­Գո­հար ­Մու­րա­դեան բա­նա­սէր է, թարգ­մա­նիչ, բա­նա­սի­րա­կան գի­տու­թիւն­նե­րի դոկ­տոր, ­Մա­տե­նա­դա­րա­նի ա­ւագ գի­տաշ­խա­տող, հին բնա­գիր­նե­րու ու­սում­նա­սիր­ման եւ թարգ­մա­նու­թեան բաժ­նի վա­րիչ, «­Հա­յա­գի­տա­կան Ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­նե­րի ­Մի­ջազ­գա­յին Ըն­կե­րութ­

եան» (AIEA - Association Internationale des Etudes Armeniennes) ան­դամ, մե­նագ­րու­թիւն­նե­րի, յօ­դո­ւած­նե­րի ու թարգ­մա­նու­թիւն­նե­րի հե­ղի­նակ:

«­Լա­ւա­տե­սա­կան է, որ հա­յաս­տա­նեան եւ ար­տա­սահ­մա­նեան հա­յա­գէտ­նե­րի մի­ջեւ կա­պե­րը սեր­տա­ցել են»

Զ­րոյ­ցը վա­րեց՝ ԳԷՈՐԳ ՂԱԶԱՐԵԱՆ

Տի­կին ­Մու­րա­դեան, դուք ծնո­ւել էք մշա­կոյ­թի մարդ­կանց ըն­տա­նի­քում. ­Ձեր հայրն է Հ.Հ. ժո­ղովր­դա­կան նկա­րիչ ­Սար­գիս ­Մու­րա­դեա­նը: Խնդ­րեմ, պատ­մե­ցէք ձեր ըն­տա­նի­քի մա­սին:

­Հայրս ա­րո­ւես­տի նո­ւի­րեալ էր, նաեւ՝ մեծ հայ­րե­նա­սէր. նա գոր­ծու­նեայ մաս­նակ­ցու­թիւն է ու­նե­ցել 1965 թ. ­Հա­յոց ­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան ճա­նաչ­ման հա­մար ծա­ւա­լո­ւած պայ­քա­րին, 1988 թ. եւ հե­տա­գայ տա­րի­նե­րին` Ար­ցա­խի եւ ­Հա­յաս­տա­նի ան­կա­խաց­մանն ուղ­ղո­ւած շարժ­մա­նը: ­Մայրս` ­Լիւդ­մի­լա ­Քե­չե­կը, ­Հա­յաս­տա­նում գի­տա­կան վի­րա­բու­ժու­թեան հիմ­նա­դիր ­Համ­բար­ձում ­Քե­չե­կի թոռ­նու­հին էր եւ Եր­ևա­նի Օ­պե­րա­յին ­Թատ­րո­նի երգ­չու­հի ­Լիւ­բով ­Լա­զա­րե­ւա­յի դուստ­րը: ­Մեր ըն­տա­նի­քում ա­րո­ւեստն օ­դի ու ջրի պէս բնա­կան բան էր: Ան­գամ պատ­րուստ­ւում էի ա­րո­ւես­տա­բան դառ­նա­լու: ­Սա­կայն այն­պէս դա­սա­ւո­րո­ւեց, որ ստա­ցայ մէկ այլ, եւս սի­րե­լի՝ դա­սա­կան բա­նա­սէ­րի մաս­նա­գի­տու­թիւն: Այ­նո­ւա­մե­նայ­նիւ ա­րո­ւեստն իմ կեան­քի ա­մե­նա­մեծ ու­րա­խու­թիւն­նե­րից ու մխի­թա­րու­թիւն­նե­րից մէկն է: Եր­ջա­նի՜կ են մար­դիկ, ո­րոնց հա­սու է այդ վա­յել­քը:

Կար­ծում եմ, որ իւ­րա­քան­չիւր հայ մարդ տե­սել է ­Սար­գիս ­Մու­րա­դեա­նի «­Վեր­ջին գի­շե­րը»։ Իմ կար­ծի­քով՝ սա ­Կո­մի­տա­սի լա­ւա­գոյն դի­ման­կարն է, եւ հայ կեր­պա­րո­ւես­տի ա­մե­նատ­պա­ւո­րիչ ստեղ­ծա­գոր­ծու­թիւն­նե­րից մէ­կը:

Ս­տեղծ­ման ա­ռա­ջին օ­րից իսկ այդ նկա­րը մշտա­պէս ցու­ցադր­ւում է ­Հա­յաս­տա­նի Ազ­գա­յին ­Պատ­կե­րաս­րա­հում: Ի դէպ, հայրս ու­նի ­Կո­մի­տա­սին պատ­կե­րող ու­րիշ նկար­ներ եւս, սա­կայն «­Վեր­ջին գի­շե­րը» այն­քան յայտ­նի է, որ վեր­ջերս այն տես­նում ենք տար­բեր գրքե­րի է­ջե­րին ու կազ­մե­րին, հա­մա­ցան­ցում ու­ղեկ­ցում է ­Կո­մի­տա­սի եր­գե­րի ձայ­նագ­րու­թիւն­նե­րին, յա­ճախ ա­ռանց հե­ղի­նա­կի եւ վեր­նագ­րի յի­շա­տա­կու­թեան: ­Դա, ի հար­կէ, հե­ղի­նա­կա­յին ի­րա­ւուն­քի խախ­տում է, սա­կայն վկա­յում է, որ նկա­րը այ­լեւս դար­ձել է հա­մա­հայ­կա­կան ար­ժէք եւ ապ­րում է ինք­նու­րոյն կեան­քով: 2015 թ. ­Հոկ­տեմ­բե­րին Կ.­Պո­լի­սում` ­Յու­նաս­տա­նի հիւ­պա­տո­սու­թեան մշա­կու­թա­յին կենտ­րո­նում, «­Փա­րոս» ամ­սագ­րի հետ հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թեամբ, ­Սար­գիս ­Մու­րա­դեա­նի ստեղ­ծա­գոր­ծու­թիւն­նե­րի ցու­ցա­հան­դէս տե­ղի ու­նե­ցաւ: ­Խորհր­դան­շա­կան էր, որ ի թիւս այլ գոր­ծե­րի, ցու­ցադ­րո­ւեց «­Վեր­ջին գի­շե­րը» նկա­րի մի հե­ղի­նա­կա­յին տար­բե­րակ: Այ­սինքն, ­Կո­մի­տա­սի` ­Պո­լի­սում ձեր­բա­կա­լու­թիւ­նը պատ­կե­րող գոր­ծը ցու­ցադ­րո­ւեց հէնց ­Պո­լի­սում…:

­Ձեր ըն­տա­նի­քում շա­րու­նակ­ւո՞ւմ է ար­դեօք ­Սար­գիս ­Մու­րա­դեա­նի գե­ղան­կար­չա­կան ա­ւան­դոյ­թը:

Ա­յո՛, քոյրս` ­Զա­րու­հի ­Մու­րա­դեա­նը, նոյն­պէս նկար­չու­հի է: 2014 թ. նա բա­ցեց «­Սար­գիս ­Մու­րա­դեան» պատ­կե­րաս­րա­հը (Ե­րե­ւան, Ի­սա­հա­կեան 38 հաս­ցէում, տե՛ս նաեւ Ս. ­Մու­րա­դեա­նի կայ­քը՝ http://www.sargismuradyan.am), որ­տեղ ար­դէն մի քա­նի ցու­ցա­հան­դես է ե­ղել` ինչ­պէս հօրս, այն­պէս էլ այ­լոց աշ­խա­տանք­նե­րի:

Տի­կին ­Մու­րա­դեան, հին յու­նա­րէ­նը վա­ղուց ար­դէն մե­ռած լե­զու է հա­մար­ւում: Ի՞ն­չը ե­ղաւ այն խթա­նը, ո­րի շնոր­հիւ դուք հե­տաքրք­րո­ւե­ցիք այդ լե­զո­ւով եւ այն դարձ­րիք ձեր ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­նե­րի ա­ռանց­քը:

Ինչ-որ ա­ռու­մով դա տե­ղի ու­նե­ցաւ դէպ­քե­րի բեր­մամբ: Ես ըն­դու­նո­ւել էի ­Լե­նինգ­րա­դի (այժմ` ­Սանկտ-­Պե­տեր­բուրգ) հա­մալ­սա­րա­նի բա­նա­սի­րա­կան ֆա­կուլ­տե­տը եւ մէկ կի­սա­մեակ սո­վո­րե­ցի ռու­սա­կան բա­նա­սի­րու­թեան բաժ­նում: ­Դա­սա­կան բա­նա­սի­րու­թեան բա­ժին տե­ղա­փո­խո­ւե­ցի պատ­մա­բան ­Կոնս­տան­տին ­Խու­դա­վեր­դեա­նի խորհր­դով: Ես ե­րախ­տա­պարտ եմ այդ մար­դուն իր ի­մաս­տուն խորհր­դի հա­մար, ո­րը բա­ցեց իմ առ­ջեւ ան­տիկ մշա­կոյ­թի ան­չափ գրա­ւիչ աշ­խար­հը:
­Մե­ռած լե­զու, յատ­կա­պէս հին յու­նա­րէն սո­վո­րե­լը շատ դժո­ւար է, եւ դա­սա­կան բա­նա­սի­րու­թեան բաժ­նի ու­սա­նող­նե­րը հա­մար­ւում էին բա­նա­սի­րա­կան ֆա­կուլ­տե­տի ա­մե­նաաշ­խա­տա­սէր եւ բազ­մա­չար­չար սո­վո­րող­նե­րը. ա­մէն ե­րե­կոյ 5-6 ժամ էր պա­հանջ­ւում` յա­ջորդ օ­րո­ւայ դա­սը պատ­րաս­տե­լու հա­մար: Եւ այդ դժո­ւա­րին դպրո­ցը մեծ լիցք ու պա­շար էր հե­տա­գայ գի­տե­լիք­նե­րի ձեռք­բեր­ման հա­մար:

Տի­կին ­Մու­րա­դեան, ձեր ա­մուս­նու` պրն. Ա­րամ ­Թոփ­չեա­նի հետ դուք հա­մա­հե­ղի­նա­կել էք հին յու­նա­կան գրա­կա­նու­թեան եր­կու յու­շար­ձա­նի` Ա­պոլ­լո­դո­րո­սի «­Դի­ցա­բա­նա­կան գրա­դա­րան»ի և ­Լոն­գո­սի «­Դափ­նիս եւ Ք­լոէ»ի հա­յե­րէն թարգ­մա­նու­թիւ­նը: Ի՞նչն է դրդել այդ յու­շար­ձան­նե­րի թարգ­մա­նու­թեա­նը, եւ դրանց ի՞նչ պա­հան­ջարկ կայ այ­սօ­րո­ւայ հայ ըն­թեր­ցող­նե­րի մօտ:

Նախ ա­սեմ, որ ­Լոն­գո­սի «­Դափ­նիս եւ Ք­լո­յէ»ն (լոյս է տե­սել 2011թ.) ա­ռա­ջին հո­վո­ւեր­գա­կան սի­րա­վէպն է հա­մաշ­խար­հա­յին գրա­կա­նու­թեան մէջ, ան­սահ­ման գե­ղե­ցիկ մի գործ: Ա­պոլ­լո­դո­րո­սի «­Դի­ցա­բա­նա­կան գրա­դա­րան»ն­ ան­տիկ ա­ռաս­պել­նե­րի բա­ցա­ռիկ ժո­ղո­վա­ծու­նե­րից մէկն է` գրո­ւած հա­ւա­նա­բար Ք. ա. 2րդ ­դա­րում: ­Ցա­ւօք` մէկ տա­րուց ա­ւե­լի է, ինչ թարգ­մա­նու­թիւ­նը` ըն­դար­ձակ ու­սում­նա­սի­րու­թեամբ ու ծա­նօ­թագ­րու­թիւն­նե­րով հան­դերձ, պատ­րաստ է հրա­տա­րա­կու­թեան, սա­կայն նիւ­թա­կան պատ­ճառ­նե­րով տպագ­րու­թիւ­նը յե­տաձգ­ւում է:
­Գա­լով բուն հար­ցին` հայ ըն­թեր­ցո­ղը նոր, ո­րա­կեալ, սկզբնագ­րից ա­րո­ւած թարգ­մա­նու­թիւն­նե­րի կա­րիք ու­նի` հա­մաշ­խար­հա­յին գրա­կա­նու­թեա­նը, յատ­կա­պէս դա­սա­կան եր­կե­րին հա­ղոր­դա­կից լի­նե­լու հա­մար: «Սկզբ­նա­գիր» բա­ռը պա­տա­հա­բար չկի­րա­ռե­ցի. նախ­կի­նում թարգ­մա­նու­թիւն­նե­րը յա­ճախ կա­տարուել են ռու­սե­րէ­նի միջ­նոր­դու­թեամբ, եւ ո­րա­կը դրա­նից տու­ժել է: Ա­րամ ­Թոփ­չեա­նը հին յու­նա­կան մի շարք կա­րե­ւոր գոր­ծե­րի թարգ­մա­նու­թեան փոր­ձա­շատ հե­ղի­նակ է.նա թարգմանել է Հեսիոդոսի երկու պոեմները, հին յունական քնարերգութիւնը, ­Պին­դա­րո­սի եւ Էս­քի­լո­սի բո­լոր գոր­ծե­րը, ­Սո­ֆոկ­լէ­սի, Եւ­րի­պի­դէ­սի, Ա­րիս­տո­ֆա­նէ­սի ա­ռան­ձին եր­կեր, այժմ ա­ւար­տել է ­Սո­ֆոկ­լէ­սի` «­Թե­բէա­կան շար­քի» ե­րեք ող­բեր­գու­թիւն­նե­րի թարգ­մա­նու­թիւ­նը: ­Վեր­ջերս անգ­լե­րէ­նից թարգ­մա­նել է նաեւ ­Շէյքս­պի­րի «­Համ­լէտ»ն­ ու «­Լիր ար­քա»ն: ­Մենք այժմ հա­մա­տեղ թարգ­մա­նում ենք ­Վեր­գի­լիու­սի «Է­նէա­կան»ը:

­Տի­կին ­Մու­րա­դեան, ձեր վեր­ջին աշ­խա­տու­թիւն­նե­րից է «­Հին յու­նա­կան ա­ռաս­պել­նե­րի ար­ձա­գանգ­նե­րը հայ միջ­նա­դա­րեան գրա­կա­նու­թեան մէջ»: ­Շատ անս­պա­սե­լի ու ե­զա­կի թե­մայ է: Ինչ­պէ՞ս ե­ղաւ, որ անդ­րա­դար­ձաք դրան:

Հայ միջ­նա­դա­րեան գրա­կա­նու­թիւ­նը նաեւ հին յու­նա­կան ար­մատ­ներ ու­նե­ցող ա­րե­ւե­լեան-քրիս­տո­նէա­կան մա­տե­նագ­րու­թեան ճիւ­ղե­րից մէկն է` բա­ւա­կան ինք­նու­րոյն եւ ինք­նա­տիպ: 5րդ դ. մեծ թո­ւով թարգ­մա­նու­թիւն­ներ ա­րո­ւե­ցին յու­նա­րէ­նից` Աս­տո­ւա­ծա­շունչ, ե­կե­ղե­ցա­կան գրա­կա­նու­թիւն, նաեւ` քե­րա­կա­նա­կան, ճար­տա­սա­նա­կան ու փի­լի­սո­փա­յա­կան գրո­ւածք­ներ: Այդ թարգ­մա­նու­թիւն­նե­րում կան հին յու­նա­կան ա­ռաս­պել­նե­րի յի­շա­տա­կում­ներ, եր­բեմն` վե­րա­պա­տում­ներ, ո­րոնք հե­տա­գա­յում կրկնել են մի շարք ինք­նու­րոյն հայ հե­ղի­նակ­ներ: ­Սա­կայն ժա­մա­նա­կի ըն­թաց­քում այդ պա­տում­նե­րը են­թար­կո­ւել են այ­լե­ւայլ ա­ղա­ւա­ղում­նե­րի: Սկզ­բում ես հրա­տա­րա­կու­թեան էի պատ­րաս­տում 11րդ դ. հայ ա­ռա­ջին աշ­խար­հիկ հե­ղի­նակ, քա­ղա­քա­կան գոր­ծիչ ու բիւ­զան­դա­կան պաշ­տօ­նեայ Գ­րի­գոր ­Մա­գիստ­րո­սի նա­մակ­նե­րի ու բա­նաս­տեղ­ծու­թիւն­նե­րի նոր քննա­կան բնա­գի­րը: ­Մա­գիստ­րո­սը տի­րա­պե­տում էր յու­նա­րէ­նին: ­Նա բազ­մա­թիւ վե­րա­պա­տում­ներ ու ակ­նարկ­ներ ու­նի յու­նա­կան գրա­կան եւ ա­ռաս­պե­լա­կան ան­ձանց ու սիւ­ժէ­նե­րի մա­սին (ա­մե­նա­շա­տը հայ միջ­նա­դա­րեան հե­ղի­նակ­նե­րից): Ա­հա այդ­պէս, ­Մա­գիս­տրո­սի եր­կե­րում հան­դի­պե­լով բազ­մա­թիւ, բայց նաեւ` ա­ղա­ւա­ղո­ւած հին յու­նա­կան ա­ռաս­պել­նե­րին ու պա­տում­նե­րին, անհ­րա­ժեշտ հա­մա­րե­ցի հա­մա­կար­գել ա­ռաս­պե­լա­կան նիւ­թը, փնտռե­լով նման դրո­ւագ­ներ նաեւ այլ հե­ղի­նակ­նե­րի մօտ` սկսեալ ­Հա­յոց ­Պատ­մա­հայր եւ մեծ յու­նա­սէր ­Մով­սէս ­Խո­րե­նա­ցուց: Ար­դիւն­քում ծնո­ւեց ծա­ւա­լուն եւ հե­տաքրք­րա­կան մի ամ­բողջ ու­սում­նա­սի­րու­թիւն:

­Ձեր «­Յու­նա­բա­նու­թիւն­նե­րը դա­սա­կան հա­յե­րէ­նում» աշ­խա­տու­թիւ­նը (2010 թ.), ո­րի անգ­լե­րէն տար­բե­րա­կը 2012 թ. լոյս ըն­ծա­յեց բել­գիա­կան յայտ­նի «­Պե­տերս» (Peeters) հրա­տա­րակ­չու­թիւ­նը, վստա­հա­բար կա­րե­լի է ա­սել, որ մշտամ­նայ ներդ­րում է հա­յա­գի­տու­թեան մէջ: ­Շատ կա­րե­ւոր ու ար­ժէ­քա­ւոր մի թե­մայ է, որ ան­մի­ջա­կան կապ ու­նի ար­դի հա­յե­րէ­նի հա­մար եւս, սա­կայն քչե­րը գի­տեն, թէ ի՞նչ է նշա­նա­կում «յու­նա­բա­նու­թիւն»:

Շ­նոր­հա­կալ եմ գիրքս բարձր գնա­հա­տե­լու հա­մար: Այն իմ եր­կար տա­րի­նե­րի աշ­խա­տան­քի ամ­փո­փումն է. մօ­տա­ւո­րա­պէս նոյն թե­մա­յով էր 2005 թ. պաշտ­պա­նած դոկ­տո­րա­կան ա­տե­նա­խօ­սու­թիւնս: «­Յու­նա­բան դպրոց»` ա­հա այս­պէ՛ս է կոչ­ւում մօ­տա­ւո­րա­պէս 5րդ ­դա­րի երկ­րորդ կէ­սից մին­չեւ 8րդ ­դա­րի ա­ռա­ջին քա­ռոր­դը գոր­ծած այն գրա­կան ուղ­ղու­թիւ­նը, ո­րի ջան­քե­րով յու­նա­րէ­նից հա­յե­րէ­նի են թարգ­մա­նո­ւել այն ժա­մա­նա­կի «գի­տա­կան»՝ ու­սում­նա­կան, փի­լի­սո­փա­յա­կան, նաեւ` աս­տո­ւա­ծա­բա­նա­կան եր­կե­րը: ­Թարգ­մա­նո­ւել են շատ տա­ռա­ցի, յու­նա­րէ­նի լե­զո­ւա­կան մեծ ազ­դե­ցու­թեամբ. կեր­տո­ւել են յու­նա­րէ­նից պատ­ճէ­նո­ւած բազ­մա­թիւ նոր բա­ռեր, եւ ոչ միայն գի­տա­կան եզ­րեր, այ­լեւ սո­վո­րա­կան բա­ռեր, ո­րոնք փո­խա­րի­նել են 5րդ դ. ա­ռա­ջին կէ­սի՝ «դա­սա­կան» շրջա­նի տեքս­տե­րում հան­դի­պող հա­յե­րէն բա­ռե­րի: ­Յու­նա­րէ­նի հե­տե­ւու­թեամբ ստեղ­ծո­ւել են ար­հես­տա­կան քե­րա­կա­նա­կան ձե­ւեր (օ­րի­նակ՝ ի­գա­կան սե­ռի դե­րա­նուն­ներ, մինչ­դեռ քե­րա­կա­նա­կան սեռ հա­յե­րէ­նում չկայ, այն չկար ար­դէն գրա­բա­րում): ­Պատ­ճէ­նո­ւել են յու­նա­րէ­նի շա­րա­հիւ­սու­թիւ­նը, ան­գամ ինք­նա­տիպ շա­րա­հիւ­սա­կան դար­ձո­ւած­նե­րը: Այդ­պէս թարգ­մա­նե­լու նպա­տա­կը դժուար, հիմ­նա­կա­նում գի­տա­կան բո­վան­դա­կու­թեամբ տեքս­տե­րը հնա­րա­ւո­րինս ճշգրիտ վե­րար­տադ­րելն էր: Ա­հա այս ա­ռանձ­նա­յատ­կու­թիւն­ներն էլ, այ­սինքն` յու­նա­րէ­նի ազ­դե­ցու­թիւն կրող լե­զո­ւա­կան յատ­կա­նիշ­նե­րը, կոչ­ւում են «յու­նա­բա­նու­թիւն» (անգ­լե­րէն` Grecism), իսկ դրան­ցով լե­ցուն լե­զուն՝ յու­նա­բան հա­յե­րէն:

Ո՞րն է յու­նա­բան դպրո­ցի ներդ­րու­մը հա­յե­րէ­նի մէջ, եւ կա՞ն ար­դեօք դրա տար­րե­րը մեր այ­սօ­րո­ւայ աշ­խար­հա­բա­րի մէջ: ­Յու­նա­բա­նու­թիւն­ներ այ­սօր կի­րա­ռու՞մ ենք մեր խօս­քում:

Այդ թարգ­մա­նու­թիւն­նե­րում կեր­տո­ւած բազ­մա­թիւ բա­ռեր դար­ձել են գրա­կան հա­յե­րէ­նի բա­ռա­պա­շա­րի ան­կապ­տե­լի մա­սը. թո­ւար­կեմ մի քա­նի­սը՝ են­թա­կայ, ստո­րո­գեալ, մա­կա­նուն, վե­րա­բե­րել, շա­րադ­րել, ներ­կայ, ար­տադ­րու­թիւն, ի­հար­կէ, ընդ­հա­նուր եւ այլն: ­Կա­րե­ւո­րը նաեւ այն է, որ այդ թարգ­մա­նու­թիւն­նե­րում ոչ միայն շատ նոր՝ գի­տա­կան, փի­լի­սո­փա­յա­կան եզ­րեր, առ­հա­սա­րակ վե­րա­ցա­կան հաս­կա­ցու­թիւն­ներ ար­տա­յայ­տող բա­ռեր կեր­տո­ւե­ցին, այ­լեւ հիմ­քը դրուեց նմա­նօ­րի­նակ նոր բա­ռե­րի կերտ­ման սկզբունք­նե­րի, օ­րի­նակ՝ ներ­բեռ­նել, են­թա­կա­յան, մա­կա­բոյծ, ար­տա­դա­սա­րա­նա­յին եւ այլն:

­Խորհր­դա­յին տա­րի­նե­րին մենք ու­նէինք բա­ւա­կա­նին լուրջ բիւ­զան­դա­գի­տա­կան ա­ւան­դոյթ: Ինչ­պի­սի՞ն է վի­ճակն այ­սօր, շա­րու­նակ­ւո՞ւմ են ար­դեօք այդ ա­ւան­դոյթ­նե­րը:

­Հա­յաս­տա­նում բիւ­զան­դա­գի­տու­թիւ­նը միշտ շաղ­կա­պո­ւած է ե­ղել հա­յա­գի­տու­թեա­նը: Օ­րի­նակ` ա­մե­նա­յայտ­նի բիւ­զան­դա­գէտ ա­կա­դե­մի­կոս Հ­րաչ ­Բար­թի­կեա­նը նաեւ հմուտ հա­յա­գէտ էր: ­Ցա­ւօք, Ե­րե­ւա­նի հա­մալ­սա­րա­նը չու­նի հա­մա­պա­տաս­խան բա­ժին (հին յու­նա­րէ­նի սեղմ դա­սըն­թաց­ներ տար­բեր բա­ժին­նե­րում կան, բայց դրանք չեն հասց­նում բա­ւա­րար գի­տե­լիք ա­պա­հո­վել), եւ իմ նշած գի­տե­լիք­նե­րին սո­վո­րա­բար տի­րա­պե­տում են դրսում սո­վո­րած մեր մաս­նա­գէտ­նե­րը:

Ինչ­պի­սի՞ մար­տահ­րա­ւէր­ներ ու­նի այ­սօր հա­յա­գի­տու­թիւ­նը ­Հա­յաս­տա­նում եւ ար­տա­սահ­մա­նում:

Հա­յաս­տա­նում գլխա­ւոր մար­տահ­րա­ւէ­րը վեր­ջին տա­րի­նե­րին գի­տու­թեան հան­դէպ հա­սա­րա­կու­թեան վե­րա­բեր­մուն­քի փո­փո­խու­թիւնն է՝ բա­ցա­սա­կան ա­ռու­մով: ­Գի­տաշ­խա­տող­նե­րը քիչ են վաս­տա­կում, դժո­ւար են ապ­րում, նրանց հա­սա­րա­կա­կան վար­կը նախ­կի­նի պէս բարձր չէ եւ, հետ­ևա­բար, այդ բնա­գա­ւա­ռը մտնե­լու ձգտումն զգա­լիօ­րէն նո­ւա­զել է: ­Սո­վո­րա­բար դա ա­նում են շատ նո­ւի­րեալ, ան­գամ` «խե­լա­գար» մար­դիկ:
­Նիւ­թա­կան խնդիր­նե­րից բա­ցի, հա­յաս­տա­նեան հա­յա­գի­տու­թիւ­նը բախ­ւում է նաեւ մէկ այլ դժո­ւա­րու­թեան, որն ար­դէն ա­ւե­լի ներ­քին՝ թե­րեւս հո­գե­բա­նա­կան ար­մատ­ներ ու­նի. եր­բեմն գի­տա­կան աշ­խա­տու­թիւն­ներ են թա­փան­ցում հա­սա­րա­կու­թեան մէջ շրջա­նա­ռո­ւող կեղծ-գի­տա­կան, կեղծ-հայ­րե­նա­սի­րա­կան գա­ղա­փար­ներ` յատ­կա­պէս հայ ժո­ղովրդի ծագ­մա­նը եւ հնա­գոյն շրջա­նի պատ­մու­թեա­նը վե­րա­բե­րող: Ի­րա­կա­նում մեր պատ­մու­թիւնն ու մշա­կոյ­թը այն­քան հին ու հա­րուստ են, որ ար­հես­տա­կա­նօ­րէն հնաց­նելն ա­նի­մաստ է…:
Ինչ վե­րա­բե­րում է ար­տա­սահ­մա­նին, ա­պա՝ պար­բե­րա­բար տագ­նա­պա­լից լու­րեր ենք լսում, որ հա­յա­գի­տու­թեամբ հե­տաքրք­րո­ւող ու­սա­նող­ներ քիչ կան, որ այս կամ այն հա­յա­գի­տա­կան ամ­բիո­նը փակ­ման սպառ­նա­լի­քի տակ է: ­Միւս կող­մից սա­կայն տար­բեր երկր­նե­րում կան շատ շնոր­հա­լի եւ նո­ւի­րեալ հա­յա­գէտ­ներ, յայտն­ւում են նոր, ե­րի­տա­սարդ մար­դիկ: Այն­պէս որ վի­ճակն այն­քան էլ ան­յոյս չէ: ­Լա­ւա­տե­սա­կան է նաեւ այն, որ վեր­ջին ժա­մա­նակ­նե­րում հա­յաս­տա­նեան եւ ար­տա­սահ­մա­նեան հա­յա­գէտ­նե­րի մի­ջեւ կա­պե­րը սեր­տա­ցել են, եւ դրան իր զգա­լի նպաստն են բե­րում ար­դի մի­ջոց­նե­րը` հա­մա­ցան­ցը եւ թո­ւա­յին գրա­դա­րան­նե­րը: