ՕՐՀԱՍԱԿԱՆ ՓՈՐՁԱՌՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ ՇՐՋԱՆ - 1910-1920

1910 ին, ­Միա­ցեալ ­Նա­հանգ­նե­րու ­Պոս­թըն քա­ղա­քին մէջ, Է. Ակ­նու­նիի ջան­քե­րով, կը հիմ­նո­ւի ­Հայ Օգ­նու­թեան ­Միու­թիւ­նը (Հ.Օ.Մ.), որ ժա­մա­նա­կի ըն­ թաց­քին դար­ձաւ հայ կեան­քի մե­ծա­գոյն կա­նա­ցի կազ­մա­կեր­պու­թիւ­նը, իբ­րեւ դրօ­շա­կի­րը ­Դաշ­նակ­ցու­թեան բա­րե­սի­րա­կան գոր­ծու­նէու­թեան:
1912ին, ­Դաշ­նակ­ցու­թիւ­նը վերջ­նա­կա­նա­պէս իր կա­պե­րը կը խզէ Իթ­թի­հա­տա­կան­նե­րուն հետ:
Հ.Յ.Դ. ար­տա­սահ­մա­նեան քա­րոզ­չու­թեան շնոր­հիւ, մեծ տէ­րու­թիւն­նե­րը կը բարձ­րաց­նեն ­Հայ­կա­կան ­Բա­րե­նո­րո­գում­նե­րու հար­ցը: ­Հա­յաս­տան կը ղրկո­ւին եր­կու եւ­րո­պա­ցի քննիչ­ներ, սա­կայն Ա. Աշ­խար­հա­մար­տի բռնկու­մը պատ­ճառ կը դառ­նայ, որ այս գոր­ծը իր սաղ­մին մէջ մա­հա­նայ:
1914 ­Յու­լիս-Օ­գոս­տոս ա­միս­նե­րուն, ­Կա­րի­նի մէջ տե­ղի կ­­՚ու­նե­նայ Հ.Յ.Դ. 8րդ Ընդ­հա­նուր ժո­ղո­վը, որ կը վե­րա­հաս­տա­տէ նա­խորդ Ընդ­հա­նուր ժո­ղո­վի այն ո­րո­շու­մը՝ ըստ ո­րուն, պա­տե­րազ­մի պա­րա­գա­յին, իւ­րա­քան­չիւր պե­տու­թեան քա­ղա­քա­ցի պէտք է կա­տա­րէ քա­ղա­քա­ցիա­կան իր պար­տա­ւո­րու­թիւն­նե­րը իր պե­տու­թեան նկատ­մամբ:
1914ին, ռու­սա­կան բա­նա­կին զու­գա­հեռ հայ կա­մա­ւո­րա­կան գուն­դե­րու կազ­մու­թեան գոր­ծըն­թա­ցին մէջ գլխա­ւոր ներդ­րու­մը կը կա­տա­րէ ­Դաշ­նակ­ցու­թիւ­նը եւ կը ղե­կա­վա­րէ կա­մա­ւո­րա­կան այս շար­ժու­մը:
1915ի Ե­ղեռ­նին, թրքա­կան ջար­դե­րուն զոհ կ­­՚եր­թայ ­Դաշ­նակ­ցու­թեան Ա­րեւմ­տա­հա­յաս­տա­նի  մտա­ւո­րա­կա­նու­թեան ու ղե­կա­վա­րու­թեան, ինչ­պէս նաեւ մար­տա­կան սե­րուն­դին կա­րե­ւոր մէկ հա­տո­ւա­ծը, որ մին­չեւ վերջ մնաց պատ­նէ­շի վրայ եւ բաժ­նեց սե­փա­կան ժո­ղո­վուր­դին ճա­կա­տա­գի­րը: 
1918ին, ռու­սա­կան զօր­քե­րու նա­հան­ջէն ետք, թրքա­կան յա­ռա­ջա­ցող զօր­քե­րուն դէմ ա­ռան­ձին մնա­ցած հայ ժո­ղո­վուր­դի ու­ժե­րը կը կազ­մա­կեր­պէ եւ մար­տի կը մղէ ­Դաշ­նակ­ցու­թիւ­նը, ղե­կա­վա­րու­թեամբ Ա­րամ ­Մա­նու­կեա­նի: Ա­րիւ­նա­հեղ եւ օր­հա­սա­կան ճա­կա­տում­նե­րէ ետք թրքա­կան զօր­քը պար­տու­թեան կը մատ­նո­ւի: ­Մա­յիս 28ին կը հռչա­կո­ւի ­Հա­յաս­տա­նի ան­կա­խու­թիւ­նը: Ան­կա­խու­թեան եր­կա­մեայ շրջա­նին, հի­մը կը դրո­ւի հան­րա­պե­տու­թեան պե­տա­կան կա­ռոյց­նե­րուն: 
1918ի ­Նո­յեմ­բեր 1ին, դաշ­նակ­ցա­կան ըն­տա­նի­քի զա­ւակ­նե­րուն կող­մէ ­Պոլ­սոյ մէջ հի­մը կը դրո­ւի ­Հայ ­Մարմ­նակր­թա­կան Ընդ­հա­նուր ­Միու­թեան (Հ.Մ.Ը.Մ.), որ հե­տա­գա­յին պի­տի դառ­նար սփիւռ­քա­հա­յու­թեան մար­զա­կան ա­մէ­նէն ժո­ղովրդա­կան կազ­մա­կեր­պու­թիւն­նե­րէն մէ­կը, իր գոր­ծու­նէու­թեամբ սա­տա­րե­լով ամ­բողջ սե­րունդ­նե­րու հա­յե­ցի դաս­տիա­րակ­ման գոր­ծին:

1920ի ­Դեկ­տեմ­բեր 2ին, թրքա­կան մուր­ճին եւ ռու­սա­կան սա­լին մի­ջեւ մնա­ցած ­Հա­յաս­տա­նը փրկե­լու նա­խան­ձախըն­դիր, ­Դաշ­նակ­ցու­թիւ­նը կը նա­խընտ­րէ կա­ռա­վա­րու­թիւ­նը փո­խան­ցել խորհըր­դա­յին իշ­խա­նու­թիւն­նե­րուն: 

ՏԱՐԱԳՐՈՒԹԵԱՆ ԱՌԱՋԻՆ ՀԱՆԳՐՈՒԱՆ 1920-1930 

1921 ի ­Փետ­րո­ւար 18ին, ­Հա­յաս­տա­նի մէջ կը պայ­թի ­Փետ­րո­ւա­րեան ժո­ղովր­դա­յին ապըս­տամ­բու­թիւ­նը, ընդ­դէմ հա­մայ­նա­վար բռնա­կա­լու­թեան: ­Դաշ­նակ­ցու­թեան ղե­կա­վա­րու­թեամբ, ապս­տամ­բու­թեան յա­ջոր­դող 40 օ­րե­րուն, կը կազ­մո­ւի «­­Հայ­րե­նի­քի Փր­կու­թեան ­Կո­մի­տէ»ն: ­Յա­մառ կռիւ­նե­րէ ետք, Ապ­րիլ 2ին, դաշ­նակ­ցա­կան ու­ժե­րը կը լքեն Ե­րե­ւա­նը եւ շուրջ 12 հա­զար հո­գի, ­Զան­գե­զու­րի վրա­յով, կ­­՚անց­նի ­Պարս­կաս­տան: 
1921 ­Յու­լիս 10ին, կը պար­տո­ւի ­Հա­յաս­տա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թեան վեր­ջին ամ­րո­ցը՝ ­Լեռ­նա­հա­յաս­տա­նը: ­Գա­րե­գին Նժ­դե­հի ա­ռաջ­նոր­դու­թեամբ՝ ­Դաշ­նակ­ցու­թեան ու­ժե­րը, մտա­ւո­րա­կա­նու­թիւնն ու կա­ռա­վա­րու­թեան ու­ժե­րը կ­­՚անց­նին ­Պարս­կաս­տան:
1921-1925ին, ­Դաշ­նակ­ցու­թիւ­նը ան­ցաւ ­Պուք­րէ­շի եւ ­Վիեն­նա­յի խորհր­դա­ժո­ղով­նե­րէն՝ հաս­նե­լու հա­մար 1924ի ­Դեկ­տեմ­բե­րէն 1925ի ­Յու­նո­ւար ­Փա­րի­զի մէջ գու­մա­րո­ւած 10րդ Ընդ­հա­նուր ժո­ղո­վին, մինչ այդ, ի մի­ջի այ­լոց, կազ­մա­կեր­պե­լով ­Հա­յոց ­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան պա­տաս­խա­նա­տու թուրք ղե­կա­վար­նե­րու պա­տու­հա­սումն ու ա­հա­բե­կու­մը: ­Փա­րի­զի Ընդ­հա­նուր ժո­ղո­վին կը ձե­ւա­ւո­րո­ւի ­Դաշ­նակ­ցու­թեան սփիւռ­քեան գոր­ծու­նէու­թեան նա­խա­գի­ծը:
1928 ­Մա­յիս 28ին, Ե­գիպ­տո­սի մէջ, ­Դաշ­նակ­ցու­թեան ղե­կա­վար գոր­ծիչ­նե­րու նա­խա­ձեռ­նու­թեամբ կը հիմ­նո­ւի ­Հայ Կր­թա­կան եւ Հ­րա­տա­րակ­չա­կան ­Հա­մազ­գա­յին ըն­կե­րու­թիւ­նը, որ մեծ դեր ու­նե­ցաւ ­Դաշ­նակ­ցու­թեան շուն­չով սնած ամ­բողջ սե­րունդ­նե­րու կազ­մա­ւոր­ման գոր­ծին մէջ:
­­Դաշ­նակ­ցու­թեան ­Հա­յաս­տա­նի մայր կազ­մա­կեր­պու­թիւ­նը մին­չեւ 1928 (եւ տա­կա­ւին ցրո­ւած վի­ճա­կի մէջ մին­չեւ 1933) շա­րու­նա­կեց իր գո­յու­թիւ­նը:

ՍՓԻՒՌՔԻ ԳԱՂՈՒԹՆԵՐՈՒ ԱՄՐԱԳՐՄԱՆ ՇՐՋԱՆ 1930-1940

1933ի ­Փետ­րո­ւար-­­Մարտ ա­միս­նե­րուն, ­Փա­րի­զի մէջ գու­մա­րո­ւած Հ.Յ.Դ. 12րդ Ընդ­հա­նուր ժո­ղո­վին, կ­­՚որ­դեգ­րո­ւի այն ռազ­մա­վա­րա­կան ու­ղե­գի­ծը, որ ­Միա­ցեալ ­Հա­յաս­տա­նի ա­զա­տագ­րու­թեան հա­մար, խորհր­դա­յին լու­ծին դէմ պայ­քա­րե­լու հրա­մա­յա­կա­նը ըն­դու­նե­լով հան­դերձ, կ­՚ո­րո­շէ պայ­քա­րի թա­փը կեդ­րո­նաց­նել ­Թուր­քիոյ դէմ: ­Նաեւ, հայ­րե­նի ժո­ղո­վուր­դի ֆի­զի­քա­կան ա­պա­հո­վու­թեան մտա­հո­գու­թեամբ, կ­­՚ո­րո­շո­ւի դադ­րեցնել հա­յա­ս­տա­նեան գոր­ծու­նէու­թիւ­նը:
1933ի գար­նան, Ընդ­հա­նուր ժո­ղո­վէն ան­մի­ջա­պէս ետք, ժո­ղո­վի ո­րո­շու­մով, ­Գա­րե­գին Նժ­դեհ իբր գոր­ծիչ կը ժա­մա­նէ ­Միա­ցեալ ­Նա­հանգ­ներ եւ նոյն տա­րին իսկ կը հիմ­նէ ­Հայ Ե­րի­տա­սար­դաց ­Դաշ­նակ­ցու­թեան ­Ցե­ղակ­րօն­նե­րու Ուխ­տը:

Ա­մե­րի­կեան ձուլ­ման կաթ­սա­յին դէմ, հա­յա­պահ­պան­ման ազ­դու գա­ղա­փա­րա­խօ­սու­թիւն մը ե­ղաւ Նժ­դե­հի հիմ­նած շար­ժու­մը, որ միա­ժա­մա­նակ հայ ա­զա­տագ­րա­կան շարժ­ման գա­ղա­փա­րա­կան եւ քա­ղա­քա­կան ար­ժէք­նե­րուն հան­դէպ խո­րար­մատ հուն­տեր ցա­նեց ամ­բողջ սե­րունդ­նե­րու մէջ, ո­րոնց շնոր­հիւ կա­րե­լի դար­ձաւ ­Միա­ցեալ ­Նա­հանգ­նե­րու եւ հա­րե­ւան ­Գա­նա­տա­յի ­Դաշ­նակ­ցու­թեան կազ­մա­կեր­պու­թեան պահ­պա­նումն ու ամ­րապըն­դու­մը՝ խորհր­դա­յին հա­կա­դաշ­նակ­ցա­կան պայ­քա­րի տա­րի­նե­րու ըն­թաց­քին:
1925-1935 Հ.Յ.Դ. գոր­ծօն մաս­նակ­ցու­թիւն բե­րաւ թրքա­կան կա­ռա­վա­րու­թեան դէմ քրտա­կան ի­րե­րա­յա­ջորդ ապս­տամ­բու­թիւն­նե­րուն:
1938ի ­Յու­լիս-­­Սեպ­տեմ­բեր ա­միս­նե­րուն, ­Գա­հի­րէի մէջ կը գու­մա­րո­ւի Հ.Յ.Դ. 13րդ Ընդ­հա­նուր ժո­ղո­վը, ուր կ­­՚ո­րո­շո­ւի հայ­րե­նի­քի ա­զա­տագ­րու­թեան պայ­քա­րը հանգ­րո­ւա­նա­յին լու­ծում­նե­րով ի­րա­կա­նաց­նե­լու ռազ­մա­վա­րա­կան սկզբուն­քը:

Բ. ԱՇԽԱՐՀԱՄԱՐՏԻ ՇՐՋԱՆ - 1940-1950 

Երկ­րորդ Աշ­խար­հա­մար­տին, ­Դաշ­նա­կից­նե­րու կող­քին կանգ­նե­լու Հ.Յ.Դ. ­Բիւ­րո­յի պաշ­տօ­նա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թեամբ հան­դերձ, ­Պալ­քա­նեան թե­րակղ­զիին մէջ ­Բիւ­րո­յի ան­դամ Դ­րօ դի­մեց ազ­գա­յին ա­ռու­մով նշա­նա­կա­լից քայ­լի մը՝ ձեռ­նար­կե­լով նա­ցիա­կան ու­ժին հետ ան­հա­տա­կան գոր­ծակ­ցու­թեան մը՝ նպա­տակ ու­նե­նա­լով ոչ միայն շրջա­նի հա­յու­թեան, այ­լեւ, ­Կով­կա­սի վրայ նա­ցիա­կան ար­շա­ւան­քին յա­ջո­ղու­թեան պա­րա­գա­յին՝ նոյ­նինքն ­Հա­յաս­տա­նի ժո­ղո­վուր­դին ֆի­զի­քա­կան ա­պա­հո­վու­թեան պաշտ­պա­նու­թիւ­նը:
1947ի ­Սեպ­տեմ­բեր-­­Հոկ­տեմ­բեր ա­միս­նե­րուն, ­Գա­հի­րէի մէջ կը գու­մա­րո­ւի Հ.Յ.Դ. 14րդ Ընդ­հա­նուր ժո­ղո­վը: Բ. Աշ­խար­հա­մար­տի տա­րի­նե­րուն ի յայտ ե­կած էին քա­ղա­քա­կան հա­կա­սա­կան ուղ­ղու­թիւն­ներ. մէկ կող­մէ կու­սակ­ցու­թիւ­նը պաշ­տօ­նա­պէս կողմ­նո­րո­շո­ւած էր ­Դաշ­նա­կից­նե­րուն ի նպաստ, իսկ միւս կող­մէ, պա­տաս­խա­նա­տու ըն­կեր­ներ ան­հա­տա­կան նա­խա­ձեռ­նու­թեամբ ո­րոշ յա­րա­բե­րու­թիւն­ներ մշա­կած էին ­Գեր­մա­նիոյ հետ՝ ­Հա­յաս­տանն ու հա­յու­թիւ­նը հա­մա­թու­րա­նա­կան վտան­գին դէմ ան­պաշտ­պան չձգե­լու մտա­հո­գու­թեամբ: ­Ժո­ղո­վը կը հաս­տա­տէ, որ դաշ­նակ­ցա­կան ռազ­մա­վա­րու­թեան մէջ ա­ռաջ­նա­հերթ ար­ժէք պէտք է տալ հայ ժո­ղո­վուր­դի ֆի­զի­քա­կան ա­պա­հո­վու­թեան նկա­տա­ռում­նե­րուն:

ՊԱՂ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ ՇՐՋԱՆ - 1950-1960

1955 ի Ապ­րիլ-­­Մա­յիս ա­միս­նե­րուն, ­Գա­հի­րէի մէջ կը գու­մա­րո­ւի Հ.Յ.Դ. 16րդ Ընդ­հա­նուր ժո­ղո­վը, որ կ­­՚ո­րո­շէ, հա­մայ­նա­վա­րա­կան ծա­ւա­լա­պաշ­տու­թեան դէմ գա­ղա­փա­րա­կան պայ­քա­րին թափ տալ եւ հրա­ժա­րիլ հայ կեան­քին մէջ ընդ­դի­մա­խօս կու­սակ­ցու­թեանց հետ քա­ղա­քա­կան ա­մէն գոր­ծակ­ցու­թեան փոր­ձե­րէն, այն­քան ա­տեն, որ այս վեր­ջին­նե­րը կա­մա­զուրկ գոր­ծի­քի վե­րա­ծո­ւած կը մնան խորհր­դա­յին հա­կա­դաշ­նակ­ցա­կան պայ­քա­րին ձեռ­քը: ­Ժո­ղո­վը կ­­՚ո­րո­շէ նաեւ դի­մագ­րա­ւել ­Հա­յաս­տա­նեայց ե­կե­ղեց­ւոյ դէմ քա­ղա­քա­կան հա­շիւ­նե­րով նիւ­թո­ւող սադ­րանք­նե­րը:
1956ի ­Փետ­րո­ւար 20ին, ­Զա­րեհ Ա.ի ­Մե­ծի ­Տանն ­Կի­լի­կիոյ ­Կա­թո­ղի­կոս ընտ­րու­թեամբ, Հ.Յ.Դ. յա­ջո­ղու­թեամբ պսա­կեց ­Հայց. ե­կե­ղեց­ւոյ պատ­մա­կան այս ա­թո­ռին սրբու­թիւն­ներն ու ի­րա­ւունք­նե­րը հա­մայ­նա­վար ոտնձ­գու­թեանց դէմ պաշտ­պա­նե­լու պայ­քա­րը:
1958ի ­Լի­բա­նա­նի քա­ղա­քա­ցիա­կան պա­տե­րազ­մը ձեռն­տու ա­ռիթ մը կ­­՚ըլ­լայ հա­կա­դաշ­նակ­ցա­կան պայ­քա­րի սադ­րիչ­նե­րուն հա­մար, որ­պէս­զի եղ­բայ­րաս­պան բա­խում­նե­րու մէջ մխրճեն ­Դաշ­նակ­ցու­թիւ­նը: ­Կու­սակ­ցու­թիւ­նը հա­րո­ւած­նե­րուն հա­րո­ւած­նե­րով կը պա­տաս­խա­նէ եւ ի վեր­ջոյ իր սաղ­մին մէջ կը խեղ­դէ ազ­գա­կոր­ծան այս հո­սան­քը: