Դ­ժո­ւար է հրա­ժեշ­տի խօսք գրել մի ան­զու­գա­կան դե­րա­սա­նու­հու, հա­ւա­տա­րիմ ըն­կե­րոջ, ճշմար­տու­թեան հե­տե­ւոր­դի, բիւ­րե­ղեայ անձ­նա­ւո­րու­թեան, խո­րը հո­գու տէր մար­դու՝ Վար­դու­հի Վար­դե­րե­սեա­նի մա­սին:

Իր եր­կա­րա­մեայ բե­մա­կան գոր­ծու­նէու­թեան մա­սին հա­րիւ­րա­ւոր է­ջեր են գրո­ւել, դեռ նոյն­քան էլ կը գրո­ւեն ան­շուշտ, եւ իր բազ­մա­հա­զար երկր­պա­գու­նե­րը, ով­քեր դեռ կեն­դա­նի են, կը շա­րու­նա­կեն կրել այս անկրկ­նե­լի դե­րա­սա­նու­հու ստեղ­ծած կեր­պար­նե­րի հմայ­քը ի­րենց հո­գում:

Մեծ ա­րո­ւես­տա­գէտ­նե­րը եր­բեք չեն մեռ­նում: Ն­րանք միայն հե­ռա­նում են յոգ­նած կամ յան­կար­ծա­կի, մեզ թող­նե­լով ի­րենց բա­ցա­կա­յու­թեան տխուր փաս­տը, սա­կայն նրանք շա­րու­նա­կում են ապ­րել իւ­րա­քան­չիւր հան­դի­սա­տե­սի հո­գում, աչ­քե­րում, ա­կանջ­նե­րում թո­ղած ի­րենց ստեղ­ծած կեր­պար­նե­րի պատ­կե­րով, ձայ­նով, շար­ժում­նե­րով, ի­րենց տո­ւած հո­գե­կան հարս­տու­թիւն­նե­րով:

Ան­կա­րե­լի է մո­ռա­նալ Վար­դու­հու ստեղ­ծած ա­ռա­ջին դե­րը՝ Մար­գա­րի­տը, հայ­ֆիլ­մի «­Պա­տո­ւի հա­մար»ում, նրա աչ­քե­րի խո­րը նա­յո­ւած­քը իր հօր գո­ղու­թեան պա­հին, ո­րը թա­փան­ցում է իւ­րա­քան­չիւր դի­տո­ղի հո­գին ու մնում այն­տեղ:

Սա­րո­յեա­նի «Իմ Սիր­տը Լեռ­նե­րում է» ներ­կա­յաց­ման մէջ Ջո­նիի ան­զու­գա­կան կեր­պա­րը, նրա կեր­պա­րա­նա­փո­խու­թիւ­նը կա­նա­ցի Վար­դու­հուց-պա­տա­նի Ջո­նին, որն իր գլըխ­կոն­ծի­նե­րով, սու­լել սո­վո­րե­լու իր փոր­ձե­րով, իր շար­ժում­նե­րով, հպարտ քայ­լե­լով ու ձայ­նա­փո­խու­թեամբ, պա­տա­նու յափշ­տա­կու­թեամբ աշ­խարհն ու մարդ­կանց ճա­նա­չե­լու ան­մի­ջա­կան ձգտու­մով ոչ միայն բարձ­րա­գոյն տեղ գրա­ւեց ազ­գա­յին թա­տե­րա­յին պատ­մու­թեան մէջ, այ­լեւ դա­ջո­ւեց ու մնաց իւ­րա­քան­չիւր հան­դի­սա­տե­սի հո­գում ու աչ­քե­րում, նրա ուն­կե­րում թող­նե­լով պա­տա­նու իր ա­ռոյգ ու հա­ճե­լի ձայ­նը:

Ն­պա­րա­վա­ճառ պրն.­Կո­սա­կից հաց խնդրե­լուց ա­ռաջ նրա հա­մով, խո­րա­մանկ հարց ու փոր­ձը Չի­նաս­տա­նից սկսած մին­չեւ ըն­տա­նի­քի ան­դամ­նե­րի որ­պի­սու­թեամբ հե­տաքրք­րո­ւե­լը: Կամ խա­ղո­ղի գո­ղու­թիւ­նից յե­տոյ հօ­րը իր վա­խե­ցած հար­ցու­մը՝ «­Սա գո­ղու­թի՞ւն է, պա­պա»:

Սա­րո­յեա­նի թա­տեր­գու­թեան մէջ ոչ-կենտ­րո­նա­կան դե­րը՝ Ջո­նին, Վար­դե­րե­սեա­նը դարձ­րեց թա­տեր­գու­թեան հիմ­նա­քա­րը: Պա­տա­նի Ջո­նիի խո­ցո­ւած սրտով ար­տա­բե­րո­ւող խօս­քե­րը՝ «Ես ոչ մէ­կի ա­նու­նը չեմ տա­լիս, պա­պա, բայց ինչ-որ մի տեղ մի բան սխալ է»,- դարձ­րեց հնչող ճշմար­տու­թիւն: Ան­կա­րե­լի է ոչ միայն մո­ռա­նալ, այլ չսի­րել, չկա­պո­ւել ու հո­գում չպա­հե՛լ Ջո­նի-­Վար­դե­րե­սեա­նի կեր­պա­րը: Իւ­րա­քան­չիւր շար­ժումն ու ար­տա­յայ­տու­թիւ­նը այն­քան բնա­կան, ան­մի­ջա­կան, ոչ մէկ չա­փա­զան­ցու­թիւն, ոչ մէկ կեղծ ե­լե­ւէջ, հան­դի­սա­տե­սին գրա­ւե­լու ոչ մէկ է­ժա­նա­գին մի­ջոց:

Սա՛ է մեծ ա­րո­ւես­տա­գէ­տի տար­բե­րու­թիւ­նը, երբ բե­մում ան­մի­ջա­կա­նօ­րէն հան­դի­սա­տե­սի աչ­քի ա­ռաջ ստեղ­ծում, քան­դա­կում ու շնչա­ւոր­ւում է մի կեր­պար, մի էու­թիւն միս ու ա­րիւն դար­ձած, ո­րին հան­դի­սա­տե­սը այդ պա­հին է ճա­նա­չում:

Վար­դեր­սեա­նի ստեղ­ծած ան­զու­գա­կան կեր­պար­նե­րի շար­քը այն­քան շատ ու բազ­մա­զան է, այն­քան կա­տա­րեալ, որ ան­կա­րե­լի է բո­լո­րին ա­ռան­ձին-ա­ռան­ձին յի­շա­տա­կել այս պա­հին: Միայն պի­տի ա­ւե­լաց­նեմ, որ Վար­դե­րե­սեա­նի ստեղ­ծած իւ­րա­քան­չիւր կեր­պար մնա­յուն տեղ ու­նեն ի­րենց բա­ցա­յայտ­ման տա­րո­ղու­թեամբ հայ բե­մա­կան ա­րո­ւես­տում:

Ես Վար­դե­րե­սեա­նի հետ ծա­նօ­թա­ցայ, երբ նոր էի սկսել իմ բե­մա­կան գոր­ծու­նէու­թիւ­նը: Եր­կուսս էլ ա­րեւմը­տա­հայ լի­նե­լով, ան­մի­ջա­պէս կա­պո­ւե­ցինք, ո­րով­հե­տեւ խտրա­կա­նու­թիւ­նը տե­ղա­ցու եւ ա­րեւմ­տա­հա­յի բա­ցար­ձակ էր այդ տա­րի­նե­րին, թէեւ Վար­դու­հին իր ճա­նա­պար­հը ար­դէն հար­թել էր, իսկ ես նոր էի սկսել: Մեր հան­դի­պում­նե­րում միշտ ա­րեւմ­տա­հա­յե­րէն էինք խօ­սում, ան­տե­սե­լով մեր շրջա­պա­տի դի­տո­ղու­թիւն­նե­րը, կամ ան­ցան­կա­լի ակ­նարկ­նե­րը:

Մեր հան­դի­պում­նե­րը ռա­դիո­յում, հե­ռու­սա­տե­սու­թիւ­նում կամ ո­րեւէ այլ տեղ ջերմ ու յի­շար­ժան են: Ան­կա­րե­լի էր Վար­դու­հուն ճա­նա­չել ու չկապուել ի­րեն, ան­կա­րե­լի էր աշ­խա­տել իր հետ ու չսո­վո­րել ի­րե­նից, չհիա­նալ իր լրջու­թեան, ճշմար­տա­խօ­սու­թեան, իր կեան­քայ­նու­թեան եւ իր աշ­խա­տա­սի­րու­թեան վրայ: Ա­մե­նա­փոքր դերն ան­գամ, ո­րը կա­րող էր աչ­քե­րը փակ, ան­մի­ջա­պէս խա­ղալ, փոր­ձում էր ա­մե­նայն լրջու­թեամբ, բո­լո­րի հետ ժա­մե­րով փոր­ձե­րի գա­լով:

Անժխ­տե­լի փաստ է, որ այդ սե­րուն­դը, ո­րը տա­ղան­դա­ւոր­նե­րի մի ամ­բողջ հա­ւա­քա­ծու էր, աշ­խա­տան­քա­յին զար­մա­նա­լի կար­գա­պա­հու­թիւն ու­նէին, ո­րը ցա­ւօք բա­ցա­յայ­տօ­րէն պա­կա­սում է այ­սօ­րո­ւայ սե­րուն­դին:

Վար­դու­հին նաեւ ան­կեղծ բա­րե­կամ էր, ո­րը ազ­դե­ցու­թիւն­նե­րով բա­րե­կա­մու­թիւն չէր ա­ւար­տում:

Դ­ժո­ւար աս­պա­րէզ է բե­մա­կան ա­րուես­տը եւ մտնել այն­տեղ ու էու­թեամբ ան­բա­սիր մնալ, քչե­րին է յա­ջող­ւում: Վար­դե­րե­սեա­նը ա­րեւմ­տա­հա­յի իր դաս­տիա­րա­կու­թեամբ, իր խառ­նո­ւած­քով, մնաց բո­լո­րից տար­բեր, մնաց ի­րա­պէս մեծ ստեղ­ծա­գոր­ծող ու բո­լո­րին սի­րե­լի:

Ես վեր­ջին ան­գամ ի­րեն հան­դի­պե­ցի հինգ տա­րի ա­ռաջ իր թոռ­նու­հու հետ, ո­րը իր կրկնօ­րի­նա­կը լի­նէր կար­ծես: Մենք նոյն ջեր­մու­թեամբ շա­րու­նա­կե­ցինք մեր խօ­սակ­ցու­թիւ­նը, կար­ծես տա­րի­նե­րը չէին բա­ժա­նել մեզ: Նոյն հմա­յիչ Վար­դու­հին էր, հա­րա­զատ, ան­կեղծ ու ինչ­պէս միշտ կեան­քով լի, թէեւ տա­րի­ներ էին կու­տա­կո­ւել մեր բա­ժա­նու­մից յե­տոյ: Ժա­մա­նա­կի քչու­թեան ափ­սո­սան­քով բա­ժա­նո­ւե­ցինք՝ յա­ջորդ ան­գամ ա­ւե­լի եր­կար տե­սակ­ցու­թեան խոս­տու­մով: Եր­կուսս էլ այն­քան ո­գե­ւո­րո­ւած էինք, որ եր­բեք չմտա­ծե­ցինք, որ դա կա­րող է մեր վեր­ջին հան­դի­պու­մը լի­նել:

Սի­րե­լի Վար­դու­հի, իմ բա­րե­կամ եւ պաշ­տե­լի դե­րա­սա­նու­հի, հպարտ եմ, որ ճա­նա­չել եմ քեզ, կի­սո­ւել քեզ հետ իմ սրտի զե­ղում­նե­րը, որ խա­ղա­ցել եմ քեզ հետ, հա­մերգ­նե­րի մաս­նակ­ցել քեզ հետ, որ ծա­ռա­յել եմ նոյն հայ ա­րո­ւես­տին, ո­րի զարդն ես ե­ղել դու:

Այ­սօր դու բա­ցա­կայ ես ֆի­զի­քա­պէս, սա­կայն մնա­լու ես հայ բե­մի լե­գեն­դար Ջո­նին եւ Մար­գա­րի­տը, Ք­լե­րը, Ա­նու­շը, Իշ­խա­նու­հին, եւ տաս­նեակ այլ դե­րեր, ո­րոնք քան­դա­կո­ւած մնա­լու են հայ բե­մա­կան ա­րո­ւես­տի պատ­մու­թեան եւ բո­լոր նրանց հո­գում ու յի­շո­ղու­թեան մէջ, ով­քեր եր­ջան­կու­թիւնն ու բախ­տը ու­նե­ցան քո հան­դի­սա­տե­սը լի­նե­լու:

Իսկ նրանք, ով­քեր ճա­նա­չել են քեզ եւ վա­յե­լել քո բա­րե­կա­մու­թիւ­նը՝ քո կո­րուս­տը սգա­լով հան­դերձ, եր­ջա­նիկ են քո թո­ղած ան­մո­ռաց յի­շա­տակ­նե­րով:

Դու Ռու­մի­նիա­յից ե­կար քո հայ­րե­նի­քը՝ զար­դա­րե­լու հայ բե­մը եւ դառ­նա­լու նրա նշա­նա­ւոր, ան­մո­ռաց աստ­ղը:

Այ­սօր հայ հան­դի­սա­տե­սը խո­րը ե­րախ­տա­գի­տու­թեամբ է ճա­նա­պար­հում քեզ դէ­պի յա­ւեր­ժու­թիւն, եւ շնոր­հա­կալ է, որ հարս­տաց­րիր ի­րեն քո տա­ղան­դով, քո մարդ­կա­յին ար­ժա­նիք­նե­րով, որ անմ­նա­ցորդ ծա­ռա­յե­ցիր հայ բե­մին:

Դոկտ. ՄԱՐԻ-ՌՈԶ ԱԲՈՒՍԷՖԵԱՆ

Սան Ֆ­րան­սիս­կօ