­Պարզ զու­գա­դի­պու­թեամբ, ­Կով­կա­սի մէջ ռազ­մա­կան լայ­նա­ծա­ւալ բա­խում­նե­րու եր­կու ի­րա­դար­ձու­թիւն­նե­րը՝ Վ­րաս­տան-­Ռու­սիա 2008ին եւ Ապ­րի­լի ա­ռա­ջին շա­բա­թը Ար­ցա­խի ա­րե­ւե­լեան ճա­կա­տի եր­կայն­քին, ո­րոնք ի­րաւ­մամբ յատ­կան­շո­ւե­ցան որ­պէս «պա­տե­րազմ»ի, տե­ւե­ցին հինգ օր եւ ար­դէն ծա­նօթ են որ­պէս հնգօ­րեայ պա­

տե­րազմ­ներ:

Ա­ռա­ջին պա­րա­գա­յին, սա­կայն, կով­կա­սեան տա­րա­ծաշր­ջա­նի ռազ­մա­քա­ղա­քա­կան կա­ցու­թիւ­նը փո­խո­ւե­ցաւ: Վ­րաս­տա­նի այն ժա­մա­նա­կո­ւան նա­խա­գահ ­Սա­հաշ­կա­վի­լիի ար­կա­ծախնդ­րու­թիւ­նը, ո­րուն դրդա­պատ­ճառ­նե­րու յե­տին ծալ­քե­րը այն­պէս ալ դե­ռեւս չեն յստա­կա­ցած, սուղ նստե­ցաւ երկ­րին վրայ.- ­Հա­րա­ւա­յին Օ­սե­թիա­յի ուղ­ղու­թեամբ սկսած վրա­ցա­կան յար­ձա­կո­ղա­նը շատ շուտ կեր­պով կա­սե­ցո­ւե­ցաւ ռու­սա­կան ու­ժե­րուն կող­մէ, ո­րոնք հա­կա­յար­ձա­կո­ղա­կա­նի անց­նե­լով՝ մտան վրա­ցա­կան հո­ղա­տա­րածք եւ ա­ռա­ջա­ցան ­Թիֆ­լի­սի ուղ­ղու­թեամբ:

­Թէ ի՞նչ ու­ժեր ­Սա­հաշ­կա­վի­լիին այդ ա­տեն վստա­հե­ցու­ցած էին, թէ ­Մոս­կուա­յի մադ­տահ­րա­ւէր ուղ­ղե­լու պա­րա­գա­յին՝ պի­տի ու­նե­նար Ա­րեւ­մուտ­քին նե­ցու­կը, ծա­նօթ չէ. յա­ջորդ օ­րե­րու ի­րա­դար­ձու­թիւն­նե­րը ե­կան ցոյց տա­լու, որ օ­րին ­Ճորճ ­Պու­շի վար­չա­կար­գին մէջ ջղագրգռու­թիւն կար, ինչ որ նշան էր շատ ա­ւե­լի ան­զօ­րու­թեան եւ հա­կազ­դե­ցու­թեան այ­լընտ­րանք­նե­րու ա­նո­րո­շու­թեան:
Եւ­րո­պա­կան ­Միու­թիւ­նը, սա­կայն, օ­րո­ւան նա­խա­գահ ­Սար­քո­զիի գոր­ծուն մի­ջամ­տու­թեամբ յստակ դար­ձուց, որ կը բա­ցա­ռէ ­Ռու­սիոյ հետ առ­ճա­կատ­ման եր­թա­լու ո­րե­ւէ ռիսք:

­Մոս­կո­ւա, իր կար­գին, հնգօ­րեայ պա­տե­րազ­մին իր կայ­ծակ­նա­յին յաղ­թա­նա­կը շատ շու­տով քա­ղա­քա­կան ձեռք­բե­րու­մի վե­րա­ծեց. ­Մետ­վե­տեւ-­Փու­թին կա­ռա­վա­րու­թիւ­նը ի լուր աշ­խար­հի ցոյց տո­ւաւ տա­րա­ծաշր­ջա­նի մէջ իր տի­րա­կա­լու­թիւ­նը, յստա­կա­ցուց ՆԱԹՕի յա­ռա­ջըն­թա­ցի «կար­միր գի­ծեր»ը եւ ա­ռիթ չկորսն­ցուց ­Միա­ցեալ ­Նա­հանգ­նե­րու եւ ա­նոր եւ­րո­պա­ցի կարգ մը դաշ­նա­կից­նե­րու միա­կող­մա­նի կեր­պով նոյն տա­րո­ւան ­Փետ­րո­ւա­րին ­Քո­սո­վո­յի ան­կա­խու­թեան ճա­նաչ­ման պա­տաս­խա­նը տա­լու՝ իր կող­մէ միա­կող­մա­նիօ­րէն ճանչ­նա­լով Աբ­խա­զիոյ եւ ­Հա­րա­ւա­յին Օ­սե­թիոյ ան­կա­խու­թիւն­նե­րը:

­Թէ որ­քա­նո՞վ ­Մոս­կո­ւա ա­նուղ­ղա­կիօ­րէն կը փա­փա­քէր այս անհ­րա­ժեշտ եւ հա­շո­ւար­կո­ւած ռիս­քով կարճ պա­տե­րազ­մը եւ, հե­տե­ւա­բար, ա­նոր մղիչ ուժն էր, ինչ­պէս սադ­րան­քա­յին տրա­մա­բա­նու­թեան (conspiracy theory) ա­մա­թէօր­նե­րը պի­տի պնդեն, քննար­կե­լի հարց է: Յս­տակ է, որ ­Մոս­կո­ւա պատ­րաստ էր ա­րա­գօ­րէն դի­մագ­րա­ւե­լու վրա­ցա­կան յար­ձա­կում մը, ո­րով­հե­տեւ իր ու­ժե­րը ար­դէն կու­տա­կած էր ռազ­մա­ճա­կա­տին վրայ եւ ձա­խո­ղե­ցուց այն, ինչ կը թո­ւէր ըլ­լալ վրա­ցա­կան ռազ­մա­վա­րու­թիւ­նը՝ զի­նո­ւո­րա­կան յա­ռաջ­խա­ղաց­քը շա­րու­նա­կել առ­նո­ւազն քա­ռա­սու­նութ ժամ, ո­րու ըն­թաց­քին կա­ցու­թիւն կրնար փո­խո­ւիլ տա­րա­ծաշր­ջա­նին մէջ եւ ­Թիֆ­լիս կրնար տար­բեր դիր­քե­րէ բա­նակ­ցիլ ­Հա­րա­ւա­յին Օ­սե­թիոյ եւ Աբ­խա­զիա­յի հար­ցե­րով:

­Մէկ խօս­քով՝ ­Կով­կա­սի ա­ռա­ջին հնգօ­րեայ պա­տե­րազ­մին ­Ռու­սիա դե­րա­կա­տար էր:
Ար­ցա­խի ա­րե­ւե­լեան ճա­կա­տի եր­կայն­քին ատր­պէյ­ճա­նա­կան լայ­նա­ծա­ւալ յար­ձա­կու­մը տար­բեր գնա­հա­տան­քի ար­ժա­նա­ցաւ ­Մոս­կո­ւա­յի կող­մէ, ե­թէ հե­տե­ւինք ­Մետ­վե­տե­ւի հրա­պա­րա­կա­յին յայ­տա­րա­րու­թիւն­նե­րուն: ­Կա­ցու­թեան փո­փո­խու­թեան հարց չկայ հոս, ո­րով­հե­տեւ որ­քան ալ որ ծան­րակ­շիռ եւ ա­հա­զան­գա­յին ե­ղաւ զի­նա­դա­դա­րէն ի վեր ան­նա­խըն­թաց այս ռազ­մա­կան բա­խու­մը, ­Կով­կա­սի երկ­րորդ հնգօ­րեայ պա­տե­րազ­մը, ի վեր­ջոյ, նոյն ստա­տուս քո­ւօն է:

­Թէ՛ յա­ռա­ջա­պահ դիր­քե­րու ի­րա­վի­ճա­կին ման­րա­մաս­նու­թիւն­նե­րը, որ­քան ալ որ զի­նո­ւո­րա­կան ի­մաս­տով կա­րե­ւո­րո­ւին, թէ եր­կուս­տեք զո­հե­րու քա­նա­կը վեր­ջին հա­շո­ւով քա­ղա­քա­կան գնա­հա­տանք պի­տի ստա­նան ներ­քին թէ ար­տա­քին ճա­կատ­նե­րու վրայ՝ եր­կու կող­մե­րու ա­ռաջ տա­րած յա­րա­բե­րա­կան եւ քա­րոզ­չա­կան աշ­խա­տանք­նե­րու ար­դիւն­քով: Այլ խօս­քով՝ հնգօ­րեայ պա­տե­րազ­մին շա­րու­նա­կու­թիւ­նը պի­տի ըլ­լայ ար­դէն սկսած քա­ղա­քա­կան պայ­քա­րը:

­Պա­տե­րազ­մի մա­սին իր հան­րա­ծա­նօթ ու­սում­նա­սի­րու­թեան մէջ, բրու­սիա­ցի զի­նո­ւո­րա­կան Գ­լաու­սե­վից պա­տե­րազ­մը բա­նա­ձե­ւած է որ­պէս քա­ղա­քա­կա­նու­թեան շա­րու­նա­կու­թիւ­նը: Ար­ցա­խեան պա­տե­րազ­մը այն պա­րա­գա­նե­րէն է, որ Գ­լաու­սե­վի­ցի բա­նա­ձե­ւու­մը պէտք է ըն­կա­լո­ւի հա­կա­ռակ ի­մաս­տով. քա­ղա­քա­կա­նու­թիւ­նը ա­ւարտ չու­նե­ցող պա­տե­րազ­մի շա­րու­նա­կու­թիւնն է: ­Կա­ցու­թիւ­նը այդ­պէս ըն­կա­լած է Ատր­պէյ­ճան, որ շա­հագրգ­ռո­ւած է ստա­տուս քո­ւօի խախ­տու­մով եւ ե­թէ նման մօ­տե­ցում չու­նե­նայ նաեւ ­Հա­յաս­տա­նը, ա­պա եւ քա­ղա­քա­կան գետ­նի վրայ տե­ղի պի­տի տայ եւ, յո­ռե­գոյն պա­րա­գա­յին, կրնայ եւ օր մը պա­տե­րազ­մը կորսնց­նել, թէ­կուզ եւ ա­ռանց ոչ մէկ փամ­փուշտ կրա­կե­լու...

Այս կը նշա­նա­կէ, որ ե­թէ մէկ կող­մէ հայ ժո­ղո­վուր­դը ցոյց տո­ւաւ, որ ի հե­ճուկս «սուլ­թան» Ա­լիե­ւի այն հա­մո­զու­մին, թէ նման կա­ցու­թիւն­ներ յու­սալ­քու­թեան կը տա­նին... վե­րապ­րու­մի ա­ռողջ բնազ­դով պատ­րաստ է հայ­րե­նի­քը պաշտ­պա­նե­լու: Ար­ցա­խը պա­հե­լու կեն­սա­կան անհ­րա­ժեշ­տու­թեան գի­տակ­ցու­թիւ­նը հար­ցա­կա­նի տակ չի դրո­ւիր:

­Բայց նաեւ հայ պե­տա­կան-քա­ղա­քա­կան շրջա­նակ­նե­րու մէջ ալ ստա­տուս քո­ւօի ա­ռա­ւե­լու­թիւ­նը պէտք է այ­լեւս հար­ցա­կա­նի տակ դրո­ւի: Որ­քան ալ որ ­Մոս­կո­ւա­յի դիր­քը Ար­ցա­խեան հար­ցով հա­րիւր տո­կո­սով տար­բեր է Աբ­խա­զիոյ եւ ­Հա­րա­ւա­ձին Օ­սե­թիոյ պա­րա­գա­նե­րէն եւ այդ մա­սին հրա­պա­րա­կա­յին իր յայ­տա­րա­րու­թիւն­նե­րը բա­րա­ցու­ցա­կան են: ­Մոս­կո­ւա գի­տա­կի՞ց է ստա­տուս քո­ւօի ռիս­քին: Ե­թէ ­Մետ­վե­տե­ւի ափ-աշ­կա­րա խոս­տո­վա­նու­թեան հե­տե­ւինք՝ ա­պա եւ յստակ կը դառ­նայ, որ ­Մոս­կուա ոչ միայն գի­տա­կից է այդ ռիս­քին, պարզ եւ մե­կին՝ պա­տե­րազ­մա­կան գոր­ծո­ղու­թիւն­նե­րու վերսկ­սու­մին, այ­լեւ շա­հագրգ­ռո­ւած է ա­նով, որ­պէս­զի շա­րու­նա­կէ եր­կու կող­մե­րուն զէնք վա­ճա­ռել:

Այ­լա­պէս, ըստ ­Ռէօ­թըր­զի՝ ը­սած է ­Ռու­սիոյ ­Վար­չա­պե­տը, ­Մոս­կո­ւա շու­կայ կը կորսնց­նէ, քա­նի ­Հա­յաս­տանն ու Ատրպէյ­ճա­նը պի­տի շա­րու­նա­կեն զէնք գնել ու­րիշ­նե­րէ: Ն­ման պա­տե­րազմ­ներն ալ ա­ռիթ կ­՚ըն­ծա­յեն, որ­պէս­զի նոր զէն­քե­րու ո­րա­կը փոր­ձար­կո­ւի գործ­նա­կան գետ­նի վրայ...

­Մեք­սի­քա­ցի­նե­րը յա­ճախ գան­գա­տած են, որ ի­րենց երկ­րի դժբախ­տու­թիւ­նը Աս­տուծ­մէ այն­քան հե­ռու եւ ­Միա­ցեալ ­Նա­հանգ­նե­րու այն­քան մօտ ըլ­լալն է: ­Պահ մը մէկ կողմ դնե­լով Աստ­ծոյ մօտ ըլ­լա­լու կամ չըլ­լա­լու հար­ցը, կար­ծես թէ ­Հա­յաս­տա­նի հա­մար ­Ռու­սիոյ այս­քան մօտ ըլ­լա­լը, կամ տաս­նըի­նե­րորդ դա­րէն ի վեր ­Ռու­սիոյ այս­քան մօ­տե­նա­լը ­Հա­յաս­տա­նին նմա­նօ­րի­նակ գնա­հա­տան­քի պէտք է ար­ժա­նաց­նել...

­Կը մնայ որ, ի տար­բե­րու­թիւն ­Մեք­սի­քո­յի, որ թե­րեւս կրնար ­Միա­ցեալ ­Նա­հանգ­նե­րէն «հե­ռա­նա­լու» հա­մար ա­ւե­լի հա­մար­կո­ւիլ իր լա­տին-ա­մե­րի­կեան շրջա­պա­տին հետ, ինչ որ, ի դէպ, ի վեր­ջոյ չը­րաւ եւ 1995ին մաս կազ­մեց ­Հիւ­սիս-ա­մե­րի­կեան Ա­զատ Ա­ռեւ­տու­րի ­Հա­մա­ձայ­նագ­րին, ­Հա­յաս­տա­նը չու­նի այն շրջա­պա­տը, ուր կրնայ այ­լընտ­րան­քա­յին ելք տես­նել: ­Հե­տե­ւա­բար, թէ­կուզ եւ լաւ ի­մա­նանք, որ ­Ցա­րե­րը խոր­քին մէջ ու­զած են ­Հա­յաս­տան մը ա­ռանց հա­յու, որ ­Լի­նիեան ­Կո­մի­սար­նե­րը չեն վա­րա­նած «հա­մաշ­խար­հա­յին յե­ղա­փո­խու­թեան» սե­ղա­նին զո­հա­բե­րե­լու Ար­ցախն ու ­Նա­խի­ջե­ւա­նը, ա­ռանց տա­կա­ւին խօ­սե­լու ­Սեւ­րի ­Դաշ­նագ­րին եւ Ա­րեւմ­տա­հա­յաս­տա­նի մա­սին, եւ այ­սօր զէն­քի վա­ճա­ռա­կան Օ­լի­կարգ­նե­րը թքած ու­նին Ատր­պէյ­ճա­նին ի­րենց վա­ճա­ռած զէն­քով սպան­նո­ւած հայ մա­նու­կին վրայ, լա­փա­լի­սեան ճշմար­տու­թիւն է որ դե­ռեւս պի­տի նա­յինք դէ­պի հիւ­սիս՝ ցա­րա­կան, հա­մայ­նա­վա­րա­կան թէ դաշ­նա­յին հան­րա­պե­տու­թեան դի­մա­կով հան­դէս ե­կող կայս­րու­թեան:

­Կը մնայ ընդգ­ծել, որ այս ճշմար­տու­թիւ­նը, գո­նէ ան­կա­խու­թե­նէն յե­տոյ, ոչ ճա­կա­տագ­րա­պաշ­տու­թիւն կը նշա­նա­կէ, ոչ ալ ­Ռու­սիա­յէն մեր փրկու­թիւ­նը սպա­սե­լու խաբ­կանք:

­Տաս­նին­նե­րորդ դա­րու հայ քա­ղա­քա­կան մտա­ծո­ղու­թիւ­նը, որ կազ­մա­ւո­րո­ւե­ցաւ եր­կու կայս­րու­թեանց մի­ջեւ հա­յու­թեան բաժ­նո­ւած պատ­մա­կան ի­րա­վի­ճա­կի պայ­ման­նե­րուն մէջ, նման խաբ­կանք չէ ու­նե­ցած: Ս­տե­փան Ոս­կա­նէն մին­չեւ Ք­րիս­տա­փոր ­Մի­քա­յէ­լեան՝ ռու­սա­կան նպա­տակ­նե­րու նկատ­մամբ վե­րա­պա­հու­թիւ­նը բա­ցա­յայտ ե­ղած է, ո­րով­հե­տեւ ա­նոր կայ­սե­րա­կան բնոյ­թը վստա­հու­թիւն չէ ներշն­չած եր­բեք: ­Բայց այ­լընտ­րան­քը չէ ե­ղած «­Միու­թիւն թուր­քե­րի հետ», ինչ­պէս խո­րագ­րած է Ք­րիս­տա­փոր՝ այս նիւ­թին մա­սին իր յօ­դուած­նե­րէն մէ­կը «Դ­րօ­շակ»ի մէջ: Այ­սօր նման այ­լընտ­րանք չկայ, ոչ ալ, ինչ­պէս ո­րոշ շրջա­նակ­ներ կը հա­ւա­տան, ­Ռու­սիա կամ Ա­րեւ­մուտ­քի այ­լընտ­րանք կայ:

­Հա­յաս­տա­նի աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան պայ­մա­նա­ւո­րում­նե­րը յստակ են: Ինչ որ պէտք է յստա­կաց­նել ազ­գա­յին շա­հերն ու ա­ռաջ­նա­հեր­թու­թիւն­ներն են: Երբ ա­տե­նին ­Հա­յաս­տան վե­րա­նո­րո­գեց ռու­սա­կան զի­նո­ւո­րա­կան խա­րիսխ­նե­րու պայ­մա­նա­գի­րը՝ քա­ռա­սուն տա­րի­նե­րու վրայ, հան­գու­ցեալ ­Վա­հան ­Յով­հան­նի­սեանն էր, որ հար­ցա­կա­նի տակ դրաւ առ­նո­ւած քայ­լին ի­մաս­տու­թիւ­նը: Այ­սօր նա­խա­գահ ­Սար­գի­սեանն ու վար­չա­պետ Աբ­րա­հա­մեանն են, որ ­Մոս­կո­ւա­յի մեր «ռազ­մա­վա­րա­կան» դաշ­նա­կի­ցին հարց կու տան, թէ ին­չո՛ւ Ատր­պէյ­ճա­նին զէնք կը վա­ճա­ռէ եւ կը ստա­նան ­Մետ­վե­տե­ւի ան­բար­տա­ւան պա­տաս­խա­նը, ո­րուն մա­սին շատ հա­ւա­նա­բար ար­դէն իսկ կաս­կած չու­նէին:

Աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան իր կա­ցու­թեան բե­րու­մով՝ Ե­րե­ւան այ­սօր քիչ հա­ւա­նա­կա­նու­թիւն ու­նի իր դաշ­նա­կի­ցին հա­մո­զե­լու, որ մէկ կողմ դնէ զէն­քի վա­ճա­ռա­կա­նի իր տրա­մա­բա­նու­թիւ­նը, երբ խնդի­րը ­Կով­կա­սի նման տա­րա­ծաշրջա­նի մը պայ­թու­նավ­տան­գու­թեան կը վե­րա­բե­րի: Ա­նի­րա­պաշ­տու­թիւն է ­Հա­յաս­տա­նի ­Ռու­սիա­յէն կա­խո­ւա­ծու­թեան ի­րա­վի­ճա­կին ժխտու­մը: ­Բայց այս մէ­կը խնդիր է, ո­րուն լու­ծու­մի փնտռտու­քը ա­ռաջ­նա­հեր­թա­յին է: Ինք­զինք պէտք չէ խա­բել, որ Եւ­րո­պա­կան ­Միու­թիւ­նը կամ ­Միա­ցեալ ­Նա­հանգ­նե­րը կրնան ­Ռու­սիոյ փո­խա­րի­նել՝ որ­պէս դաշ­նա­կի­ցի. ա­տի­կա վտան­գա­ւոր ցնորք է միայն:

­Բայց պէտք է մտա­հո­գո­ւիլ, որ հա­րիւր-հա­զա­րա­ւոր քա­ղա­քա­ցի­ներ ի­րենց կեն­սա­կան գո­յու­թեան թէ կեն­սա­մա­կար­դա­կի բա­րե­լաւ­ման հա­մար ­Ռու­սիոյ կը նա­յին՝ որ­պէս փրկու­թեան լաս­տի, երբ կա­րե­լի է օ­լի­կարգ­նե­րուն ըն­չա­քաղ­ցու­թեան հա­մար բա­նա­կան սահ­ման­ներ ճշդել եւ ձգտիլ ըն­կե­րա­յին ա­ւե­լի ար­դար կար­գե­րու:

Հն­գօ­րեայ պա­տե­րազ­մը ե­րե­ւան հա­նեց հայ ժո­ղո­վուր­դի հայ­րե­նա­սի­րու­թիւ­նը եւ ազ­գա­յին յանձ­նա­ռու­թեան մա­կար­դա­կը: ­Պատ­մա­կան ա­ռիթ ստեղ­ծո­ւած է, որ այս պա­հը՝ մո­մե՛ն­տը հաս­տա­տագ­րո­ւի եւ հայ­րե­նի­քի հա­մար զոհո­ւե­լու պատ­րաստ քա­ղա­քա­ցին, հա՛­յը ընդ­հան­րա­պէս, հոն նաե՛ւ տես­նէ ար­ժա­նա­պա­տիւ կեան­քի եւ ի­րե­րա­յա­ջորդ սե­րունդ­նե­րու ա­պա­գա­յի կա­րո­ղա­կա­նու­թիւն:

Այ­լա­պէս, ե­թէ այս մո­մեն­տը անց­նի եւ երկ­րի տնտե­սա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թիւ­նը նպաս­տէ ժո­ղո­վուր­դի մէկ տո­կո­սին յա­ւե­լեալ հարս­տաց­ման, դէ­պի ­Ռու­սիա ար­տա­գաղ­թե­լու ստի­պո­ւած քա­ղա­քա­ցին շու­տով պի­տի մոռ­նայ ­Մետ­վե­տե­ւի յայ­տա­րա­րու­թիւ­նը:
­Ռու­սիոյ ­Վար­չա­պե­տին շատ ալ հո­գը չէ այս մէ­կը, բայց ա­տի­կա Ա­լիե­ւի ու­զածն է։

Այդ մա­սին հրա­պա­րա­կա­յին կեր­պով Ա­լիեւ յայ­տա­րա­րած է եւ այդ նպա­տա­կով ալ շղթա­յա­զեր­ծած է այս վեր­ջին հնգօ­րեայ պա­տե­րազ­մը:

Խ. ­Տէր ­Ղու­կա­սեան