­ «­Մեր լե­զուն ա­րիւնն է մեր,
Ա­րիւ­նից ա­ւե­լի թանկ,

Մեր բուր­մունքն ու գոյնն է մեր,
Մեր լե­զուն մենք ենք, որ կանք»:
Հա­մօ Սա­հեան

Մեր ժա­մա­նակ­նե­րում, երբ տի­րա­պե­տող է այս­պէս կո­չո­ւած «սպա­ռո­ղա­կան հո­գե­բա­նու­թիւ­նը», ա­մէն բան դի­տարկ­ւում եւ ար­ժե­ւոր­ւում է զուտ գործ­նա­կան տե­սան­կիւ­նից:

Ա­հա այս­պէս լե­զուն հա­մար­ւում է սոսկ խօ­սե­լու, հա­ղոր­դակ­ցե­լու, ար­տա­յայ­տո­ւե­լու մի­ջոց եւ ոչ ա­ւե­լին: Եւ ե­թէ օ­տա­րու­թեան մէջ ապ­րող հայ մարդն իր միտ­քը, ա­սե­լի­քը կա­րո­ղա­նում է դի­մա­ցի­նին փո­խան­ցել օ­տար լե­զո­ւով, ա­պա հա­յե­րէ­նի ի­մա­ցու­թիւ­նը ար­դէն կորցնում է իր կեն­սա­կան անհ­րա­ժեշ­տու­թիւ­նը:

Ռու­սաս­տա­նում օ­րի­նակ՝ քիչ չեն այն դէպ­քե­րը, երբ ոչ-վաղ ան­ցեա­լում ար­տա­գաղ­թած հայ ըն­տա­նի­քի ներ­սում օգ­տա­գործ­ւում է ռու­սե­րէ­նը, եւ նոր սե­րուն­դը ար­դէն չգի­տի հա­յե­րէն, կամ՝ լա­ւա­գոյն դէպ­քում հաս­կա­նում է, բայց խօ­սել չի կա­րո­ղա­նում:

Բայց մի­թէ՞ լե­զուն լոկ հա­ղոր­դակ­ցե­լու մի­ջոց է, թէ՞ ա­ւե­լի խո­րը եւ խորհրդա­ւոր մի ե­րե­ւոյթ: Շատ ու­շագ­րաւ է, որ մարդ­կու­թեան պատ­մու­թեան հսկայ կեն­սա­փորձն ամ­փո­փած Աս­տո­ւա­ծա­շունչ մա­տեա­նը «լե­զու» եւ «ազգ» հաս­կա­ցու­թիւն­նե­րը հո­մա­նիշ­ներ է հա­մա­րում: Ին­չո՞ւ:

Ըստ Սբ. Գր­քի` «ազգ» ե­րե­ւոյթն ա­ռա­ջա­ցաւ բա­բե­լո­նեան աշ­տա­րա­կա­շի­նու­թիւ­նից յե­տոյ, երբ Աս­տո­ւած, միաս­նա­կան մարդ­կու­թեան («Եւ ամ­բողջ եր­կիր մեկ լե­զու էր, և բո­լո­րը մեկ բար­բառ ու­նէին» (Ծն. ԺԱ, 1)) նա­խա­ձեռ­նու­թեա­նը խո­չըն­դո­տե­լով՝ նրանց լե­զուն խառ­նեց. «­Խառ­նեց Տէր Աս­տո­ւած ամ­բողջ երկ­րի լե­զու­նե­րը, եւ այն­տե­ղից ցրո­ւեց նրանց Տէր Աս­տո­ւած ամ­բողջ երկ­րի ե­րե­սով» (Ծն. ԺԱ, 9): Բա­բե­լո­նեան խառ­նա­կու­թիւ­նից յե­տոյ մար­դիկ հա­մայն երկ­րով մէկ ցրո­ւե­ցին, և լե­զո­ւա­կան տար­բե­րու­թեան հի­ման վրայ սկսո­ւեց տար­բեր ցե­ղե­րի և­ ազ­գե­րի սեր­ման (էթ­նո­գե­նեզ) ըն­թաց­քը (Ծն. Ժ, 5): Արդ, յատ­կան­շա­կան է, որ Աս­տո­ւա­ծա­շուն­չը որ­պէս ազ­գաս­տեղծ գոր­ծօն ըն­դու­նում է բա­ցա­ռա­պէս լե­զուն:

Ազ­գագ­րա­գի­տու­թիւ­նը հիմ­նա­կա­նում հաս­տա­տում է աս­տո­ւա­ծաշն­չեան մօ­տե­ցու­մը` նշե­լով, որ լե­զու-էթ­նոս կա­պը պատ­մա­կա­նօ­րէն ա­մե­նա­վաղ, ա­մե­նաբնա­կան եւ ա­մե­նա­կա­յուն կապն է, քա­նի որ ո­րե­ւէ լե­զու ձե­ւա­ւա­ւոր­ւում ու զար­գա­նում է տո­ւեալ էթ­նո­սի ներ­սում: Մայ­րե­նի լե­զուն, որ­պէս կա­նոն, ա­մե­նահ­զօր գոր­ծօնն է, ո­րը ձևա­ւո­րում է ազ­գա­յին ինք­նա­գի­տակ­ցու­թիւ­նը եւ ազ­դում դրա վրայ:

Բա­ցի այդ, մայ­րե­նի լե­զուն կա­տա­րում է եր­կա­կի գոր­ծա­ռոյթ. մի կող­մից այն միա­ւու­րում ու շաղ­կա­պում է ազ­գը, եւ միւս կող­մից ան­ջա­տում է նրան միւս էթ­նիկ խմբե­րից: Կա­րե­լի է ա­սել, որ լե­զուն այն պա­տո­ւարն է, որ տո­ւեալ ժո­ղովր­դին անջր­պե­տում է միւս­նե­րից` ընդգ­ծե­լով նրա տար­բե­րու­թիւ­նը մնա­ցած ազ­գե­րից:

Այս ա­մէ­նի հի­ման վրայ է, որ մայ­րե­նի լե­զուն յստա­կօ­րէն դառ­նում է ազ­գա­յին ինք­նու­թեան նո­ւի­րա­կան խորհր­դա­նի­շը, եւ դրա կո­րուս­տը ան­հա­տի եւ կամ ազ­գի հա­մար բա­ցում է ազ­գա­յին ինք­նու­թիւ­նը կորց­նե­լու դու­ռը.

ինչ­պէս ճշգրիտ նշում է Նժ­դե­հը`

«­Լե­զո­ւի մահն ա­րա­գաց­նում է ժո­ղո­վուրդ­նե­րի հո­գե­ւոր մա­հը»:

Գաբ­րիէլ Ար­քե­պիս­կո­պոս Այ­վա­զովս­կի՝

«­Քա­նի որ ազգ մը իր լե­զուն կը պա­հէ, թէ­պէտ եւ ու­րիշ ա­մէն ազ­գա­յին յատ­կու­թիւն­ներն ալ կորսնց­նէ, ազ­գու­թիւ­նը չի կորսնց­ներ, իսկ լե­զուն մէկ­դի ձգե­լուն պէս՝ ազ­գու­թիւնն ալ խիստ շուտ կը կոր­սո­ւի»:

Հայր Ղե­ւոնդ Ա­լի­շան՝

«­Լե­զուն կորսնց­նե­լէ յե­տեւ եւ մա­նա­ւանդ ա­նոր հան­դէպ ան­հոգ ըլ­լա­լէ յե­տեւ մէկ ալ ազ­գա­յին սո­վո­րու­թիւնք եւ յի­շա­տակք եւ նշանք շու­տով կը կոր­սո­ւին»:

Հին յոյն փի­լի­սո­փա­նե­րը եւ քրիս­տո­նեայ աս­տո­ւա­ծա­բան­նե­րը, «լո­գոս» ա­սե­լով, հաս­կա­նում էին թէ՛ խօ­սե­լու կա­րո­ղու­թիւ­նը, եւ թէ՛ բա­նա­կա­նու­թիւ­նը, մտա­ծա­կան կա­րո­ղու­թիւ­նը: «­Լո­գո­սը»` բա­ռը, խօս­քը, լոկ ար­տա­յայ­տում է այն, ին­չը կայ մար­դու հո­գու մէջ: Այ­սինքն` խօս­քի յե­տե­ւում թաք­նո­ւած է շատ ա­ւե­լի կա­րե­ւոր մի բան` միտ­քը: Հե­տե­ւա­բար, լե­զուն այ­լեւս չի կա­րե­լի հա­մա­րել պարզ եւ ինք­նա­գոյ ե­րե­ւոյթ. այն սեր­տօ­րէն պայ­մա­նա­ւո­րո­ւած ու շաղ­կա­պո­ւած է մտքի հետ: Ա­հա՛ թէ ին­չու հա­յե­րէնն ու­նի «լե­զո­ւամ­տա­ծո­ղու­թիւն» հաս­կա­ցու­թիւ­նը. լե­զուն ան­քակ­տե­լի է մտա­ծո­ղու­թիւ­նից: Ու­րեմն, պէտք է են­թադ­րել, որ իւ­րա­յա­տուկ կապ կայ ազ­գա­յին մտա­ծե­լա­կեր­պի եւ դրա կրի­չի` ազ­գա­յին լե­զո­ւի մի­ջեւ:

Ինչ­պէս Յով­հան­նէս Թու­մա­նեանն է նշում՝

«­Լե­զուն է ա­մէն մի ժո­ղովր­դի ազ­գա­յին գո­յու­թեան եւ էու­թեան ա­մե­նա­խո­շոր փաս­տը, ինք­նու­րոյ­նու­թեան ու հան­ճա­րի ա­մե­նա­խո­շոր դրոշ­մը, պատ­մու­թեան ու հե­ռա­ւոր ան­ցեա­լի կա­խար­դա­կան բա­նա­լին, հո­գե­կան կա­րո­ղու­թիւն­նե­րի ա­մե­նա­ճոխ գան­ձա­րա­նը, հո­գին ու հո­գե­բա­նու­թիւ­նը»:

Եւս մէկ պա­րա­գայ, ո­րով չա­փա­զանց կա­րե­ւոր­ւում է ազ­գա­յին լե­զուն, նրա` մայ­րե­նի լի­նե­լու հան­գա­մանքն է: Պ­տու­ղը մօր ար­գան­դից սկսեալ հա­ղոր­դա­կից է դառ­նում նրա լե­զո­ւին: Այս­պի­սով մայ­րե­նի լե­զուն, մօր ան­մի­ջա­կան ազ­դե­ցու­թեամբ իւ­րա­ցո­ւե­լով մար­դու կող­մից, ա­ռանձ­նա­յա­տուկ նշա­նա­կու­թիւն է ձեռք բե­րում ե­րե­խա­յի ան­հա­տա­կա­նու­թեան կա­յաց­ման գոր­ծում: Ս­րա­նով ա­ւե­լի նպա­տա­կա­յար­մար է դառ­նում ե­րե­խա­յի ու­սու­ցու­մը հէնց մայ­րե­նի, եւ ոչ թէ օ­տար լե­զո­ւով:

Ըստ ման­կա­վարժ­նե­րի եւ հո­գե­բան­նե­րի` նոր­ման (կար­գը) այն է, որ մարդն ու­նե­նայ մէկ մայ­րե­նի լե­զու, ինչ­պէս որ ու­նի մէկ մայր: Եւ ե­թէ ան­գամ օ­տար լե­զուն կեան­քի հան­գա­մանք­նե­րի բե­րու­մով ա­ւե­լի գոր­ծա­ծա­կան է լի­նում, միեւ­նոյնն է՝ «մայ­րը» չի մո­ռաց­ւում: Այն շա­րու­նա­կում է մնալ բազ­մա­լե­զու մար­դու նե­րաշ­խար­հի ու ծա­ծուկ յոյ­զե­րի ա­մե­նաբ­նա­կան ար­տա­յայտ­ման մի­ջո­ցը, եւ պա­տա­հա­կան չէ, որ օ­տա­րու­թեան մէջ ապ­րող մար­դիկ շատ յա­ճախ են տա­ռա­պում այս­պէս կո­չո­ւած «լե­զո­ւա­կան կա­րօ­տախ­տից»:

Գ­րո­ւած այս սուղ տո­ղե­րից պարզ է դառ­նում, որ մեր դա­րում` դրոշ­մո­ւած հա­մաշ­խայ­նաց­ման (գլո­բա­լի­զա­ցիա) ու ար­տա­գաղ­թի մար­տահ­րա­ւէր­նե­րով, որ­պէս ազ­գա­յին ինք­նու­թիւ­նը պա­հե­լու ու ե­կող սե­րունդ­նե­րին փո­խան­ցե­լու կա­րե­ւո­րա­գոյն մի­ջոց պէտք է հան­դէս գայ մեր նախ­նեաց լե­զուն` հին ու վսեմ «­Թոր­գո­մայ բար­բա­ռը»: Եւ դա պէտք է գոր­ծադ­րո­ւի իւ­րա­քան­չիւր հա­յոր­դու անձ­նա­կան կեան­քից սկսեալ:

Հ­րանտ Մա­թե­ւո­սեա­նի ի­մաս­տու­թեամբ՝

«­Մեր լի­նե­լու­թեան, գո­յու­թեան անժխ­տե­լի պայ­մանն է լե­զուն: Լե­զուն ապ­րե­լու ձեւ է, լե­զուն աշ­խարհ է, սնունդ ու պայ­քա­րի մի­ջոց, ինք­նա-ար­տա­յայտ­ման ու ինք­նադր­սե­ւոր­ման ե­ղա­նակ»:

ԳԷՈՐԳ ՂԱԶԱՐԵԱՆ