Ե.Խ. Խորհր­դա­րա­նա­կան Վե­հա­ժո­ղովն մի կող­մից չըն­դու­նեց բրի­տա­նա­ցի պատ­գա­մա­ւոր Ռո­բերտ Ո­ւոլ­թե­րի հե­ղի­նա­կած՝ «Բռ­նու­թիւն­նե­րի ա­ճը Լեռ­նա­յին Ղա­րա­բա­ղում եւ Ադր­բե­ջա­նի այլ գրա­ւեալ տա­րածք­նե­րում» վեր­տա­ռու­թեամբ հա­կա­հայ­կա­կան բա­նա­ձե­ւի նա­խա­գի­ծը, սա­կայն միւս կող­մից ըն­դու­նեց Բոս­նիա-­Հեր­ցե­գո­վի­նա­յի պա­տո­ւի­րակ Մի­լի­ցա Մար­կո­վի­չի ներ­կա­յաց­րած՝

«Ադր­բե­ջա­նի սահ­մա­նա­յին բնակ­չու­թիւ­նը մի­տում­նա­ւոր զրկո­ւած է ջրից» բա­նա­ձե­ւը:

Ե.Խ.Խ.Վ.ն­ եր­կա­կի ստան­դարտ­ներ (չա­փա­նիշ­ներ) կի­րա­ռեց՝ հա­րո­ւա­ծե­լով թէ՛ հայ­կա­կան եւ թէ՛ ադր­բե­ջա­նա­կան «նա­լին»՝ չբա­ւա­րա­րե­լով եր­կու կող­մե­րի ամ­բող­ջա­կան ակն­կա­լիք­նե­րը: Այս մօ­տե­ցու­մը, սա­կայն, ա­ւե­լի շատ բխում էր Հա­յաս­տա­նի, քան Ադր­բե­ջա­նի շա­հե­րից:

Նախ՝ բա­նա­ձե­ւե­րը «յաղ­թա­նա­կել էին» վե­հա­ժո­ղո­վի լիա­գու­մար նիս­տում քննարկ­մա­նը նա­խոր­դող բո­լոր փու­լե­րում: Մին­չեւ վեր­ջին պա­հը վստա­հու­թիւն չկար, որ Ադր­բե­ջա­նը չի յա­ջո­ղե­լու նաեւ եզ­րա­փա­կիչ, այ­սինքն՝ բա­նա­ձե­ւի նա­խագ­ծի քո­ւէար­կու­թեան փու­լում: Եր­կու բա­նա­ձե­ւե­րի քո­ւէար­կու­թեան ժա­մա­նակ բաշ­խո­ւած կողմ եւ դէմ ձայ­նե­րի բա­ւա­կա­նին մօտ յա­րա­բե­րակ­ցու­թիւ­նը մատ­նում էր կու­լիս­նե­րում ծա­ւա­լո­ւած դի­ւա­նա­գի­տա­կան պա­տե­րազ­մը: Եւ գո­նէ այն­քա­նով, որ բա­նա­ձե­ւե­րից մէ­կը չըն­դու­նո­ւեց խոս­տում­նա­լից ըն­թաց­քից յե­տոյ, կա­րե­լի է ա­սել, որ հայ­կա­կան կող­մը կա­րո­ղա­ցաւ տա­նել դրո­ւա­գա­յին յաղ­թա­նակ:

Երկ­րորդ՝ Ե.Խ.Խ.Վ.ն փաս­տա­ցի չըն­դու­նեց այն բա­նա­ձե­ւը, ո­րը քա­ղա­քա­կան ա­ւե­լի մեծ ազ­դե­ցու­թիւն էր ու­նե­նա­լու Լ.Ղ. հիմ­նախնդ­րի կար­գա­ւոր­ման պրո­ցե­սի (ըն­թաց­քի) վրայ, եւ ո­րի հետ Բա­քուն կա­պում էր հիմ­նա­կան յոյ­սե­րը: «Բռ­նու­թիւն­նե­րի ա­ճը Լեռ­նա­յին Ղա­րա­բա­ղում եւ Ադր­բե­ջա­նի այլ գրա­ւեալ տա­րածք­նե­րում» բա­նա­ձե­ւը ոչ միայն Լ.Ղ.ն ճա­նա­չում էր Ադր­բե­ջա­նի մաս, այ­սինքն՝ կան­խո­րո­շում էր Լ.Ղ.ի կար­գա­վի­ճա­կը, կամ պար­տադ­րում Հա­յաս­տա­նին՝ դուրս բե­րե­լու զի­նո­ւած ու­ժե­րը Լ.Ղ.Հ.ից, Հա­յաս­տա­նին փաս­տա­ցի բնո­րո­շե­լով որ­պէս ագ­րե­սոր, այ­լեւ պա­րարտ հող էր նա­խա­պատ­րաս­տում Բա­քո­ւի հա­մար՝ ա­ւե­լի ին­տեն­սի­ւաց­նե­լու (լա­րե­լու) ջան­քերն ու նա­խա­ձե­ռու­թիւն­նե­րը՝ կար­գա­ւոր­ման գոր­ծըն­թա­ցը Ե.Ա.Հ.Կ. ՄԻնս­քի Խմ­բա­կի ձե­ւա­չա­փից դէ­պի Եւ­րո­պա­կան Խոր­հուր­դի դաշտ տե­ղա­փո­խե­լու ուղ­ղու­թեամբ:

Ի հար­կէ, հա­կա­հայ­կա­կան ձե­ւա­կեր­պում­ներ կա­յին նաեւ Ե.Խ.Խ.Վ.ի կող­մից ըն­դունուած՝ Սար­սան­գի ջրամ­բա­րին վե­րա­բե­րող բա­նա­ձե­ւում, որն ի­րա­կա­նում ո­ւոլ­թե­րեան վե­րոն­շեալ բա­նա­ձե­ւի տրա­մա­բա­նա­կան շա­րու­նա­կու­թիւնն էր: Սա­կայն որ­քան էլ այն քա­ղա­քա­կա­նա­ցո­ւած էր, ու­նէր հու­մա­նի­տար-սո­ցիա­լա­կան նշա­նա­կու­թիւն եւ ուղ­ղո­ւա­ծու­թիւն: Եւ թե­րեւս հէնց այդ հան­գա­ման­քը նկա­տի ա­ռան Ե.Խ.Խ.Վ. պա­տո­ւի­րակ­նե­րը ոչ թէ Ո­ւոլ­թե­րի, այլ հէնց Մար­կո­վի­չի բա­նա­ձեւն ըն­դու­նե­լիս:

Չ­նա­յած այս ի­րո­ղու­թեա­նը՝ հայ­կա­կան կող­մի յա­ջո­ղու­թիւ­նը զուտ դրո­ւա­գա­յին է եւ ու­րա­խա­նա­լու ա­ռանձ­նա­պէս մեծ ա­ռիթ չի տա­լիս: Ո­ւոլ­թե­րի բա­նա­ձե­ւի նա­խագ­ծի տա­պա­լու­մը բա­ցար­ձա­կա­պէս չի ե­րաշ­խա­ւո­րում, որ Ադրբե­ջա­նի պատուի­րա­կու­թիւ­նը Ե.Խ.Խ.Վ.ում նմա­նա­տիպ նոր նա­խա­ձեռ­նու­թիւն­նե­րով հան­դէս չի գա­լու: Սար­սան­գի ջրամ­բա­րին վե­րա­բե­րող բա­նա­ձե­ւի ըն­դու­նումն ինք­նին ար­դէն յու­շում է, որ հու­մա­նի­տար-քա­ղա­քա­կան ո­լոր­տում Ադր­բե­ջա­նը փոր­ձե­լու է զար­գաց­նել այդ յա­ջո­ղու­թիւ­նը՝ ներ­կա­յաց­նե­լով այդ բա­նա­ձե­ւի տրա­մա­բա­նու­թիւ­նից բխող նոր ա­ռա­ջարկ­ներ:

Ինչ վե­րա­բե­րում է Լ.Ղ. կար­գա­ւոր­ման բուն գոր­ծըն­թա­ցին, ա­պա դե­ռեւս ու­ժի մէջ է մնում 2005ին նոյն Ե.Խ.Խ.Վ.ի կող­մից ըն­դու­նո­ւած՝ հիմ­նա­քա­րա­յին 1416 բա­նա­ձե­ւը, ո­րի հա­կա­հայ­կա­կան ձե­ւա­կեր­պում­նե­րին ու պա­հանջ­նե­րին իր բա­նա­ձե­ւում յղում էր կա­տա­րել Ռո­բերտ Ո­ւոլ­թե­րը: Քա­նի դեռ Ե.Խ.ում հայ­կա­կան պա­տո­ւի­րա­կու­թեան հա­մար իս­կա­կան մղձա­ւան­ջի վե­րա­ծո­ւած հա­կա­հայ­կա­կան 1416 բա­նա­ձե­ւը շա­րու­նա­կում է ու­ժի մէջ մնալ, Ադր­բե­ջա­նը միշտ հնա­րա­ւո­րու­թիւն է ու­նե­նա­լու, դրա վրայ յե­նո­ւե­լով, նո­րա­նոր նա­խա­ձեռ­նու­թիւն­ներ ի­րա­կա­նաց­նե­լու: Այդ բա­նա­ձե­ւը գոր­ծիք է նաեւ Ե.Խ.ի հա­մար՝ Լ.Ղ. հար­ցին մի­ջամ­տու­թեան փոր­ձե­րով իր քա­ղա­քա­կան նշա­նա­կու­թիւ­նը բարձ­րաց­նե­լու տե­սան­կիւ­նից: Ե­թէ նկա­տի ու­նե­նանք, որ այս նստաշր­ջա­նում Ե.Խ.Խ.Վ. նա­խա­գահ է ընտ­րո­ւել Իս­պա­նիան ներ­կա­յաց­նող եւ իր պրօ-ադրբե­ջա­նա­կան կե­ցուած­քով յայտ­նի Պեդ­րօ Ագ­րա­մուն­դը, պարզ է դառ­նում, որ Ե.Խ.Խ.Վ.ում պա­տե­րազմ­նե­րը ոչ թէ ա­ւարտ­ւում են, այլ ըն­դա­մէ­նը թե­ւա­կո­խում են նոր փուլ: Հի­մա, իբ­րեւ յե­նա­կէտ, ա­ւե­լա­նում է նաեւ Սար­սան­գի ջրամ­բա­րի մա­սին բա­նա­ձե­ւը:

Միւս կող­մից՝ Ո­ւոլ­թե­րի բա­նա­ձե­ւի տա­պալ­ման հիմ­նա­կան պատ­ճառն ան­ցած Ուր­բաթ Ե.Ա.Հ.Կ. Մինս­քի Խմ­բա­կի հա­մա­նա­խա­գահ­նե­րի ըն­դու­նած հա­մա­տեղ յայ­տա­րա­րու­թիւնն էր, ո­րով բա­նա­ձե­ւե­րի հնա­րա­ւոր ըն­դու­նումն ա­նուղ­ղա­կիօ­րէն ո­րակ­ւում էր որ­պէս Եւ­րո­պա­կան Խոր­հուր­դի կող­մից Մինս­քի Խմ­բա­կի (Մ.Խ.) ե­ռա­նա­խա­գա­հու­թեան ձե­ւա­չա­փի ման­դա­տի (լիա­զօ­րու­թեան) նկատ­մամբ ոտնձ­գու­թիւն:

Ե.Խ.Խ.Վ.ն, այս ի­մաս­տով, ընտ­րեց չա­փա­զանց ճկուն տար­բե­րակ: Մի կող­մից ցոյց տո­ւեց, որ Մ.Խ.ի ման­դա­տի «տա­րածք» մտնե­լու յա­ւակ­նու­թիւն չու­նի, միւս կող­մից վե­րա­հաս­տա­տեց պրո­ցե­սի նկատ­մամբ վե­րահս­կո­ղու­թիւ­նը չկորց­նե­լու՝ իր կամ­քը: Սա կա­րե­լի է նոյ­նաց­նել Մ.Խ.ին «դե­ղին քարտ» ցոյց տա­լու հետ. Ե.Խ.Խ.Վ.ն հաս­կաց­նում է, որ ոչ միայն ան­բա­ւա­րար է հա­մա­րում Լ.Ղ. կար­գա­ւոր­ման հար­ցում Մ.Խ.ի ար­դիւ­նա­ւէ­տու­թիւ­նը, այ­լեւ պատ­րաստ է նրա ձա­խող­ման դէպ­քում ստանձ­նե­լու կար­գա­ւոր­ման պրո­ցե­սի տնօ­րին­ման գոր­ծա­ռոյ­թը: «­Կար­միր քարտ» ստա­նա­լուց խու­սա­փե­լը Մ.Խ.ի յաղ­թա­նակն էր: Հա­յաս­տա­նը պար­զա­պէս օգ­տա­գոր­ծեց իր հե­ղի­նա­կու­թիւ­նը՝ փրկե­լու Մ.Խ.ի ցան­կու­թիւ­նը, ին­չը դի­ւա­նա­գի­տա­կան ճկու­նու­թեան տե­սան­կիւ­նից, ի հար­կէ, քիչ բան չէր:

Պարզ է, սա­կայն, որ այս խա­ղա­քար­տից ա­մէն ան­գամ օգ­տո­ւել հնա­րա­ւոր չի լի­նե­լու, ե­թէ պաշ­տօ­նա­կան Ե­րե­ւա­նը կտրուկ չփո­խի իր քա­ղա­քա­կա­նու­թիւ­նը Ե.Խ.Խ.Վ.ի հան­դէպ եւ պաշտ­պա­նո­ղա­կան մար­տա­վա­րու­թիւ­նը չփո­խա­րի­նի յար­ձա­կո­ղա­կան, նա­խա­ձեռ­նո­ղա­կան մար­տա­վա­րու­թեամբ՝ օգ­տա­գոր­ծե­լով Բա­քո­ւի բո­լոր խո­ցե­լի կող­մե­րը: Այս ի­մաս­տով՝ Ո­ւոլ­թե­րի բա­նա­ձե­ւի տա­պա­լումն ու դրան ուղ­ղո­ւած գե­րակ­տիւ (գե­րաշ­խոյժ) դի­ւա­նա­գի­տա­կան ջան­քե­րը ո­րո­շա­կի նշա­ձող են սահ­մա­նում: Դ­րա­նից ցածր ցան­կա­ցած ար­դիւնք այ­լեւս հաս­կա­նա­լի չի կա­րող լի­նել: Դա ջար­դում է ադր­բե­ջա­նա­կան «խա­ւիա­րա­յին դի­ւա­նա­գի­տու­թեան» ա­մե­նա­զօ­րու­թեան, ան­յաղ­թա­հա­րե­լիու­թեան մի­ֆը (ա­ռաս­պե­լը)՝ Ե.Խ.Խ.Վ. հայ­կա­կան պա­տուի­րա­կու­թեա­նը պար­զա­պէս զրկե­լով պաշ­տօ­նա­կան Ե­րե­ւա­նի հնա­րա­ւոր դի­ւա­նա­գի­տա­կան ան­գոր­ծու­թիւնն ու ան­փու­թու­թիւ­նը հե­տա­գա­յում այդ մի­ֆով ար­դա­րաց­նե­լու հնա­րա­ւո­րու­թիւ­նից:

ԳԷՈՐԳ ԴԱՐԲԻՆԵԱՆ