Պատ­մա­կան մեր ար­ժէք­նե­րուն նկատ­մամբ ա­ռեւտ­րա­կան հո­գե­բա­նու­թեան դրսե­ւո­րու­մը, հայ­րե­նա­կերտ մեր հե­րոս­նե­րը յար­գե­լու եւ մե­ծա­րե­լու փո­խա­րէն՝ ա­նոնց յի­շա­տա­կը մո­ռա­ցու­թեան մատ­նե­լու հեղ­գամ­տու­թիւ­նը ա­մե­նավ­տան­գա­ւոր դրսե­ւո­րում­նե­րէն են ազ­գա­յին գի­տակ­ցու­թեան նա­հան­ջին, որ ա­նըն­դու­նե­լի է, յատ­կա­պէս` հե­րո­սա­ծին ժո­ղո­վուրդ­նե­րու հա­մար:

Ան­հասկ­նա­լի էր ու զար­մա­նա­լի՝ մշա­կոյ­թի մեր բնօր­րա­նը հան­դի­սա­ցող Ե­րե­ւա­նի սրտին մէջ տա­րի­ներ ա­ռաջ տես­նել Հա­յաս­տա­նի Ա. Հան­րա­պե­տու­թեան կա­ռա­վա­րու­թեան շէն­քի պատ­մա­կան կա­ռոյ­ցին վրայ պա­տո­ւած նոր յար­կե­րը, ոչ թէ լոկ ճար­տա­րա­պե­տա­կան ծայր աս­տի­ճան տգեղ ե­րեւ­ցող ա­նոր պատ­կե­րին հա­մար, այ­լեւ` պատ­մա­կան այդ կա­ռոյ­ցը ար­ժեզր­կող ա­նըն­դու­նե­լի վե­րա­բե­րու­մին հա­մար: Այն շէն­քին, ո­րուն պատշ­գա­մէն ա­ռա­ջին ան­գամ կար­դա­ցո­ւած էր Հա­յաս­տա­նի ան­կա­խու­թեան հռչա­կա­գի­րը, եւ ուր­կէ ա­ռա­ջին ան­գամ բարձ­րա­ցո­ւած էր ան­կախ Հա­յաս­տա­նի դրօ­շը:

Կա­ռոյ­ցին ար­տա­քին ա­ղա­ւա­ղու­մը բա­ւա­րար չէ՞ր մի­թէ, որ ի գործ կը դրո­ւէր ա­ւե­լին ու մեր ա­ռա­ջին հան­րա­պե­տու­թեան կա­ռա­վա­րու­թեան շէն­քը կը դառ­նար փից­ցա­յի սպա­սարկ­ման ճա­շա­րան` ար­տա­քին իր ճա­կա­տին զե­տե­ղո­ւած մեծ ցու­ցա­նա­կով:

Յա­ռա­ջա­դէմ ո՞ր երկ­րին մէջ նման պա­տե­հա­պաշտ մօ­տե­ցում կը ցու­ցա­բե­րո­ւի պատ­մա­կան ար­ժէք­ներ կա­յաց­նող այ­սօ­րի­նակ ժա­ռան­գու­թեան նկատ­մամբ: Ազ­գեր պէտք է հպար­տա­նան ի­րենց պատ­մու­թեամբ ու սե­րունդ­նե­րուն փո­խան­ցեն հպար­տու­թեան այդ ապ­րու­մը զա­նա­զան մի­ջոց­նե­րով, յատ­կա­պէս ազ­գա­յին խորհր­դա­նիշ­նե­րու պահ­պա­նու­մով:

Ու տա­կա­ւին, օ­րեր ա­ռաջ լրա­տո­ւա­կան աղ­բիւր­նե­րէ կ’ի­մա­նանք, թէ Ա­րամ Մա­նու­կեա­նի տան հո­ղա­տա­րած­քը վա­ճա­ռո­ւած է` իր լքո­ւած բնա­կա­րա­նի կան­գուն մնա­ցած քա­նի մը պա­տե­րով: Այն վայ­րը, ուր Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թեան կեր­տի­չը ապ­րած էր 1917 թո­ւա­կա­նէն` Ե­րե­ւան իր տե­ղա­փո­խո­ւած օ­րէն մին­չեւ իր ան­ժա­մա­նակ մա­հը:

Ե­թէ Ա­րամ Մա­նու­կեա­նի տու­նը թան­գա­րա­նի վե­րա­ծե­լու ծրա­գիր մը նա­խա­տե­սո­ւած է, ա­պա սա ող­ջու­նե­լի քայլ է: Մեր սե­րունդ­նե­րը շատ բան ու­նին սոր­վե­լու Ա­րա­մի օ­րի­նա­կէն` հայ­րե­նիք պա­հե­լու, հո­ղին կառ­չե­լու, օ­տա­րա­մո­լու­թեան ախ­տով չտա­ռա­պե­լու ու ազ­գա­յին մեր ար­ժէք­նե­րը վառ պա­հե­լու հա­մար:

Պատ­մա­կան մեր կա­ռոյց­նե­րը պէտք է օգ­տա­գոր­ծել որ­պէս ազ­գա­յին ինք­նու­թեան պահ­պան­ման ներշն­չա­րան եւ ոչ թէ ա­ռեւտ­րա­կան նպա­տակ­նե­րու ծա­ռա­յող սո­վո­րա­կան շէնք կամ ճա­շա­րան:

Պահ մը ձեր նա­յո­ւած­քը ուղ­ղե­ցէ՛ք մեր ո­սո­խին, ու պի­տի տես­նէք, թէ ինչ­պէ՛ս ան վեր­ջին տա­րի­նե­րուն ձեռ­նար­կած է Ա­րեւմ­տեան Հա­յաս­տա­նի հայ­կա­կան պատ­մա­կան կարգ մը կո­թող­նե­րու իբր թէ «վե­րա­նո­րոգ­ման» աշ­խա­տան­քին` զբօ­սաշր­ջիկ­ներ գրա­ւե­լու, լա­յիք ձե­ւա­նա­լու եւ այդ իսկ հան­գա­ման­քով մեր կեր­տած պատ­մու­թիւ­նը շա­հա­գոր­ծե­լու յստակ նեն­գամ­տու­թեամբ:

Տէ՛ր կանգ­նինք մեր ար­ժէք­նե­րուն:

Զար­միկ Պօ­ղի­կեան «­Գան­ձա­սար» շա­բա­թա­թերթ