօ­րո­ւայ ու վա­ղո­ւայ ­Հա­յաս­տա­նի հզօ­րաց­ման նե­րու­ժը:

­Ցա­ւօք, մեր ներ­քին կեան­քի այ­սօ­րո­ւայ դժո­ւա­րու­թիւն­նե­րը կար­ծես թէ ստո­ւե­րում են ի­րա­կան հնա­րա­ւո­րու­թիւն­նե­րը, թոյլ չտա­լով լիար­ժէ­քօ­րէն զգա­լու ձեռք բե­րա­ծի չա­փը, կշի­ռը եւ հնա­րա­ւո­րու­թիւ­նը:

Ի հար­կէ, ե­րա­զանք­նե­րը ի­րա­կա­նու­թեան չեն վե­րած­ւում միայն խան­դա­վա­ռու­թեան շնոր­հիւ: Օ­րի­նակ՝ ա­զա­տագրուած տա­րած­քը նշա­նա­կու­թիւ­նից զուրկ աշ­խար­հագ­րու­թիւն է, ե­թէ այն­տեղ ա­ճող փուշ ու տա­տաս­կի վրայ քա­մի­ներն են թա­փա­ռում եւ նոյն տա­րած­քը վե­րած­ւում է քա­ղա­քա­կան գոր­ծօ­նի, երբ մուրճն ու բա­հը ձեռ­քին այդ հո­ղի վրայ կանգ­նում է տէ­րը:

Ար­ցա­խի եւ ա­զա­տագ­րո­ւած տա­րածք­նե­րի ա­պա­գան կ­՚ո­րո­շի նա, ում մէջ ա­ւե­լի զօ­րեղ կը լի­նի տի­րոջ զգա­ցու­մը:

«ԴՐՕՇԱԿ» - Խմ­բագ­րա­կան