­Նոր հա­րուստ մը, բառ առ բառ գրե­թէ, ը­սաւ հայ ու­սու­ցի­չի մը.

- Լ­սե­ցինք, որ գիտ­նա­կան մարդ ես ե­ղեր դուն։ Մե­զի ալ, հան­դերձ ըն­տա­նեօք, քե­զի պէս մէ­կը պէտք է։ Հի­մա նստէ, վա­ռէ սա սի­կա­րան ու մտիկ ը­րէ։ Դա­սեր պի­տի տաս մե­զի։ Մեծ տղուս հա­յե­րէն, թուր­քե­րէն ու ա­լաֆ­րան­կա զուռ­նա պի­տի սոր­վեց­նես։ Հա­յե­րէ­նը բա­րե­կամ­ներս կ­’ու­զեն կոր քի սոր­վի տղաս։ Թու­րե­րէ­նին ինք հա­վէս ու­նի, թուր­քե­րէն քիւ­ֆիւր ը­նե­լը խը­յախ բան է,- կ­’ը­սէ կոր ։

Զուռ­նան ալ ի­րեն ամ­միի աղ­ջիկ­նե­րը կ­’ու­զեն կոր քի սոր­վի, չիւն­քի պաա­զի բի­քիւ­նիք, պաա­զի ալ սիւրբ­րիզ բար­թի կ­’ը­նեն կոր, էյ­լէն­ճէի հա­մար։ Ա­նոր աս­չափ։ Պզ­տիկ տղուս պի­տի սոր­վեց­նես հա­յե­րէն ու ման­տո­լին եւ սո­ւինկ։ Կը խեն­թե­նայ կոր սո­ւին­կի հա­մար։ Աղջ­կանս ալ կը սոր­վեց­նես ա­լաֆ­րան­կա գրող­նե­րուն ա­նուն­նե­րը ու դաշ­նակ։ Քիչ մըն ալ թուր­քե­րէն սոր­վե­ցուր քի ի­րեն քիւ­ֆիւր-քեա­ֆիր ը­նեմ նէ հասկ­նայ։ Մա­տա­մին ալ սոր­վե­ցուր սա­լո­նի մէջ ե­րե­րալ, ճա­շել, խօ­սիլ։ Ին­ծի ալ՝ հա­շիւ, քէ­մէն­չէ, պռիճ ու բո­քէր։ Ազ­նո­ւա­կան­նե­րը խու­մար­պազ կ­’ըլ­լան ե­ղեր, եսլ ալ գի­տէի քի ա­յաք թա­քը­մին է քի խու­մար­պազ կ­’ըլ­լայ։ Ա­սոնց­մէ զատ, մե­զի եր­կու հատ դաշ­նակ պի­տի գնես, ամ­մա մէկ դաշ­նա­կը Պէ­յի­թո­վէն զար­նե­լու է, մէ­կալ դաշ­նակն ալ Շո­բէն։ Ութ­սուն հա­րիւր հատ ալ հաստ, կա­շիով գիրք։ Ան­կէ ետ­քը, զուռ­նա, ման­տո­լին, քէ­մէն­չէ։ Հիւր ու­նե­նանք նէ մու­զի­քա­յի խումբ կ­’ըլ­լանք։ Մեր ըն­տա­նի­քին հա­մար ալ մառշ մը կը գրես։ Ի՞նչ ը­սիր...

Ու­սու­ցի­չը կը պա­տաս­խա­նէ.

- Ես ո՛չ Կա­լը­րի Լա­ֆա­յէթ եմ, ո՛չ ալ Պոն Մար­շէ...

- Ու­զածս Պոն Մար­շէ չէ... կ­’ու­զես նէ մար­շէ նո­ւար... Փա­րա­յով չէ՞ մի, ա­մէն բան, աղ­բար... խօսքդ փա­րա­յին կ­’անց­նի...

Այս նոր հա­րուս­տը իր կի­նը վե­րա­ծած էր գո­հա­րա­վա­ճա­ռա­տան մը ցու­ցա­փեղ­կին։ Չէր մոռ­ցած նե­րա ա­կանջ­նե­րէն կա­խե­լու եր­կար ու ոս­կի օ­ղեր, ծանր ա­դա­մանդ­նե­րով դրո­ւա­գո­ւած։ Իւ­րա­քան­չիւր օ­ղը կը կշռէր, ան­տա­րա­կոյս, քա­նի մը քաշ։ Օ­ղե­րուն տա­րա­պայ­ման ծան­րու­թե­նէն՝ հէք տի­կի­նին ա­կանջ­նե­րը տե­ղէն ե­լան։ Կի­նը կորսն­ցուց իր լսո­ղու­թիւ­նը։ Ու ներ­կա­յիս կը մե­ղադ­րո­ւի ա­մէ­նէն, որ իր ա­մուս­նոյն խօս­քը ա՛լ չի լսեր։

Այս նոր հա­րուս­տը իր աղ­ջի­կը ը­րած էր մուշ­տա­կի բեռ­նա­կիր։ Աղ­ջի­կը իր գլխուն, ու­սե­րուն, կռնա­կին ու մարմ­նոյն վրայ այդ ան­տա­նե­լի մուշ­տա­կա­բե­ռը մի­նա­կը տա­նիլ չկրցաւ։ Իր ծո­ցը ա­ռաւ պնդա­կազմ ֆրան­սա­ցի մը, որ­պէս­զի օգ­նէ ի­րեն՝ վերց­նե­լու հա­մար իր վրա­յէն մուշ­տակ­նե­րը։ Ֆ­րան­սա­ցին խիստ հա­ճո­յա­կա­տար էր։ Ոչ միայն մուշ­տակ­նե­րը ա­ռաւ վրա­յէն, հա­գուստ­նե­րը, ներք­նազ­գեստ­ներն ալ հա­նեց ու լաւ մը օ­րիոր­դը թե­թեւ­ցո՜ւց, թե­թեւ­ցո՜ւց...

Մեծ տղան ու­սում­նա­կան դուրս ե­կաւ։ Շու­տով լե­զո­ւա­գէտ ե­ղաւ։ Սի­րա­հար ձե­ւա­նա­լով՝ հրէու­հիէ մը սոր­վե­ցաւ գեր­մա­նե­րէն, հա­յու­հիէ մը սոր­վե­ցաւ թրքե­րէն, իսկ ֆրան­սու­հիէ մըն ալ սոր­վե­ցաւ ար­կօ խօ­սիլ։ Չկր­ցաւ գտնել թրքու­հի մըն ալ, որ հա­յե­րէն սոր­վի։

Պզ­տիկ տղան, դեռ տաս­նեւ­հինգ տա­րե­կան, ա­կա­դե­մա­կան ե­ղաւ, խա­ղի ա­կա­դէ­մի մը յա­ճա­խե­լով։ Ա­տեն մը ետ­քը յայ­տա­րա­րեց.

- Ես գտայ իմ վո­քա­սիոնս (կո­չումս)։ Իմ վո­քա­սիոնս է սո­ւինկ պա­րել։

Յա­ճախ, զա­նա­զան վայ­րե­րու մէջ, պա­տա­հե­ցայ այս պա­տո­ւա­կան ըն­տա­նի­քին պա­տո­ւա­կան հայր՝ նոր հա­րուս­տին։ Ա­նոր առ­ջեւ կը խո­նար­հէին ե՛ւ պեր­ճա­պաշտ կի­ներ, ե՛ւ ի­մաս­տա­սէր մտա­ւո­րա­կան­ներ, նոյ­նիսկ աս­տո­ւա­ծա­պաշտ­ներ։ Կի­րա­կի օր մը, տե­սայ որ ե­կե­ղե­ցիին դա­սին մէջ կանգ­նե­ցու­ցեր էին զին­քը։ Բ­նաւ պի­տի չզար­մա­նամ ե­թէ, օր մը, հա­նեն խո­րան։ Հար­կաւ օր մըն ալ Յի­սու­սը կը հա­նեն խա­չէն ու նոր հա­րուս­տը կը բարձ­րաց­նեն խա­չին վրայ։

***

Նոր հա­րուստ­նե­րէն շա­տե­րը կրցան, դրա­մին զօ­րու­թիւ­նով, գրե­թէ ա­մէն բան փո­խել,- տուն, շրջա­նակ, կա­րա­սի, հա­գուստ, ու­տե­լիք, խմե­լիք, կին, հո­մա­նու­հի, զա­ւակ, գա­ղա­փար, կրօնք, Աս­տո­ւած։

Մէկ բան չկրցան փո­խել. ի­րենց ա­նունն ու մա­նա­ւանդ ի­րենց մակ­դի­րը։ Ա­մէն բան փո­խե­լէ յե­տոյ, մէ­կը ա­նու­նով ու մակ­դի­րով մնաց՝ պա­նան­ճի Մե­լի­տոս, միւ­սը մնաց՝ ճամ­ճի Ար­թա­քի, ու­րիշ մը մնաց՝ պա­ղըր­սախ­ճի Մա­նուկ, չոր­րորդ մը՝ չո­րապ­ճի Խո­րէն, հին­գե­րորդ մը՝ պա­խալ Ան­տոն, վե­ցե­րորդ մը՝ պոշ կէ­զէն Ժի­րայր եւն.։

Ներ­կա­յին մէջ ա­մէն բան կա­րե­լի է փո­խել կամ սրբագ­րել, ա­պա­գա­յին մէջ նոյն­պէս, միայն ան­ցեա­լը ան­փո­փո­խե­լի է։ Եւ ա­նունն ու մակ­դի­րը, որ ան­ցեա­լէն կու­գան՝ անսր­բագ­րե­լի կը մնան, բո­լոր ժա­մա­նակ­նե­րուն հա­մար։

Սա ալ ը­սենք, որ այդ մակ­դիր­նե­րը մեր կող­մէ չէ, որ կ­’ար­հա­մար­հո­ւին, այլ ի­րենց տէ­րե­րուն կող­մէ։ Ա­նոնց­մէ մէ­կը, օր մը, մտեր­մա­բար, ը­սաւ ին­ծի.

- Հինգ մի­լիոն՝ սի­րով կը յանձ­նէի այն հրա­շա­գոր­ծին որ կա­րե­նար մար­դոց յի­շո­ղու­թեան մէ­ջէն ջնջել ա­նուն-մակ­դիրս.- Ձիու գող Միհ­րա­նը...։

***

Նոր հա­րուստ մը իր տա­սը մատ­նե­րուն ան­ցու­ցած էր տաս­նեւ­չորս մա­տա­նի։ Կար­ծես իր ձեռ­քե­րը ոս­կի սանտ­րող ոս­կո­րէ սանտ­րեր ըլ­լա­յին։ Մա­նա­ւանդ իր աջ մատ­նե­մա­տին վրայ զե­տե­ղած էր «աս­պե­տա­կան» մա­տա­նի մը որ, ան­կաս­կած, կը կշռէր, քա­նի մը քի­լօ։ Իր կա­թո­ղի­կո­սա­կան, իր կայ­սե­րա­կան մատ­նե­րը սկսած էր խաղց­նել, խօ­սած ա­տեն։ Իր մա­տը ա­մէն խնդրի ու ա­մէն գոր­ծի մէջ էր։ Օր մըն ալ ի­մա­ցանք, որ ա­մէն բա­նի մէջ մտնող իր մա­տը՝ բան­տի մէջ ալ մտեր է։

Ա­տեն մը ետ­քը, բան­տէն ե­լաւ՝ իր գոր­ծե­րուն մէջ ա­ւե­լի կա­տա­րե­լա­գոր­ծո­ւած։

Ը­սաւ.

- Ոչ մէկ վնաս ու­նե­ցայ բանտ մտնե­լով, ընդ­հա­կա­ռա­կը շա­հե­ցայ, ո­րով­հե­տեւ ա­հա­գին թի­ւով սեւ շու­կա­ցի­ներ ճանչ­ցայ եւ յա­րա­բե­րու­թիւն հաս­տա­տե­ցի ա­նոնց հետ։

Յա­րա­բե­րու­թիւն­ներ հաս­տա­տած էր նաեւ ճեր­մակ շու­կա­ցու­հի­նե­րու հետ։

Կի­նը, ան­գամ մը, կ­’ը­սէ իր ա­մուս­նոյն.

- Հա­րուստ ըլ­լա­լէդ ի վեր, ա՛լ ինձ­մով բնաւ զբա­ղած չու­նիս... ի՜նչ նիւ­թա­պաշտ ես ե­ղեր...

Ա­մու­սի­նը կը պա­տաս­խա­նէ.

- Կ’ու­զէիր, որ քե՞զ պաշ­տեմ միշտ... Այն ա­տեն նիւ­թա­պաշտ պի­տի չըլ­լա­յի՞... Կար­ծես թէ դուն նիւթ չես... Դուն ալ նիւթ ես, մի­նակ ա՛լ ան­մար­սե­լի տե­սա­կէն...

Ու ա­մու­սի­նը շա­րու­նա­կեց գործ ու­նե­նալ փայ­լուն, փա­փուկ, մար­սո­ղա­կան նիւ­թե­րու հետ։

Կի­նը ինք­զին­քը կը մխի­թա­րէր, ան­դա­դար գո­հա­րե­ղէն­ներ գնե­լով ու հա­ւա­քա­ծոյ մը կազ­մե­լով։ Օր մը, կ­’ը­սէ իր ոչ-հա­րուստ մէկ ըն­կե­րու­հիին.

- Ա՜խ, Զա­պէլս, ա­ղօթք ը­րէ, որ պա­տե­րազ­մը վեր­ջա­նայ...

Ըն­կե­րու­հին կ­’ը­սէ.

- Ին­չո՞ւ կ­’ու­զես, որ վեր­ջա­նայ պա­տե­րազ­մը։

- Որ­պէս­զի Պո­լիս եր­թամ եւ ըն­կե­րու­հի­նե­րուս ցոյց տամ գո­հա­րե­ղէն­ներս։ Տես­նան, որ ի՜նչ­քան եր­ջա­նիկ եմ։

Գո­հա­րե­ղէն­նե­րէն յե­տոյ սկսաւ գնել մուշ­տակ­նե՜ր, մուշ­տակ­նե՜ր...։ Մուշ­տակ՝ սե­նեա­կին պա­տե­րուն վրայ, մուշ­տակ՝ վեր­մա­կին վրայ, մուշ­տակ՝ շու­նին, մուշ­տակ՝ կա­տո­ւին, մուշ­տակ, ե­թէ կա­րե­լի ըլ­լար, տու­նին ե­րե­սը ու տա­նի­քին վրայ։ Իսկ ին­քը կոր­սո­ւած էր, բո­լո­րո­վին կոր­սո­ւած մուշ­տակ­նե­րու մէջ։ Գա­րուն, ա­մառ, ա­շուն, ձմեռ չբաժ­նո­ւե­ցան իր­մէ մուշ­տակ­նե­րը։

Իր սրտին ու նոր սի­րոյն աս­տի­ճա­նը ե­լեր է քա­ռա­սու­նը­մէ­կի։ Օր մըն ալ, երբ սի­րա­հա­րին հա­մար հա­ներ է մուշտա­նե­րը, պաղ է ա­ռեր, թո­քա­տապ ու­նե­ցեր ու մե­ռեր։

Հան­գի՜ստ իր գո­հա­րե­ղէն­նե­րուն ու մուշ­տակ­նե­րուն։

Դառ­նա­լով ա­մուս­նոյն՝ ը­սենք, որ ան հետզ­հե­տէ ա­ւե­լի հարս­տա­ցաւ։ Օր մը, եր­կու բա­րե­կամ­ներ այդ նոր հա­րուս­տին մա­սին կը խօ­սէին, վի­ճա­բա­նե­լով։ Մին կ­’ը­սէր.

- Կը պնդեմ ը­սա­ծիս վրայ, քա­նի հարս­տա­ցաւ այն­քան կծծի դար­ձաւ։

- Ա­մէն թե­րու­թիւն կրնաս վե­րագ­րել ի­րեն, սա­կայն, ո՛չ այդ մէ­կը։ Ծայ­րա­գոյն աս­տի­ճա­նի շռայլ մը դար­ձած է։ Շա­բաթ մը ա­ռաջ, ճա­շա­րա­նին մէջ, իր ե­րեք սի­րու­հի­նե­րուն եւ քա­նի մը բա­րե­կամ­նե­րուն ներ­կա­յու­թեան՝ հինգ-հա­զար­նոց մը այ­րե­լով, վա­ռեց բո­լո­րին սի­կա­րէթ­նե­րը։ Ը­սածս փաստ է։

- Ես միշտ կը պնդեմ ը­սա­ծիս վրայ։ Ա­միս մը ա­ռաջ, ծե­րու­նի մտա­ւո­րա­կա­նի մը հինգ հա­րիւր ֆրանք տալ մեր­ժեց։ Իմ ը­սածս ալ փաստ է։

Եր­րորդ մը, մի­ջամ­տե­լով, ը­սաւ.

- Զուր տե­ղը մի՛ վի­ճա­բա­նիք։ Եր­կուքդ ալ ի­րա­ւունք ու­նիք։ Խնդ­րոյ ա­ռար­կայ ա­րա­րա­ծը շռայլ ալ է, կծծի ալ է, մեր շատ մը հին ու նոր հա­րուստ­նե­րուն պէս։ Շ­ռայլ է իր ան­ձին, իր հա­ճոյ­քին, իր հո­մա­նու­հի­նե­րուն, իր փառ­քին ու քմայ­քին հա­մար։ Կծ­ծի է մի­միայն ու­րիշ­նե­րուն հա­մար։ Մեր հա­րուստ­նե­րը վի­ճա­կա­հա­նու­թեան մեծ պար­գե­ւը շա­հած գնչու­նե­րուն կը նմա­նին։ Ա­նոնց մէջ մի՛ փնտռէք ո՛չ մէկ ի­րա­կան մե­ծու­թիւն։ Միայն մէկ մեծ բան ու­նին.- խայ­տա­ռա­կու­թիւ­նը։

ՆՇԱՆ ՊԷՇԻԿԹԱՇԼԵԱՆ 1943
(Բ. մաս)