Վեր­ջերս ատր­պէյ­ճան­ցի­նե­րը հեր­թա­կան «սեն­սա­ցիոն» («ցնցիչ») յայ­տա­րա­րու­թիւնն ա­րե­ցին, թէ 400ից ա­ւե­լի ժա­մա­նա­կա­կից հայ­կա­կան ազ­գա­նուն­ներ ատր­պէյ­ճա­նա­կան ծա­գում ու­նեն:

 Այս «բա­ցա­յայտ­ման» հե­ղի­նակ­նե­րը Ատր­պէյ­ճա­նի Գ.Ա.Ա. ­Ֆոլկ­լո­րի Ինս­տի­տու­տի աշ­խա­տա­կից­ներն են: Ն­րանց «յայտ­նա­գոր­ծու­թիւ­նը», սա­կայն, սոսկ յայ­տա­րա­րու­թեամբ չա­ւար­տո­ւեց. ըն­թեր­ցո­ղի սե­ղա­նին յայտ­նո­ւեց «­Թուր­քա­կան ծագ­մամբ հայ­կա­կան ազ­գա­նուն­ներ» գիր­քը, ո­րում քո­չո­ւո­րը նոյ­նիսկ հե­ռուն գնա­ցող հե­տե­ւու­թիւն է ա­նում.- «­Սա լոյս է սփռում հա­յե­րի գե­նե­տիկ (ծի­նա­յին) ծագ­ման վրայ, այդ էթ­նո­սի (ազ­գա­ծին) լե­զո­ւի, գի­տակ­ցու­թեան, մշա­կոյ­թի վրայ ատր­պէյ­ճա­նա­կան-թուր­քա­կան մշա­կու­թա­յին շրջա­պա­տի ազ­դե­ցու­թեան, լե­զո­ւա­յին առն­չու­թիւն­նե­րի եւ այլ հար­ցե­րի վրայ»:

­Սա Ատր­պէյ­ճա­նի ի­րա­կա­նաց­րած հա­կա­հայ քա­րոզ­չա­կան քայ­լե­րից է, ո­րը պէտք չէ մե­ծա­հո­գա­բար ան­տե­սել, ինչ­պէս յա­ճախ վար­ւում են հայ գիտ­նա­կան­նե­րը: ­Սա­կայն առ այ­սօր չի լսւում ­Հա­յաս­տա­նի ­Գի­տու­թիւն­նե­րի Ազ­գա­յին Ա­կա­դե­միա­յի հա­մար­ժէք պա­տաս­խա­նը: Եւ միայն հայ մտա­ւո­րա­կան­նե­րի մի նեղ շրջա­նակ, գի­տակ­ցե­լով հայ­կա­կան ազ­գա­նուն­նե­րում թաք­նո­ւած օ­տա­րա­շունչ ար­մատ­նե­րի վտան­գը, ա­հա­զան­գում է.- ­Հայ­կա­կան ազ­գա­նուն­նե­րը պէտք է սրբել օ­տա­րա­շունչ աղ­բից՝ թուր­քա­կան բառ-ար­մատ­նե­րից:

Եր­բե­ւէ ու­շադ­րու­թիւն դարձ­րե՞լ ենք, թէ մեր հայ­կա­կան «եան» մաս­նի­կը որ­քա՜ն ենք տկա­րաց­րել օ­տա­րա­հունչ ա­մի­րա- բեկ- ռա­շիդ- հա­սան- ջա­ւադ- իս­մա­յիլ­նե­րով, թէ մեր շրջա­պա­տում որ­քա՜ն շատ են Ա­լահ­վեր­դեան­նե­րը, Ա­ղա­բա­բեան­ներն ու ­Բա­բու­խա­նեան­նե­րը, ­Գա­րա­քէ­շի­շեան­ներն ու Ա­միր­զա­դեան­նե­րը, ­Փա­լան­դու­զեան­ներն ու Ի­սա­գու­լեան­նե­րը…

­Տե­ղին է նկա­տել ­Գու­սան ­Հայ­կա­զու­նը.- «­Չու­նենք գէթ մէկ ­Հա­յաս­տա­նեան, բայց կայ հա­զար Իս­րա­յէ­լեան, չկայ գէթ մէկ Ե­րե­ւա­նեան, բայց կայ հա­զա­րա­ւոր Ս­տամ­բուլ­ցեան: ­Մէկ՝ Իշ­խա­նեան, տա­սը՝ ­Խա­նո­յեան, չու­նենք ան­գամ մէկ Աս­տո­ւա­ծեան, տե­սէք ինչ­քան Ա­լահ­վեր­դեան…»:

­Հա­մո­զո­ւած կա­րող ենք ա­սել, որ հա­յերս չգի­տենք էլ, թէ ի՞նչ բա­ցատ­րու­թիւն ու­նեն մեր ազ­գա­նուն­նե­րի կազ­մու­թեան մէջ խցկո­ւած թուր­քա­կան բառ-ար­մատ­նե­րը: ­Հե­տաքր­քիր է, ե­թէ ա­մէն մի Է­լօղ­լեան (օ­տա­րի տղայ), ­Ղա­սա­բօղ­լեան (մսա­գոր­ծի որ­դի), ­Ղու­լեան ու ­Ղու­լա­նեան (ստրուկ, ծա­ռայ), Եոր­դա­կեան (բադ), ­Գէո­դա­կեան (կարճ­լիկ), էք­մէք­ճեան (հա­ցա­գործ), ­Թեր­լե­մե­զեան (չքրտնող), ­Չե­քի­ջեան (կշռա­վար), Խզ­մա­լեան (ան­զուսպ), ­Նա­ւա­լեան (ա­պուշ), ­Գա­ւու­կեան (խա­բե­բայ), ­Հա­մալ­մա­զեան (ի­րա­ւա­զուրկ), ­Ղա­րա­ջեան (բամ­բա­սող) ի­մա­նայ իր ազ­գա­նո­ւան հիմ­նա­կան մաս կազ­մող թուր­քա­կան բա­ռե­րի այս բա­ցատ­րու­թիւ­նը, կը շա­րու­նա­կի՞ կառ­չած մնալ թուր­քի կող­մից իր տոհ­մին տրո­ւած ար­հա­մար­հա­կան մա­կա­նո­ւա­նը:

­Մին­չեւ ե՞րբ պի­տի կրենք քո­չո­ւո­րի կնքած վի­րա­ւո­րա­կան մակ­դիր­նե­րը՝ չո­փուռ (ծաղ­կա­տար), թո­փալ (կաղ), չո­լախ (կռնատ), բի­շար (ան­խո­հեմ), խզմալ (ան­զուսպ), չո­փիկ (կեղ­տոտ), եա­լան­դուզ (ստա­խօս), ղաթր­ջի (ջո­րե­պան), ղա­մազ (բան­սար­կու)… ­Սա մե՛ր ա­մօթն է:

­Ցան­կա­ցած հայ, երբ ա­ռա­ջին ան­գամ լսում է սե­փա­կան ազ­գա­նու­նը փո­խե­լու մա­սին, ար­ձա­գան­գը լի­նում է բա­ցա­սա­կան հա­կազ­դե­ցու­թիւ­նը, քան­զի այն ըն­կալ­ւում է մեր պա­պե­րի հետ ու­նե­ցած հո­գե­ւոր կա­պից հրա­ժա­րում: Եւ սա հաս­կա­նա­լի է. հա­յի հա­մար դժո­ւար է սերն­դե­սե­րունդ ժա­ռան­գո­ւած սե­փա­կան ազ­գա­նու­նից հրա­ժա­րո­ւե­լը:

­Սա­կայն երբ գի­տակ­ցենք, թէ ի­րա­կա­նում ի՞նչ է կա­տա­րո­ւել մեր պա­պե­նա­կան ա­նա­ղարտ տոհ­մա­նուն­նե­րի հետ, որ դրանց թրքա­ցու­մը ե­ղել է ­Թուր­քիա­յի հա­կա­հայ քա­ղա­քա­կա­նու­թեան մի մա­սը, այ­լեւս թուր­քի կնքած ան­վա­յե­լուչ մա­կա­նուն­նե­րից ա­զա­տո­ւելն ու սե­փա­կան ազ­գա­նու­նը հա­յա­շունչ դարձ­նե­լը կը դառ­նայ հո­գու պար­տա­դիր պա­հանջ:

­Պատ­մա­բան Ա­նա­հիտ ­Տէ­րեան, որ թրքա­բառ ազ­գա­նուն­նե­րից հրա­ժա­րո­ւե­լու գա­ղա­փա­րի ջա­տա­գով­նե­րից է, տե­ղին է նկա­տել.- «Ա­մօթ ու տխրու­թիւն ես զգում, երբ լսում ես թուր­քա­կան, հրէա­կան, պարս­կա­կան, ա­րա­բա­կան ծա­գում ու­նե­ցող հա­յի ա­նուն-ազ­գա­նուն: ­Ցաւ, քա­նի որ ան­մի­ջա­պէս յի­շում ես հա­յոց պատ­մու­թեան ցա­ւոտ է­ջե­րը»:

­Պատ­մա­բա­նը ժա­մա­նա­կա­կից­նե­րիս սթա­փեց­նե­լու նպա­տա­կով յի­շեց­նում է այն հայ ա­նո­ւա­նի գոր­ծիչ­նե­րին, ո­րոնք, բարձր գնա­հա­տե­լով հայ մար­դու հա­մար հա­յե­ցի ա­նուն-ազ­գա­նուն ու­նե­նա­լու կա­րե­ւո­րու­թիւնն ու խոր­հուր­դը, սե­փա­կան օ­րի­նա­կով են դա հաս­տա­տել, ինչ­պէս Ա­րամ ­Մա­նու­կեանն է հրա­ժա­րո­ւել իր նախ­կին ­Սեր­գէյ ­Յով­հան­նի­սեան ա­նուն-ազ­գա­նու­նից, ­Յով­հան­նէս ­Քա­ջազ­նու­նին՝ Ի­գիթ­խա­նեա­նից, հայ մե­ծա­հա­րուստ ­Գա­լուստ ­Կիւլ­բեն­կեա­նը յա­ճախ հան­դէս է ե­կել ­Վարդ ­Պատ­րիկ ա­նու­նով, եւ այլն:

Եւ ու­րեմն, մին­չեւ ե՞րբ պի­տի հա­յե­րը ե՛ւ ­Հա­յաս­տա­նում, ե՛ւ Ս­փիւռ­քում յա­մառօրէն շա­րու­նա­կեն կրել թուր­քա­կան ան­պա­տո­ւու­թիւնն ի­րենց ազ­գա­նուն­նե­րում: ­Ժա­մա­նակն է վճռա­կան լի­նե­լու եւ աղ­բը վա­նե­լու մեր տոհ­մա­նուն­նե­րից: ­Ժա­մա­նակն է մեր «եան» մաս­նիկն ա­զա­տե­լու «խան»ե­րից, «բեկ»ե­րից, «սուլ­թան»նե­րից, «փա­շա»նե­րից, եւ, ին­չո՞ւ ոչ, գու­ցէ նաեւ մտա­ծե­լու ­Թա­գա­ւո­րեան, ­Նա­խա­րա­րեան ազ­գա­նուն­ներ ու­նե­նա­լու մա­սին, ինչ­պէս՝ Իշ­խա­նեա­նը:

Այս­տեղ մեծ դեր ու­նեն հայ­րե­նի գոր­ծա­դիր եւ օ­րէնս­դիր մար­մին­նե­րը, քան­զի օ­տար՝ թուր­քա­կան, հրէա­կան, պարս­կա­կան ա­նուն-ազ­գա­նուն­նե­րից հրա­ժա­րու­մը ոչ թէ պէտք է թող­նո­ւի ան­հա­տի կամ­քին, այլ դառ­նայ պե­տա­կան ծրա­գիր: ­Բայց մին­չեւ գոր­ծը պե­տա­կան այ­րե­րին հաս­նե­լը՝ պատ­մա­բան ­Տէ­րեանն ա­ռա­ջար­կում է չսպա­սել դրան. թող իւ­րա­քան­չիւր հայ­րե­նա­սէր ան­հատ ին­քը ձեռ­նա­մուխ լի­նի իր ոչ-հա­յե­ցի ա­նուն-ազ­գա­նո­ւան փո­փոխ­ման գոր­ծըն­թա­ցին:

­Պատ­մա­բանն ան­գամ ճա­նա­պարհ­ներ է ա­ռա­ջար­կում. ա.) ազ­գա­նու­նը թարգ­մա­նել, ե­թէ հնա­րա­ւոր է. բ.) նախ­նի­նե­րից մէ­կի հա­յե­ցի ա­նու­նը դարձնել ազ­գա­նուն. գ.) ե­թէ մար­դը ինչ-ինչ պատ­ճառ­նե­րով չի կա­րող փո­խել իր ազ­գա­նու­նը, ա­պա գո­նէ թող փո­խի ե­րե­խա­նե­րի ազ­գա­նու­նը:

Ազ­գա­նու­նը ազ­գա­յին-մշա­կու­թա­յին ար­ժէք է, ու­րեմն՝ մաք­րենք մեր տոհ­մա­նուն­նե­րը՝ հա­յա­նա­լով:

ԱՐՄԻՆԷ ՍԻՄՈՆԵԱՆ