Այս պատ­մու­թիւ­նը կա­րող է ա­նե­րե­ւա­կա­յե­լի ու ան­հա­ւա­նա­կան թո­ւիլ, ա­ւե­լին՝ մինչ այժմ այդ մա­սին շատ քի­չեր գի­տեն: ­Թէեւ դա տե­ղի է ու­նե­ցել նա­խորդ դա­րի կէ­սե­րին, յօ­դո­ւա­ծի հրա­պա­րա­կու­մից յե­տոյ, հա­ւա­նա­կան է, որ հեր­քո­ւի մի քա­նի եր­կիր­նե­րի յա­տուկ ծա­ռա­յու­թիւն­նե­րի կող­մից: Ընդ ո­րում, բա­ցա­ռո­ւած չէ, որ ի­րա­ւա­սու մար­մին­նե­րը

ցոյց տան, թէ ո­չինչ չեն էլ նկա­տել:

Ին­չե­ւէ, փաս­տը մնում է փաստ, իսկ փաստն այն է, որ իր ժա­մա­նակ յայտ­նի թուրք քա­ղա­քա­կան գոր­ծիչ, ­Թուր­քիա­յի խորհր­դա­րա­նի ան­դամ ­Մահ­մուդ ­Շով­քե­թին (ստի­պո­ւած ենք փո­խե­լու ի­րա­կան ա­նու­նը) փո­խա­րի­նել են ­Սո­վե­տա­կան բա­նա­կի Գլ­խա­ւոր ­Հե­տա­խու­զա­կան ­Ծա­ռա­յու­թեան գոր­ծա­կալ Սմ­բատ ­Խո­ջա­յեա­նով, ով եր­կար տա­րի­ներ յա­ջո­ղու­թեամբ հան­դէս է ե­կել թուրք խորհր­դա­րա­նա­կա­նի կեր­պա­րում: Ակն­յայտ է, որ ե՛ւ ­Թուր­քիան, ե՛ւ ­Ռու­սաս­տա­նը դեռ եր­կար ժա­մա­նակ չեն յի­շեց­նի մի­ջազ­գա­յին հե­տա­խու­զու­թեան պատ­մու­թեան մէջ նա­խա­տի­պը չու­նե­ցող այդ գոր­ծար­կումի մա­սին, ո­րը ման­րակր­կիտ մշա­կո­ւած եւ փայ­լուն ի­րա­կա­նա­ցո­ւած յան­դուգն օ­պե­րա­ցիա (գոր­ծո­ղու­թիւն) էր: ­Թուր­քիան ա­մօ­թից է լռում, իսկ ­Մոս­կո­ւան՝ գաղտ­նիու­թեան նկա­տա­ռում­նե­րից ել­նե­լով: Գլ­խա­ւոր ­Հե­տա­խու­զա­կան ­Ծա­ռա­յու­թեան աշ­խա­տա­կից, ծնուն­դով Ի­ջե­ւա­նի շրջա­նի Ա­չա­ջուր գիւ­ղից Սմ­բատ ­Խո­ջո­յեա­նը հիա­նա­լի տի­րա­պե­տում էր թրքե­րէ­նին եւ բազ­միցս ու­ղար­կո­ւել էր Ան­գա­րա՝ զա­նա­զան պա­տաս­խա­նա­տու ա­ռա­ջադ­րանք­ներ կա­տա­րե­լու հա­մար:

Օ­րե­րից մի օր նրան կրկին կան­չում են ղե­կա­վա­րու­թեան մօտ:

- Սմ­բա՛տ ­Հա­մա­բար­ձու­մո­վիչ, մենք շատ բարձր ենք գնա­հա­տում ձեր աշ­խա­տան­քը,- խօ­սակ­ցու­թիւ­նը սկսում է բա­նա­կա­յին հե­տա­խու­զու­թեան յայտ­նի գե­նե­րալ­նե­րից (զօ­րա­վար) մէ­կը,- սա­կայն այն, ինչ ցան­կա­նում ենք ձեզ յանձ­նա­րա­րել, դուրս է սո­վո­րա­կան պատ­կե­րա­ցում­նե­րից: ­Դուք կրկին ու­ղե­ւոր­ւում էք թրքա­կան մայ­րա­քա­ղաք, այս ան­գամ՝ ա­նո­րոշ ժա­մա­նա­կով: ­Բանն այն է, որ ­Թուր­քիա­յում իշ­խող կու­սակ­ցու­թեան ա­կա­նա­ւոր ան­դամ­նե­րից մէ­կը, ­Մեջ­լի­սի պատ­գա­մա­ւոր ­Շով­քե­թը նման է ձեզ, ինչ­պէս ջրի եր­կու կա­թի­լը: Ոչ միայն ար­տա­քի­նով, այլ նաեւ ձայ­նի հնչե­րան­գով: ­Դուք ստո­ւե­րի պէս կը հե­տե­ւէք նրան՝ ման­րակր­կիտ ու­սում­նա­սի­րե­լով նրա սո­վո­րու­թիւն­նե­րը, աշ­խա­տան­քա­յին, ըն­կե­րա­կան շրջա­պա­տը, բա­րե­կամ­ներն ու թշնա­մի­նե­րին: ­Մի խօս­քով՝ ա­մէն ինչ... ­Շով­քեթն ա­ռող­ջու­թեան հետ կա­պո­ւած լուրջ խնդիր­ներ ու­նի, եր­կար չի ապ­րի: ­Շու­տով կը մա­հա­նայ, բայց... այդ մա­սին ոչ ոք չի ի­մա­նայ: ­Դուք, Սմ­բա՛տ ­Համ­բար­ձու­մո­վիչ, նրան կը փո­խա­րի­նէք խորհր­դա­րա­նում, նրա ըն­կեր­նե­րի ու ըն­տա­նի­քի հա­մար ­Շով­քեթ կը դառ­նաք: ­Թուր­քիա­յում կը լի­նէք մէկ շա­բա­թից, մաղ­թում եմ յա­ջո­ղու­թիւն:

... Ան­ցաւ ե­րեք տա­րի: Այդ­քան ժա­մա­նակ ­Խո­ջո­յեա­նը հե­տե­ւում էր ­Շոք­վե­թին, սեր­տում նրա վար­քա­գի­ծը, ժես­տե­րը, դէմ­քի ար­տա­յայ­տու­թիւ­նը, ու­տում էր նոյն սնուն­դը, ծխում նոյն ծխա­խո­տը, խմում նոյն սուր­ճը: ­Կեղծ մօ­րու­քի ու պե­խե­րի մի­ջո­ցով կեր­պա­րա­նա­փո­խո­ւե­լով՝ նա բազ­միցս մտնում է թուրք խորհր­դա­րա­նա­կա­նի տուն՝ որ­պէս սան­տեխ­նիկ, ա­պա­կի գցող, փա­կա­նա­գործ եւ այլն: ­Հայ հե­տա­խոյ­զը ձայ­նագ­րում էր թուրք պատ­գա­մա­ւո­րի ե­լոյթ­ներն ու գի­շեր­նե­րը փոր­ձում ար­տա­բե­րել դրանք: Եր­բեմն ­Խո­ջո­յեա­նին թւում էր, թէ հա­յե­լու մէջ իր կնկնօ­րի­նա­կին՝ քա­ղա­քա­կան գոր­ծիչ ­Մահ­մուդ ­Շավ­քե­թին է տես­նում: Եւ միայն այն ժա­մա­նակ, երբ զգաց ու հա­մո­զո­ւեց, որ լիո­վին պատ­րաստ է մտնել «պաշ­տօ­նակ­ցի» դե­րի մէջ, ­Կենտ­րոն ու­ղար­կեց գրու­թիւն՝ «Ես պատ­րաստ եմ»: Ոչ ոք, այդ թւում կո­լե­գա(պաշ­տօ­նա­կից)-խորհր­դա­րա­նա­կան­նե­րը ո­չինչ չէին կռա­հում: ­Շով­քեթ-­Խո­ջո­յեա­նը յա­ջո­ղու­թեամբ հան­դէս էր գա­լիս ­Մեջ­լի­սում, հան­դի­պում­ներ ու­նե­նում, կա­րե­ւոր օբ­յեկտ­ներ գնում եւ ­Մոս­կո­ւա ու­ղար­կում բա­ցա­ռիկ ար­ժէ­քա­ւոր տե­ղե­կա­տո­ւու­թիւն: ­Յա­տուկ ծա­յա­ռու­թիւ­նում բո­լոր հիա­ցած էին: Ո­րոշ վկա­յու­թիւն­նե­րով՝ ­Շով­քեթ-­Խո­ջո­յեա­նը մաս­նա­ցել է ան­գամ խորհր­դա­րա­նա­կան ընտ­րու­թիւն­նե­րին ու յաղ­թա­նակ տա­րել: Ընտ­րող­նե­րը բարձր են գնա­հա­տել նրա հիա­նա­լի ե­լոյթ­ներն ու բարձր ակ­տի­ւու­թիւ­նը (աշ­խու­ժու­թիւն): Ի հար­կէ, ա­մէն ինչ հարթ չէր կա­րող ըն­թա­նալ: Լր­տեսն ան­մի­ջա­պէս բա­ցա­յայ­տո­ւեց... կնոջ կող­մից: Եւ դա հաս­կա­նա­լի էր. ում-ում, բայց կնո­ջը չես խա­բի: Ընդ ո­րում, դա յա­տուկ օ­պե­րա­ցիա­յի սցե­նա­րով (բե­մագ­րու­թեամբ) ար­դէն կան­խա­տե­սո­ւել էր: Գլ­խա­ւոր ­Հե­տա­խու­զա­կան ­Ծա­ռա­յու­թիւ­նում գի­տէին, որ ­Մահ­մուդ ­Շով­քե­թի կի­նը թրքա­ցած հա­յու­հի է, ում հայ­րը հրաշ­քով փրկո­ւել էր 1915 թո­ւա­կա­նին: Ս­րա վրայ էլ հիմ­նո­ւած էր յա­տուկ ծա­ռա­յու­թիւն­նե­րի հա­շո­ւար­կը:

­Կի­նը չբա­ցա­յայ­տեց իր «հին-նոր» ա­մուս­նուն, իսկ ո­րոշ ժա­մա­նակ անց ինքն էլ հա­ւա­քագ­րո­ւեց սո­վե­տա­կան յա­տուկ ծա­ռա­յու­թիւն­նե­րի կող­մից: ­Շատ տա­րի­ներ անց միայն, թրքա­կան հա­կա­հե­տա­խու­զու­թեան յա­ջո­ղո­ւեց դուրս գալ ­Խո­ջո­յեա­նի հետ­քի վրայ: ­Նա գտնւում էր հե­տա­խու­զու­թեան մէջ, սա­կան ­Խո­ջո­յեա­նին շատ օգ­նեց այն, որ թրքա­կան իշ­խա­նու­թիւն­նե­րը, խու­սա­փե­լով ա­մօ­թա­լի հրա­պա­րա­կայ­նու­թիւ­նից, չէին կա­րող լու­սան­կա­րը հրա­պա­րա­կե­լով հե­տա­խու­զում սկսել նրա նկատ­մամբ: ­Ծա­ռա­յու­թիւ­նը իր լրտե­սին Եւ­րո­պա տե­ղա­փո­խե­լու եր­կու ան­յա­ջող փորձ կա­տա­րեց: ­Բայց դրա­նից խնդի­րը միայն բար­դա­նում էր: Սմ­բատ ­Խո­ջո­յեա­նին մնում էր միայն «կա­նաչ ճա­նա­պարհ» բա­ցել: ­Նա ան­ցաւ սահ­մա­նա­յին Ա­րաք­սը: ­Թուրք զի­նո­ւո­րա­կան­նե­րը նկա­տե­ցին նրան ու կրակ բա­ցե­ցին: ­Հայ հե­տա­խոյ­զը 15 ժամ ջու­րի տակ է մնում՝ ողջ ըն­թաց­քում շնչե­լով ե­ղէգ­նի ցո­ղու­նի մի­ջո­ցով, եւ միայն ուշ գի­շերն է կա­րո­ղա­նում անց­նել սո­վե­տա­կան հող:

…1984 թո­ւա­կա­նի աշ­նա­նա­յին օ­րե­րից մէ­կին Ե­րե­ւա­նեան ­Սի­լա­չի թա­ղա­մա­սի փո­ղոց­նե­րում թաղ­ման ա­րա­րո­ղու­թիւն էր: Առ­ջե­ւից զի­նո­ւոր­ներն էին գնում՝ պա­հե­լով հան­գու­ցեա­լի ռազ­մա­կան տաս­նեակ պար­գեւ­նե­րը, իսկ զինուորա­կան նո­ւա­գա­խում­բը հան­դի­սա­ւոր նո­ւագում էր: Ըն­կեր­ներն ու հա­րե­ւան­նե­րը ոչ մի կերպ չէին կա­րո­ղա­նում բա­ցատ­րել, թէ որ­տե­ղից յայտնո­ւե­ցին ու թաղ­ման ա­րա­րո­ղու­թիւ­նից յե­տոյ ան­հե­տա­ցան թաղ­ման թա­փօ­րի յե­տե­ւից լուռ քայ­լող մի քա­նի ռուս գե­նե­րալ­ներ:

Յ.Գ.) ­Տե­ղե­կա­տո­ւու­թիւ­նը տա­րա­ծո­ւել է հա­մա­ցան­ցում, ի­րա­կան աղ­բիւր­նե­րը յայտ­նի չեն, սա­կայն ինք­նին պատ­մու­թիւնն այն­քան գրա­ւիչ է, որ հնա­րա­ւոր չէ դրա­նից ան­մասն պա­հել նաեւ ըն­թեր­ցո­ղին:

Ankakh.com