­Կարգ ու կա­նո­նի հաս­կա­ցո­ղու­թիւ­նը քա­ղա­քա­կիրթ աշ­խար­հի ա­մէ­նէն կա­րե­ւոր ե­րե­ւոյթն է: ­Հա­սա­րա­կա­կան կամ ըն­կե­րա­յին կեան­քի ա­ռա­ջին պայ­ման­նե­րը կը սկսին կարգ ու կա­նո­նի ըմբռ­նու­մէն: ­Հոն, ուր կարգ կա­նոն չկայ, հա­ւա­քա­կան թէ ան­հա­տա­կան մարդ­կա­յին կեան­քը կը դառ­նայ քաոս, ուր­կէ խոյս կ­՛ու­զեն տալ ա­նոնք, ո­րոնք ար­ժա­նա­պա­տիւ կեան­քով ապ­րե­լու ե­րա­զը ու­նին ի­րենց սիր­տին մէջ:
Ըն­կե­րա­բա­նու­թիւ­նը ցոյց կու տայ, թէ ան­ցեալ դա­րե­րու ըն­թաց­քին, ինչ­քան ալ հա­ւա­սա­րու­թեան քա­րոզ­ներ կար­դա­ցո­ւած են մարդ­կու­թեան գլխուն, ինչ­քան ալ հա­մայ­նա­վա­րա­կան կար­գեր հաս­տա­տո­ւած են, դար­ձեալ մարդ­կա­յին ըն­կե­րու­թեան կեան­քէն խա­ւեր ու դա­սա­կար­գեր ան­պա­կաս ե­ղած են: Այդ դա­սա­կար­գե­րը՝ պաշ­տօ­նա­պէս ըն­դու­նո­ւած կամ ան­պաշ­տօն ըմբռ­նո­ւած, սա­կայն բո­լորն ալ գո­յու­թիւն ու­նե­ցած են եւ նոյ­նիսկ, ո­րոշ չա­փով, այ­սօր ալ գո­յու­թիւն ու­նի՛ն, ու­զենք կամ չու­զենք: ­Հա­րուս­տի ու աղ­քա­տի եւ մե­ծի ու փոք­րի տար­բե­րու­թե­նէն բա­ցի, ան­պաշ­տօն ըմբռ­նո­ւած­ներն են՝ գե­ղե­ցի­կի ու տգե­ղի, ու­սեա­լի եւ ա­նու­սի, քա­ղա­քա­ցիի եւ գիւ­ղա­ցիի, ինչ­պէս նաեւ նման կարգ մը բա­ցա­յայտ տար­բե­րու­թիւն­ներ:
Եր­րորդ աշ­խար­հեան եր­կիր­նե­րու ղե­կա­վար տար­րի ձեռ­քե­րուն մէջ տա­կա­ւին իբ­րեւ «զէնք» օգ­տա­գոր­ծո­ւող ե­րե­ւոյթ է կարգ կա­նո­նի քմա­հաճ խախ­տու­մը: Ա­նոնք ա­մէն ի­րա­ւունք ի­րենց վե­րա­պա­հե­լու մե­նաշ­նոր­հը ու­նին:

Տ­կա­րը ճզմե­լու, ան­զօ­րը սպան­նե­լու, ան­զէ­նը կա­լա­նա­ւո­րե­լու եւ նոյ­նիսկ գե­րի՛ն ստրկաց­նե­լու «քա­ջա­գոր­ծու­թիւն­ներ»ը, այս ան­ձե­րուն մաս­նա­գի­տու­թիւն­նե­րը կը հա­մա­րո­ւին: Աշ­խար­հը եր­բեմն ա­կա­նա­տես կը դառ­նայ, թէ ինչ­պէս բռնա­տէ­րեր կը կորսնց­նեն ան­ձեռնմ­խե­լիու­թեան ի­րա­ւուն­քը, զոր ա­ռանց նա­խա­պայ­ման­նե­րու շա­հած կամ ի­րենց նախ­նի­նե­րէն ժա­ռան­գած ըլ­լալ կը խոր­հէին: Ան­ձեռնմ­խե­լիու­թիւ­նը եւ ան­պատ­ժե­լիու­թիւ­նը քա­ղա­քա­կիրթ աշ­խար­հի օ­րի­նա­գիր­քէն դուրս կը մնան ան­կաս­կած, այ­լա­պէս մարդ­կա­յին ի­րա­ւանց պաշտ­պան ո­րե­ւէ քա­ղա­քա­կիրթ եր­կիր կամ հա­ւա­քա­կա­նու­թիւն ա­մէ­նէն մեծ խախ­տու­մը կա­տա­րած կ­՛ըլ­լայ: Ի՞նչ ի­մաստ ու­նի հա­մաերկ­րա­ցի­նե­րու եւ հա­մա­քա­ղա­քա­ցի­նե­րու մի­ջեւ հա­ւա­սա­րու­թեան սկզ­բունք հռչա­կել, երբ երկ­րի ո­րոշ խա­ւե­րուն հա­մար օ­րէնք գո­յու­թիւն չու­նի, կամ՝ ո­րե­ւէ օ­րէնք ըստ կամս եւ ըստ հա­ճոյս փո­փո­խու­թեան կրնայ են­թար­կո­ւիլ ու օ­րէն­քի դի­մաց կան­չո­ւած մար­դուն կա­ցու­թեան կրնայ «յար­մար­ցո­ւիլ»… Այդ եր­կի­րը կը դադ­րի այ­լեւս օ­րէնք ու­նե­ցող եր­կիր ըլ­լա­լէ ու կը դառ­նայ բռնա­տի­րա­կան հա­մա­կարգ, ո­րուն ստի­պո­ղա­բար կ­՛են­թար­կո­ւի մեծ զանգո­ւա­ծը, իսկ ո­րոշ խաւ մը դուրս կը մնայ ո­րե­ւէ օ­րէն­քի են­թա­կա­յու­թե­նէն:
Ա­մէն մարդ Աս­տու­ծոյ աչ­քին հա­ւա­սար է: Այս կը սոր­վեց­նէ կրօն­քը, ու մա­նա­ւանդ քրիս­տո­նէու­թիւ­նը, որ հին կրօն­նե­րուն եւ եր­բեմն ապ­րող կրօն­նե­րէ ո­մանց կող­մէ քա­րո­զո­ւող, նոյ­նիսկ սե­ռե­րու մի­ջեւ գո­յու­թիւն ու­նե­ցող տար­բե­րու­թիւն­նե­րը չէ­զո­քա­ցու­ցած է հիմ­նո­վին: Փր­կու­թեան խնդի­րին դի­մաց ո՛չ ա­րո­ւի եւ է­գի տար­բե­րու­թիւն կը դնէ քրիս­տո­նէու­թիւ­նը եւ ո՛չ ալ՝ հրեա­յի եւ հե­թա­նո­սի:

Մկր­տու­թեամբ Աս­տու­ծոյ որ­դե­գիր դառ­նա­լու շնորհ­քին ար­ժա­նա­ցած մար­դուն հա­մար, այ­լեւս մնա­ցեալ տար­բե­րու­թիւն­նե­րը ար­ժէք չեն ու­նե­նար (Հմմտ Գղ 3.27-29): Ու­րեմն, Աս­տու­ծոյ աչ­քին սեւ ու սպի­տակ, դե­ղին ու կար­միր, հա­րուստ ու աղ­քատ, գեր ու նի­հար, տգեղ ու գե­ղե­ցիկ մար­դիկ չկան, այլ հա­մա­հա­ւա­սար հո­գի­ներ միայն: Այս ի­մաս­տով յա­ճախ ը­սո­ւած է, թէ հո­գե­կան գե­ղեց­կու­թիւն եւս գո­յու­թիւն ու­նի, հա­կա­ռակ ա­նոր, որ հո­գին ան­նիւ­թե­ղէն ի­րա­կա­նու­թիւն է: Եր­բեմն ար­տաք­նա­պէս շատ տգեղ ու տխեղծ մար­դիկ, այն­քա՜ն «գե­ղե­ցիկ» հո­գի կ­՛ու­նե­նան ի­րենց ներ­սի­դին, ո­րուն գե­ղեց­կու­թիւ­նը կ­՛ար­տա­ցո­լայ ա­նոնց ծա­ռա­յա­կան կեան­քի հա­յե­լիին ընդ­մէ­ջէն…
­Մարդ­կու­թեան մի­ջեւ ցան­կա­լի հա­ւա­սա­րու­թիւ­նը, ու­րեմն, կը հա­ւա­սա­րակշ­ռո­ւի ներ­քին եւ ար­տա­քին գե­ղեց­կու­թիւն­նե­րով եւ մա­նա­ւանդ այն ի­րո­ղու­թեամբ, որ ո՛չ մէկ մարդ կրնայ ար­դա­րա­նալ Աս­տու­ծոյ աչ­քին: ­Հա­ւա­սա­րու­թիւ­նը Աս­տո­ւած ի՛նք կը պահ­պա­նէ մարդ­կու­թեան մի­ջեւ, մէ­կուն խելք, միւ­սին՝ դրամ, եր­րոր­դին՝ ֆի­զի­քա­կան գե­ղեց­կու­թիւն, չոր­րոր­դին՝ հո­գե­կան բարձ­րու­թիւն եւ այլ շնորհք­ներ պար­գե­ւե­լով: Ո՛չ ոք ինք իր ան­ձը զրկեալ հա­մա­րե­լու ի­րա­ւունք ու­նի, ո­րով­հե­տեւ ար­դա­րա­ցի չի՛ կրնար ըլ­լալ իր այդ մտա­ծու­մը, այլ՝ չա­փա­զանց հի­ւան­դա­գին:
Ա­րեւմ­տեան քա­ղա­քա­կիրթ եր­կիր­նե­րուն մէջ յա­ճախ ե­րեւ­ցող ու օ­րի­նա­կե­լի ե­րե­ւոյթ­նե­րէն է հեր­թի կանգ­նի­լը, կամ՝ ո­րե­ւէ հան­րա­յին հիմ­նար­կու­թեան մէջ կարգ պա­հե­լը: Ն­ման վայ­րե­րու մէջ կանգ­նած հսկիչ­ներն ու կար­գի պահ­պան­ման ու­շադ­րու­թիւն դարձ­նող պա­տաս­խա­նա­տու­նե­րը, յա­ճախ ձանձ­րոյ­թէ կը տա­ռա­պին ու յօ­րան­ջե­լով կը սպա­սեն ի­րենց աշ­խա­տան­քա­յին ժա­մի ա­ւար­տին: ­Մինչ նոյն բա­ժի­նի պաշ­տօ­նեա­ներ, նոյ­նիսկ զի­նո­ւած ոս­տի­կան­ներ, Ա­րե­ւե­լեան եր­կիր­նե­րու մէջ, ա­մէն վայր­կեան խիստ հսկո­ղու­թիւն կը կա­տա­րեն, կը վի­ճա­բա­նին հեր­թի կանգ­նող­նե­րուն հետ, եր­բեմն բռնի ուժ կը գոր­ծադ­րեն կար­գը խախ­տող­նե­րուն դէմ: ­Հեգ­նա­կան ու ծի­ծա­ղե­լի ե­րե­ւոյ­թը այն է, որ հեր­թին հսկող­նե­րը յա­ճախ ի­րե՛նք կը խախ­տեն կար­գը, գաղտ­նա­բար ի­րենց ծա­նօթ­նե­րը տե­ղա­փո­խե­լով եր­կա՜ր հեր­թին ա­մէ­նէն առ­ջե­ւի գի­ծը… Ո­մանք զուր տեղ կը հա­մար­ձա­կին բարձ­րա­ձայն «Այս­տեղ կա՛րգ կայ» ը­սել, ո­րով­հե­տեւ օ­րէն­քը պահ­պա­նե­լու կո­չո­ւած ան­ձը, որ այդ պա­հուն օ­րէն­քը կը խախ­տէ, եր­րորդ աշ­խար­հեան եր­կիր­նե­րուն մէջ ինք իր ան­ձը կը նկա­տէ նաեւ նոյն օ­րէն­քին օ­րէնս­դի­րը…
Ա­նար­դա­րու­թիւն­նե­րու պա­րա­գա­յին ո­մանք բո­ղո­քի իբ­րեւ ար­տա­յայ­տու­թիւն կը սկսին՝ «­Քո՛ւ ալ կարգդ կու գայ», «­Կար­գը քե­զի՛ ալ կը հաս­նի», «­Դո՛ւն ալ կար­գի կը մտնես» յար­ձա­կո­ղա­կան ու միա­ժա­մա­նակ ի­րենց ի­րա­ւազրկուած ան­ձին հա­մար մխի­թա­րա­կան խօս­քեր ը­սե­լու բարձ­րա­ձայն, ի­րենց­մէ ի­րա­ւունք խլող մար­դուն ե­րե­սին:
­Մին­չեւ հի­մա բազ­մա­թի՜ւ ան­գամ­ներ կեան­քը ներ­կա­յա­ցո­ւած է ա­նի­ւի պատ­կե­րով, որ ա­նընդ­հատ կը դառ­նայ: Այ­սինքն, այ­սօր ե­թէ քո՛ւ օրն է, վա­ղը իմս պի­տի ըլ­լայ, միւս օ­րը՝ ա­նո­րը: Եւ այս­պէս, միշտ պի­տի փո­խո­ւի հեր­թը մարդ­կա­յին կեան­քի: Ա­ռիթ­նե­րը եւս նոյն ի­րա­վի­ճա­կը կը պար­զեն: Չ­կայ մարդ, որ յանդգնի ը­սել, թէ ի­րեն ա­ռիթ չէ՛ ներ­կա­յա­ցած այս կեան­քին մէջ յա­ջո­ղե­լու: ­Թե­րեւս ի՛նք տե­ղեակ չէ ե­ղած այդ ա­ռի­թին ի­րեն մօ­տե­ցած ըլ­լա­լէն, ու ա­ռանց իր գիտ­նա­լուն այդ ա­ռի­թը ե­կած ու ան­ցած է: ­Սա­կայն ե­կա՛ծ է, այդ ա­ռի­թը ի­րեն տրո­ւա՛ծ է: Ու­րեմն, կեան­քին ա­նի­ւը դառ­նա­լով, ի­րեն ալ բախտ ե­ղած է յա­ջո­ղե­լու, սա­կայն ինք ան­տե­ղեակ ե­ղած է: Ափ­սո՜ս…
Ա­լե­հեր փոր­ձա­ռու բա­րեկամս այս մա­սին յա­ճախ կ­՛ը­սէր.- ­Մէ՛կ բան միայն կարգ չու­նի… մա­հը:
Ի­րա­ւունք ու­նէր ան, ո­րով­հե­տեւ մա­հուան հեր­թագ­րո­ւած բազ­մա­թիւ ան­ձե­րուն մէ­ջէն ընտ­րու­թիւ­նը ո­րո՞ւն պի­տի ըլ­լայ, կամ ո­րո՞ւն կեան­քին դու­ռը պի­տի թա­կեն այդ օր, ո՛չ ոք գի­տէ: ­Մա­հը հերթ չի՛ ճանչ­նար: Ա­նի­կա շար­քի մէջ կե­ցած բազ­մա­թիւ մար­դոց­մէ կրնայ ոե­ւէ մէ­կը ընտ­րել, ա­ռանց նա­յե­լու թէ շար­քին ա­մէ­նէն առ­ջե­ւը ո՛վ կանգ­նած է: Ի­րենց մա­հո­ւան սնա­րին մէջ կռնա­կի վրայ փռո­ւած մար­դիկ, ո­րոնց սե­ւե­ռա­բիբ աչ­քե­րուն մէջ մա­հէն բա­ցի այլ պատ­կեր կա­րե­լի չ­՛ըլ­լար տես­նել, երբ ի­մա­նան ի­րենց հա­րա­զատ­նե­րէն ե­րի­տա­սար­դի մը մա­հը, խոր ցա­ւով կը հա­ռա­չեն՝ ը­սե­լով. «­Կար­գը իմս էր…»: Ի­րենց հա­շո­ւով, ա­յո՛, սա­կայն միակ ա՛յս է, որ կեան­քի մէջ հերթ չու­նի:
Ան­բու­ժե­լի հի­ւան­դու­թեամբ տա­ռա­պող մը զար­մա­ցու­ցած էր իր բժիշ­կին, որ քննե­լէ ետք հի­ւան­դին, մա­հո­ւան վերջ­նա­գի­րը տո­ւած էր:

­Սա­կայն հի­ւան­դը դեռ ողջ էր եւ իր բախ­տա­կից հի­ւանդ­նե­րէն շատ ա­ւե­լի լաւ վի­ճա­կի մէջ: Իսկ բժիշ­կը կ­՛ը­սէր, թէ նման հի­ւան­դու­թիւն ու­նե­ցող­ներ քա­նի մը շա­բա­թո­ւան մէջ ար­դէն հան­դեր­ձեալ կեանք կը տե­ղա­փո­խո­ւին… Ու­րեմն, գի­տու­թիւնն ալ չի՛ կրնար հեր­թագ­րել մա­հո­ւան կա­րա­ւա­նին ճամ­բորդ­նե­րը, ո՛չ ալ ա­նոր գնաց­քին տոմ­սակ­նե­րը կրնայ հա­մա­րա­կա­լել, ինչ­քան ալ «ճամ­բոր­դե­լու» պատ­րաստ ան­ձեր գտնո­ւին «կա­յա­րան»ին մէջ:
­Մա­հը կարգ չի՛ ճանչ­նար, ո՛չ ալ հան­գա­մանք ու իշ­խա­նու­թիւն: Ա­նի­կա մեր չակն­կա­լած պա­հուն, ա­մէն կարգ ու կա­նոն խախ­տե­լով, ա­մէն հերթ ու հեր­թա­կա­նու­թիւն ան­տե­սե­լով, յան­կարծ մե­զի կը հաս­նի…

ԳՐԻԳՈՐ ԵՊՍ. ՉԻՖԹՃԵԱՆ