Նոր հա­րուստ մը շատ բա­ներ գնած էր, ո­րոնց կար­գին նաեւ մա­տե­նա­դա­րան մը։ Ու կը փնտռէր գիրք, ի՛նչ լե­զո­ւով կ­’ու­զէ ըլ­լայ, ի՛նչ նիւ­թի շուրջ կ­’ու­զէ ըլ­լայ՝ կը բա­ւէ, որ լայն ըլ­լայ, հաստ, մեծ, մա­նա­ւանդ կա­շե­կազմ...

- Չե՞ս ու­զեր ին­ծի ա­տանկ գիր­քեր գտնալ, ը­սաւ։

- Ին­չո՞ւ հա­մար, ան­պատ­ճառ, մեծ, լայն, հաստ գիր­քեր կ­’ու­զես, ը­սի։

Ու պա­տաս­խա­նեց.

- Որ­պէս­զի ե­րե­ւան։

Եւ ու­նե­ցաւ այդ գիր­քե­րը։

Ու­նե­ցաւ նաեւ հաստ կին մը, որ «ե­րե­ւայ»։ Ու­նե­ցաւ նաեւ հաստ սպա­սու­հի մը, որ «ե­րե­ւայ»։ Հաստ բա­րե­կա­ներ, որ­պէս­զի «ե­րե­ւան»։

Խեղ­ճը չէր գի­տեր, որ ա­մէ­նէն ա­ւե­լի կ­’ե­րե­ւայ իր տգի­տու­թիւ­նը, ինչ­պէս նաեւ՝ տխմա­րու­թիւ­նը։

***

Նոր քսակ հայ­րե­նա­կից մը իր բեր­նին մէջ զե­տե­ղած էր ոս­կի ա­տամ­նա­շար մը։ Կի­նե­րուն առ­ջեւ, դիտ­մամբ կը յօ­րան­ջէր (ա­ռանց բե­րա­նը գո­ցե­լու), որ­պէս­զի ե­րե­ւի ոս­կի ա­տամ­նա­շա­րը։ Օր մը, իր մէկ բա­րե­կա­մին հետ, շքեղ ճա­շա­րա­նի մը մէջ, մար­սո­ղա­կա­նը ա­ռած պա­հուն, կ­’ը­սէ.

- Խն­դա­ցո՛ւր ին­ծի, որ բե­րանս բաց մնայ միշտ ու ե­րե­ւին ոս­կի ակ­ռա­ներս։

Նոյն նոր քսակ հա­յը, իր աջ մատ­նե­մա­տին վրայ, զե­տե­ղած էր Տորգ Ան­գե­ղեան մա­տա­նի մը։ Այդ մա­տա­նին զար­նե­լով բա­ժա­կին, պնա­կին կամ սե­ղա­նին կը կան­չէր սպա­սար­կուն։ Ծ­խած ա­տեն ալ, աջ ար­մու­կը կը դնէր սե­ղա­նին վրայ ու մատ­նե­րը բա­ցած կը ցու­ցադ­րէր իր մատ­նե­մա­տին ոս­կե­պա­րիս­պը։

Այս բո­լո­րէն զատ, հինգ վայր­կեա­նը ան­գամ մը, կը նա­յէր իր ոս­կի ժա­մա­ցոյ­ցին։ Ն­պա­տա­կը ան­շուշտ ժա­մա­ցոյ­ցին նա­յիլ չէր՝ այլ ժա­մա­ցոյ­ցին նա­յիլ տալ։

Վեր­ջա­պէս վար­ձեց պերճ յար­կա­բա­ժին մը, կա­հա­ւո­րեց իշ­խա­նա­կան կեր­պով եւ ա­տեն մը յե­տոյ իր սրահ­նե­րուն մէջ սար­քեց պէս-պէս ոս­կի­նե­րու, ինչ­պէս նաեւ ոս­կե­ղէն­նե­րու ցու­ցա­հան­դէս մը։ Շատ կը փա­փա­քէր, որ ա­մէն մարդ տես­նէ իր ոս­կի­նե­րը։ Փա­փա­քին հա­սաւ։ Մէկ օ­րո­ւան մէջ, գո­ղերն ու ոս­տի­կան­նե­րը խմբո­վին այ­ցե­լե­ցին այս ցու­ցա­հան­դէ­սը։ Մէկ խում­բը բա­ցու­մը կա­տա­րեց, միւս խումբն ալ փա­կու­մը։

Մեր նոր հա­րուստ­նե­րուն բնա­կա­րան­նե­րը տուն ըլ­լա­լէ ա­ւե­լի քա­ղաք են։

Փոք­րիկ քա­ղաք մը իր թան­գա­րա­նով, նկա­րա­հան­դէ­սով, ցու­ցա­հան­դէ­սով, մա­տե­նա­դա­րա­նով ու շու­կա­յով, ուր կը գտնէք ճոխ նպա­րա­վա­ճա­ռա­նոց մը, գո­հա­րա­վա­ճա­ռա­նոց մը, գլխար­կա­վա­ճա­ռա­նոց մը, մսա­վա­ճա­ռա­նոց մը, ա­նու­շա­վա­ճա­ռա­նոց մը, ա­նու­շա­հո­տու­թեանց վա­ճա­ռա­նոց մը, սրճա­րան մը, ճա­շա­րան, տա­կա­ւին հե­ռա­ձայ­նա­խուց, լրա­տու դի­ւան, խա­ղա­րան։ Թատ­րոն ալ կայ (հիւ­րա­նո­ցին մէջ)՝ ա­մէ­նօ­րեայ ներ­կա­յա­ցում­նե­րով (թէ՛ ցե­րե­կոյթ, թէ՛ ե­րե­կոյթ)։ Ու տա­կա­ւին ե­րաժշ­տա­հան­դէս, պա­րա­հան­դէս եւ նոյ­նիսկ կեն­դա­նա­բա­նա­կան պար­տէզ։ Այս վեր­ջի­նին մէջ կրնաք գտնել ա­սուն­ներ ու ա­նա­սուն­ներ՝ ինչ­պէս խո­զեր, նա­պաս­տակ­ներ, սա­գեր, բա­դեր, հա­ւեր, աք­լոր­ներ, թու­թակ­ներ, կա­չա­ղակ­ներ, շի­կա­հա­ւեր, շու­ներ, կա­տու­ներ, մլուկ­ներ, բզէզ­ներ, ա­ղո­ւէս­ներ, օ­ձեր, սի­րա­մարգ­ներ, կա­պիկ­ներ, խլուրդ­ներ, շնա­գայ­լեր, կո­կոր­դի­լոս­ներ ու մար­դա­մա­մութ­ներ։

Այս քա­ղաք­նե­րուն մէջ կա­ռա­վա­րա­կան դրու­թիւ­նը բա­ցար­ձակ միա­պե­տա­կան է, սա­կայն բնա­կիչ­նե­րը, ա­ռանց բա­ցա­ռու­թեան, հան­րա­պե­տա­կան են (մէ­ջը ըլ­լա­լով թա­գա­ւորն ու թա­գու­հին ալ)։

Կ­րօն­քը կռո­ւա­պաշ­տա­կան է, սա­կայն, բնա­կիչ­նե­րը կողմ­նա­կից են քրիս­տո­նէու­թեան։

Այս քա­ղաք­նե­րուն դպրոց­նե­րուն մէ­ջէն վեր­ցո­ւած են ա­շա­կերտ­նե­րուն միտ­քը խճո­ղող գի­տու­թիւն­նե­րը։ Խիստ գործ­նա­կան ա­ռար­կա­ներ կը դա­սա­ւան­դո­ւին՝ ինչ­պէս. որ­քա՞ն կա­րե­լի է սուղ ծա­խե­լու գի­տու­թիւ­նը, դաշ­նա­կա­հա­րե­լու եւ պա­րե­լու ա­րո­ւեստ­նե­րը։ Լե­զուն հնդեւ­րո­պա­կան - թու­րա­նա­կան է, խառ­նուրդ մը ըլ­լա­լով թրքե­րէ­նի, հա­յե­րէ­նի, ֆրան­սե­րէ­նի եւ բա­բե­լե­րէ­նի։

Այս քա­ղաք­նե­րուն մէջ քա­ղա­քա­ցիա­կան կռիւ­նե­րը կա­տա­կեր­գու­թեան մը չափ հա­ճե­լի են ու նոյն­քան ա­նա­րիւն։ Դա­սա­կար­գա­յին կռիւ բնաւ գո­յու­թիւն չու­նի։ Բ­նա­կիչ­նե­րը, գի­շեր եւ ցե­րեկ, զբա­ղած են ու­տե­լով, խմե­լով, հա­ճո­յա­նա­լով ու նա­մա­նա­ւանդ գոր­ծադ­րե­լով Յի­սու­սի Ք­րիս­տո­սի մե­ծա­գոյն պա­տո­ւէ­րը.- «­Սի­րե­ցէք զմի­մեանս»։ Այ­րե­րը, աս­պե­տա­կան ըլ­լա­լով, կը սի­րեն տկար սե­ռը։ Կի­ներն ալ գտնե­լով, որ այ­րե­րը տկա­րա­ցած են, կը սի­րեն այ­րե­րը։ Ը­սենք նաեւ, որ խիստ այ­լա­սէր են ու կը սի­րեն դրսե­ցի­նե­րը։

***

Ան­գամ մը, եր­կու հո­գի կը խօ­սէին նշա­նա­ւոր նոր հա­րուստ՝ Թո­րոս Պալ­տը­րը­չըպ­լա­քեա­նին մա­սին։ Մին ը­սաւ.

- Թո­րո­սը սո­վո­րա­կան մարդ մըն է։

Միւ­սը պա­տաս­խա­նեց.

- Ի՜նչ կ­’ը­սես... ի՛նչ­պէ՞ս թէ սո­վո­րա­կան մարդ է ... Մեր ա­մէ­նէն աչ­քի զար­նող նոր հա­րուստ­նե­րէն է ... Մար­դը քա­նի հա­րիւր ան­գամ մի­լիո­նա­տէր է...

Ա­ռա­ջի­նը ը­սաւ.

- Բայց ը­սածս կը հաս­տա­տես... Ատ ը­սա­ծէդ ա­ւե­լի սո­վո­րա­կան ի՞նչ կայ ներ­կա­յիս...

***

Խա­խա­նեան­նե­րը հարս­տա­ցած էին ու, օր մը, ըն­տա­նե­կան ժո­ղո­վի մը մէջ, տո­ւին հե­տե­ւեալ վճռա­կան ո­րո­շու­մը.- Պէտք է մեր բնա­կա­վայ­րը, մեր թա­ղը ու մա­նա­ւանդ մեր բա­րե­կամ­նե­րը փո­խենք։ Հարկ է փո­խադ­րո­ւինք առ­նո­ւազն տաս­նեւ­հինգ սե­նեակ­նոց յար­կա­բա­ժին մը, տաս­նեւ­վե­ցե­րորդ թա­ղա­մա­սին մէջ ու տես­նո­ւինք այն­պի­սի մար­դոց հետ, ո­րոնք առ­նո­ւազն քսան մի­լիոն մը շի­նած ըլ­լան, ինչ­պէս Մա­մա­սեան­նե­րը, Խամ­պու­րեան­նե­րը, Կո­տո­շեան­նե­րը։

Ու փո­խադ­րո­ւե­ցան, սա­կայն, չկրցան մտնել Մա­մա­սեան­նե­րու, Խամ­պու­րեան­նե­րու եւ Կո­տո­շեան­նե­րու շրջա­նա­կին մէջ, ո­րով­հե­տեւ յի­շեալ­ներն ալ ի­րենց կար­գին հարս­տա­ցած ըլ­լա­լով, ի­րենց կար­գին ո­րո­շած էին տես­նո­ւիլ ա՛լ ա­ւե­լի հա­րուստ­նե­րու հետ, ինչ­պէս Եու­սու­ֆեան­նե­րը, Վար­սա­մեան­նե­րը, Խու­րու­մեան­նե­րը։

Խա­խա­նեան­նե­րը, ո­րոնք ի­րենց նախ­կին բա­րե­կամ­նե­րուն հետ խզո­ւած էին՝ բո­լո­րո­վին մի­նակ չմնա­լու հա­մար, սկսան տես­նո­ւիլ ի­րենց քոն­սիէր­ժին ամ­բողջ գեր­դաս­տա­նին հետ։

***

Պա­րոն մը կը ճանչ­նամ, որ պա­տե­րազ­մէն ա­ռաջ՝ հան­րա­ծա­նօթ աղ­քատ մըն էր։ Հի­մա, քա­նի մը մի­լիոն դի­զած ու ե­ղած է ան­ծա­նօթ հա­րուստ մը։

***

Նի­հար­ցած բա­նա­խօս մը բեմ ե­լած էր, երբ իր առ­ջեւ գտաւ լե­գէոն մը չա­փա­զանց գի­րա­ցած նոր հա­րուստ­նե­րու եւ փա­ղանգ մը գե­րա­գի­րա­ցած նոր հա­րուստ­նե­րու։ Բա­նա­խօ­սը, այդ ու­ռած ա­րա­րած­նե­րը տես­նե­լով, փո­խա­նակ «տի­կին­ներ եւ պա­րոն­ներ» ը­սե­լու՝ ա­ղա­ղա­կեց.

- Տի­կեր ու պա­լոն­ներ...

***

Ե­թէ ձեր ե­րա­զին մէջ հարս­տու­թիւն տես­նէք, բա­ցէ՛ք ե­րա­զա­հա­նը ու պի­տի կար­դաք հե­տե­ւեա­լը.-

Հարս­տու­թիւն.- Ն­շան տնա­կան խռո­վու­թեան։

Իսկ ե­թէ ձեր կեան­քին մէջ տես­նէք հարս­տու­թիւ­նը՝ մեկ­նու­թիւ­նը բազ­մա­պատ­կե­ցէք ձեր ու­նե­ցած մի­լիոն­նե­րուն հետ։

***

Մեր ազ­գը չկոր­ծա­նե­ցաւ՝ տա­ռա­պե­լով, սա­կայն կը վախ­նամ, որ դիւ­րա­կե­ցու­թեամբ քայ­քա­յո­ւի։

***

Նիւ­թա­կան հարս­տու­թիւ­նը կը կո­ղոպ­տո­ւի, ո­րով­հե­տեւ կո­ղո­պուտ է։ Բայց կո­ղո­պուտ ըլ­լա­լէ եւ կո­ղոպ­տե­լի ըլ­լա­լէ ա­ւե­լի՝ սոս­կա­լի ա­ւա­զակ մըն է հարս­տու­թիւ­նը, որ կը կո­ղոպ­տէ իր տի­րոջ հա­մես­տու­թիւ­նը, հանգս­տու­թիւ­նը, հա­ւա­սա­րակշ­ռու­թիւ­նը։ Այս կա­րե­ւոր պատ­ճա­ռով, կ­’ը­սեմ.

- Գ­թա­ցէ՜ք հա­րուստ­նե­րուն։ Նա­յե­ցէ՛ք ու ո­ղոր­մե­ցէ՜ք...

ՆՇԱՆ ՊԷՇԻԿԹԱՇԼԵԱՆ - 1943